NGUYỄN ĐỨC CƯỜNG L.Ac., Ph.D
Dẫn nhập
Trong vài thập niên gần đây, những vấn đề tim mạch như đột quỵ – heart attack, trụy tim – cardiac arrest… không còn là câu chuyện bệnh lý xoay quanh lứa tuổi cao niên, mà ngày càng được nhắc đến nhiều hơn trong lứa tuổi trung niên, thậm chí ở những người trẻ hơn. Những mất mát vĩnh viễn, thật bất ngờ, liên quan đến tim mạch xảy ra trong cộng đồng người Việt, cũng như các cộng đồng khác tại Hoa Kỳ và nhiều nơi trên thế giới, như đột quỵ hoặc trụy tim (còn gọi là ngưng tim).
Đây là hai tình trạng bệnh lý khẩn cấp, có thể nguy đến tính mệnh vì rất trầm trọng và diễn biến nhanh, khiến nạn nhân và người thân không kịp đối phó và cấp cứu. Mặc dù, theo bác sĩ Spurlock: “Nếu được cấp cứu kịp thời, chỉ số sống còn ở các trường hợp đột quỵ là 97% hay 98%, trong khi các trường hợp trụy tim hoặc ngưng tim chỉ là 50%.”
Trên thực tế lâm sàng, bệnh tim – heart disease, và bệnh tim mạch – cardiovascular disease, ảnh hưởng đến mọi lứa tuổi, mọi chủng tộc và giới tính, bao gồm nhiều nguyên nhân và triệu chứng khác nhau. Tuy nhiên, hai trường hợp nguy hiểm bất ngờ thường gặp nhất vẫn là đột quỵ và trụy tim.
Theo Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa bệnh tật Hoa Kỳ (CDC), hai căn bệnh này là những nguy cơ hàng đầu dẫn đến tử vong. Bên cạnh đó, nhiều bệnh lý khác về tim như bệnh động mạch vành – coronary heart disease, bệnh tim bẩm sinh – congenital heart defects, loạn nhịp tim – arrhythmia… trong một chừng mực nào đó, vẫn cho người bệnh nhiều thời gian hơn để đối phó.
Bệnh động mạch vành bắt đầu xảy ra khi các động mạch dẫn máu về tim bị tắc nghẽn, ít hay nhiều do các mảng cholesterol xấu (LDL) bám chặt bên trong, khiến thành mạch xơ cứng và bị thu hẹp dần, tạo nên tình trạng xơ vữa động mạch – atherosclerosis. Đến một thời điểm nào đó, do thường xuyên không nhận đủ oxygen và các dưỡng chất cần thiết, tim trở nên suy nhược, dẫn đến trụy tim, loạn nhịp tim, và nhiều hệ quả tai hại khác như huyết áp cao, hoặc xa hơn là tai biến mạch máu não – stroke.
Nếu bệnh tim mạch là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tử vong tại các quốc gia phát triển, thì tai biến mạch máu não là nguyên nhân đứng hàng thứ ba. Theo các dữ liệu thống kê y tế Hoa Kỳ, mỗi năm có khoảng 600 ngàn người bị tai biến mạch máu não; trong số đó, hơn 150 ngàn người tử vong. 90% những người còn lại chịu di chứng nặng, và chỉ 10% mang di chứng nhẹ.
Nói cách khác, tại Hoa Kỳ, cứ mỗi 53 giây có một người bị tai biến mạch máu não, nhẹ hoặc nặng; và cứ hơn ba phút lại có một người tử vong vì tai biến mạch máu não.
Vì thế, việc kiểm soát cholesterol xấu là điều hết sức cần thiết đối với mọi người, ở mọi lứa tuổi và giới tính. Dĩ nhiên, về mặt lý thuyết, người cao niên có thể trọng vượt tiêu chuẩn hoặc béo phì có nguy cơ cao hơn người trẻ; nhưng trong thực tế, đã từng có nhiều trường hợp tai biến mạch máu não xảy ra ở người trẻ tuổi hoặc trung niên.
Những dấu hiệu tiên báo đột quỵ
Ngay trước khi xảy ra đột quỵ, những triệu chứng báo trước có thể xuất hiện, và khác nhau tùy theo từng người: đau nhói hoặc cảm giác căng tức ở vùng ngực; cảm giác đau này có thể lan ra vùng vai, cổ, cánh tay, nhất là cánh tay trái, hoặc lan ra vùng hàm mặt, vùng răng, và đôi khi vùng bụng trên. Toát mồ hôi lạnh, buồn nôn, hơi thở ngắn, chóng mặt, hoặc hơi nhức đầu. Riêng phụ nữ có thể có nhiều triệu chứng khác biệt, như cảm thấy đau nhói ở cánh tay, cổ, và lưng.
Với vài người, các triệu chứng trên xảy ra rất bất ngờ. Nhưng phần lớn lại được báo trước hàng vài, thậm chí vài ngày hoặc vài tuần lễ trước đó. Nhất là khi bệnh nhân cảm thấy đau nhiều ở vùng ngực trái, nằm nghỉ ngơi vẫn không thuyên giảm. Đau vùng ngực, còn gọi là angina, là một dấu hiệu không thể bỏ qua.
Một khi lượng máu về tim bị giảm đi, tạo ra hiện tượng co thắt không bình thường của các cơ tim, do đó vùng ngực trái sẽ bị đau. Ngoài ra còn nhiều triệu chứng khác xảy ra trước khi đột quỵ hoặc trụy tim vài ngày, thậm chí vài tuần. Và không ai giống ai; phái nam và phái nữ cũng ghi nhận khác nhau: có người cảm thấy triệu chứng này, có người lại cảm thấy triệu chứng kia.
Kết quả một đề tài nghiên cứu tiêu biểu được thực hiện bởi Viện Y tế Quốc Gia – the National Institute Of Health, cho biết như sau: 95 % bệnh nhân phái nữ cho biết họ đã trải qua một số triệu chứng trong vài tuần, hoặc vài tháng trước khi bị đột quỵ, trong số đó không có triệu chứng đau ngực, vì thế họ không nhận ra mình sắp gặp nguy hiểm.
Đó là những triệu chứng gì?
Sau đây là mười triệu chứng báo trước mà bệnh nhân thường bỏ qua, vì không nghĩ có liên quan đến sức khỏe của trái tim:
Khó tiêu hoặc buồn nôn
Một trong những triệu chứng tiên báo của đột quỵ thường không được quan tâm là buồn nôn và đau bụng do khó tiêu. Triệu chứng có thể từ hơi khó tiêu cho đến ói mửa dữ dội. Một số bệnh nhân khác cảm thấy đau vùng bụng trên. Những ai trên sáu mươi tuổi thường trải qua điều này, và không nghĩ có liên quan mật thiết đến đột quỵ.
Tất nhiên là phần lớn các trường hợp đau bao tử hoặc buồn nôn không phải là nguyên nhân gây ra đột quỵ, nếu chúng ta đã có những vấn đề tiêu hóa từ lâu. Vì thế, xin quý vị hãy lưu ý nếu các triệu chứng khó tiêu, đau bụng hoặc buồn nôn đột nhiên xảy ra một cách không bình thường.
Cảm giác đau ở hàm, cổ và vai
Cảm giác đau nhói và tê ở vùng ngực, vai và cánh tay (thường là tay trái) thường được cho là một dấu hiệu tiên báo đột quỵ sắp xảy ra. Nhưng cũng có nhiều người chỉ cảm thấy đau ở vùng vai, cổ và hàm, hoặc đau giữa hai bả vai phía sau lưng. Những cơn đau này lúc có lúc không, hoặc có lúc chỉ thấy đau ở vai, ngày hôm sau chỉ thấy đau ở cổ, rồi ngày mốt lại đau ở tai hoặc hàm. Nếu quý vị thấy cảm giác đau có khuynh hướng lan ra và di chuyển đến những vùng nói trên, thì hãy báo cho bác sĩ của mình ngay.
Suy giảm khả năng sinh lý
Suy giảm khả năng sinh lý ở phái nam thường xảy ra ở những ai có bệnh động mạch vành, mặc dù trên thực tế, hai vấn đề này không liên quan nhau. Một khi các động mạch quanh vùng tim trở nên hẹp và xơ cứng hơn, thì các động mạch ở vùng sinh dục của phái nam cũng vậy. Các động mạch càng hẹp, thì tổn thương càng đến nhanh hơn. Tại Âu châu, một thống kê cho thấy là 2/3 phái nam bị rối loạn dương cương đều là những người từng được chẩn đoán có vấn đề tim mạch.
Kiệt sức hoặc mệt lả
Cảm giác mệt lả, mệt rã rời kéo dài vài ngày liên tiếp là một báo hiệu các bệnh lý thuộc về tim, thường bị bỏ qua. Trong cuộc nghiên cứu của Viện Y tế Quốc gia, 70% nữ bệnh nhân cho biết họ cảm thấy mệt mỏi cực độ vài tuần hoặc vài tháng trước khi đột quỵ xảy ra.
Xin lưu ý điểm này: kiểu mệt mỏi mà người viết đề cập ở đây không phải là kiểu có thể biến mất sau khi nghỉ ngơi, mà là kiểu mệt mỏi khiến bệnh nhân chỉ muốn nằm mãi trên giường. Nếu đang là một người khỏe mạnh, nhiều năng lượng, mà bất ngờ chỉ muốn nằm nghỉ, quý vị hãy báo cho bác sĩ càng sớm càng tốt.
Khó thở và chóng mặt
Trước hết, chúng ta nói về sự khó thở. Một khi quả tim không nhận đủ lượng máu trở về để tiếp tục hoạt động bình thường, thì tim cũng không có đủ lượng oxygen cần thiết; và khi không có đủ oxygen, chức năng hô hấp bị giới hạn, người bệnh cảm thấy mình không thể thở sâu và thở đầy đủ. Tình trạng này càng tệ hơn khi người bệnh ở trên một cao độ nào đó, như lên vùng núi cao hoặc đi máy bay, và có thể đưa đến triệu chứng chóng mặt.
Điều đáng tiếc là vào lúc này, ít ai nghĩ rằng quả tim của mình đang có vấn đề, bởi vì thở thường được cho là thuộc về phổi, thuộc về chức năng hô hấp. Cũng từ một nghiên cứu của Viện Y tế Quốc gia, các nhà khoa học ghi nhận có 40% nữ bệnh nhân kể lại điều này trước khi bị đột quỵ: họ cảm thấy khó thở nhiều hơn khi đi lên một con dốc, hoặc lên cầu thang, chẳng hạn.
Chân bị sưng hoặc đau
Một khi quả tim không hoạt động bình thường, thì lượng nước trong cơ thể không được máu hấp thụ, mà đọng lại trong các mô và cơ bắp, gây ra tình trạng phù nề hoặc sưng ở bàn chân, mắt cá chân và đùi, gây ra tình trạng đau nhức, y học gọi đó là thiếu máu cục bộ (ischemia). Khi gặp phải tình trạng này, chúng ta nên gặp bác sĩ càng sớm càng tốt.
Khó ngủ và âu lo
Đây là một dấu hiệu rất cá biệt mà các bác sĩ đôi khi thấy khó giải thích. Những ai từng trải qua một lần đột quỵ đều nhớ lại là vài tuần hoặc một tháng trước đó, người bệnh bỗng nhiên khó ngủ hoặc mất ngủ.
(Lưu ý: với những ai bị mất ngủ thường xuyên trước đó, sẽ rất khó nhận ra tình trạng mất ngủ hiện tại là do Tim, hay do trầm cảm, căng thẳng, âu lo…).
Tuy nhiên, có vài triệu chứng giúp người bệnh tự phân biệt, là lúc nằm xuống để dỗ giấc ngủ, người bệnh chợt suy nghĩ nhiều, các luồng tư tưởng đan chéo nhau rất nhanh, và thỉnh thoảng nhịp tim đập nhanh. Một số bệnh nhân kể lại, đôi khi họ cảm thấy như cái chết, hoặc một thảm họa nào đó sắp sửa xảy ra cho chính họ. Vì thế, nếu trước đây vẫn ngủ bình thường, rồi đột nhiên có những triệu chứng như trên, chúng ta hãy gặp bác sĩ càng sớm càng tốt. Người viết xin lưu ý: Có nhiều triệu chứng khiến đa số hiểu lầm, và không nghĩ đó là dấu hiệu báo trước của đột quỵ, ví dụ như:
Các triệu chứng giống như bị cúm
Người bệnh tự nhiên bị ra mồ hôi, nhức đầu nhẹ, mệt mỏi, yếu ớt, và mặc dù có kèm theo cảm giác nặng ngực, nhiều người vẫn cho đó là do cảm cúm.
Vì thế, khi gặp phải các triệu chứng trên, nhưng không bị sốt, quý vị hãy tham vấn với bác sĩ ngay để có biện pháp thích hợp và kịp thời. Cũng có nhiều bệnh nhân bỗng nhiên bị khò khè hoặc ho kéo dài dai dẳng nhiều ngày, họ thường nghĩ nguyên nhân từ phổi, nhưng thật ra, có thể do tuần hoàn rối loạn, khiến nước đọng lại trong hai lá phổi. Và đó cũng là vấn đề bệnh lý của tim.
Tốc độ tim rất nhanh
Một triệu chứng khác ít được biết đến, là đôi khi tốc độ tim nhanh, thường được diễn tả là tim mạch nhanh không bình thường – ventricular tachycardia.
Khi hiện tượng này xảy ra, bệnh nhân sẽ thấy bất thình lình, Tim đập rất mạnh và nhanh, cứ như mình đang chạy lên một sườn đồi vậy. Tình trạng này có thể chỉ vài giây, hoặc kéo dài hơn, nhưng nếu kéo dài, người bệnh sẽ thấy chóng mặt và mệt mỏi. Xin lưu ý, khi bất ngờ thấy tim mình đập mạnh và nhanh như thế, và trước đó không làm gì gắng sức, quý vị hãy liên lạc với bác sĩ ngay nhé.
Cảm nhận sự bất thường của cơ thể
Ở những người cao niên, đặc biệt là những ai đến tuổi tám mươi trở lên, hoặc những ai mắc bệnh đãng trí và nhiều vấn đề bệnh lý khác, thì đột quỵ dễ có những triệu chứng lẫn lộn với các căn bệnh sẵn có. Vì thế, các chuyên gia y tế thường lưu ý: nếu thấy cơ thể có những hiện tượng bất thường, đừng trì hoãn, mà hãy gặp hoặc báo ngay cho bác sĩ trong thời gian sớm nhất có thể. Nhất là những ai đang có các yếu tố nguy cơ về bệnh tim, huyết áp cao, tiểu đường, cholesterol cao, hút thuốc lá hoặc uống rượu; hoặc trong tiền sử y tế gia đình có cha mẹ hay anh em mắc bệnh tim.
Mười loại thực phẩm tốt cho tim
Có nhiều phương pháp để giảm nguy cơ đột quỵ, như tránh và giảm căng thẳng, trầm cảm, âu lo. Ăn ngủ điều độ, tránh hoạt động thể lực quá sức, ăn uống lành mạnh, giảm chất béo; rượu chè và thuốc lá quá độ cũng là những yếu tố góp phần gia tăng nguy cơ đột quỵ cũng như trụy tim.
Ngoài ra, có mười món ăn sau đây rất tốt cho trái tim của chúng ta. Tôi xin kể ra như sau:
Yến mạch – oatmeal
Là một món ăn sáng rất lành mạnh, có nhiều omega-3 tốt cho hoạt động của tim mạch, nhiều chất xơ có thể làm giảm lượng cholesterol xấu (LDL). LDL là một chất béo xấu, rất tác hại cho thành động mạch.
Cá hồi – salmon
Cá hồi rất giàu chất omega-3 fatty acids, có thể giảm huyết áp rất hiệu quả, và chống các hạt máu đông. Nếu quý vị ăn thịt cá hồi 2 lần một tuần, có thể giảm được 30% nguy cơ trụy tim.
Bác sĩ Stephen T. Sinatra, tác giả quyển sách “Hạ huyết áp của bạn trong vòng 8 tuần lễ” đã nói như sau: “Cá hồi chứa đựng chất carotenoid astaxanthin, có tác dụng chống oxy hóa rất mạnh”. Nhưng quý vị hãy chọn mua loại cá hồi sống trong môi trường thiên nhiên, không hàm chứa độc tố thuốc trừ sâu, và các kim loại nặng khi được nuôi ở các trại cá.
Trái bơ – avocado
Hãy thêm một chút bơ vào sandwich hay spinach salad (rau dền) để gia tăng những chất béo lành mạnh cho tim của quí vị. Quả bơ – avocado – hàm chứa monounsaturated fat, có thể làm giảm lượng cholesterol xấu (LDL), đồng thời gia tăng lượng cholesterol tốt (HDL) trong cơ thể. Bác sĩ Sinatra cho biết: “Quả bơ là một món ăn tuyệt hảo, vì có thể giúp cơ thể hấp thụ các chất carotenoids khác, đặc biệt là chất beta-carotene và lycopene, tối cần thiết cho tim.”
Dầu olive
Dầu olive chứa toàn chất monounsaturated fats (những chất béo có thể hòa tan), giúp giảm cholesterol xấu (LDL) và giảm nguy cơ phát triển bệnh tim.
Một nghiên cứu từ bảy quốc gia, nhằm tìm hiểu những yếu tố liên quan đến bệnh tim mạch trên toàn cầu, cho thấy rằng những người đàn ông ở vùng Crete có khuynh hướng mắc bệnh cholesterol cao, thế nhưng chỉ có vài trường hợp tử vong vì bệnh tim. Lý do là vì họ luôn ăn nhiều dầu olive, một loại dầu có nhiều chất béo tốt cho tim.
Và quý vị hãy nhớ thêm vào món ăn của mình dầu olive sống, hay các loại dầu sống khác, không bị cháy, vì không phải trải qua quá trình nấu nướng. Quí vị cũng nên dùng dầu olive thay vì dùng bơ khi nấu nướng.
Các loại hạt – nuts
Hạt walnuts có rất nhiều omega-3 fatty acids và, cùng với hạt hạnh nhân (almonds) cũng như hạt macadamia, tất cả đều chứa mono- và poly-unsaturated fat, là các loại chất béo có thể hòa tan. Bác sĩ Sinatra cho biết thêm: “Các loại hạt này còn tăng cường chất xơ, và không khác gì dầu olive, chúng là một nguồn dồi dào các chất béo lành mạnh”.
Berries Blueberries, raspberries, strawberries, tất cả đều là những chất chống sưng, và làm giảm nguy cơ bệnh tim và ung thư. Bác sĩ Sinatra nói: “Đặc biệt, blackberries and blueberries rất tuyệt vời, nhưng nói chung, tất cả các loại berry đều tốt cho sức khỏe tim mạch”
Các loại rau đậu – legumes
Đây là những thực phẩm giàu chất xơ, cải xoăn, chickpeas, và black bean và kidney beans. Tất cả đều chứa nhiều omega-3 fatty acids, calcium, và chất xơ có thể hòa tan.
Rau dền Mỹ – spinach
Rau dền có thể giúp cho quả tim của quý vị hoạt động tốt đẹp vì chứa nhiều chất lutein, folate, potassium và chất xơ.
Nhưng quý vị hãy ăn các loại rau này đủ liều lượng mỗi ngày thì mới tốt cho tim. Tổ chức The Physicians’ Health Study đã theo dõi hơn mười lăm ngàn người không mắc bệnh tim trong suốt 15 năm. Đó là những người ăn ít nhất mỗi ngày hai phẩy năm khẩu phần rau; họ đã cắt giảm nguy cơ bệnh tim 25%, nếu so sánh với những ai không ăn rau. Và cứ mỗi khẩu phần rau bổ sung, sẽ cắt giảm thêm được 17% nguy cơ bệnh tim.
Flaxseed
Có rất nhiều chất xơ, omega-3 và omega-6 fatty acids; chỉ cần một chút rải rác flaxseed cũng có thể mang lại tác dụng lâu dài cho tim của quí vị. Chỉ cần rắc lên chén yến mạch, hay một khẩu phần cereal, một chút bột flaxseed cũng đủ để có một bữa điểm tâm thật lành mạnh cho quả tim.
Đậu nành – soy
Đậu nành có thể giảm được cholesterol, và vì có rất ít saturated fat (chất béo không thể hòa tan), nên vẫn là một nguồn thực phẩm giàu chất đạm lành mạnh trong danh sách các thực phẩm tốt cho tim.
Các nguồn thiên nhiên của đậu nành, như edamame, tempeh, hay organic silken tofu, và sữa đậu nành là một nguồn bổ sung tuyệt diệu cho một chén yến mạch, hay cereal chế biến từ ngũ cốc (whole-grain cereal). Nhưng quý vị cũng nên để ý: một vài sản phẩm đậu nành có thể có thêm muối, khiến huyết áp tăng lên.
Kết luận
Như vậy, đột quỵ, trụy tim… và những vấn đề bệnh lý khác của tim thật sự có thể đề phòng và tránh được, nếu chúng ta chịu khó lắng nghe cơ thể mình “lên tiếng” để đối phó kịp thời. Mọi dấu hiệu tiên báo của cơ thể đều có lý do; trong thực tế, sự thờ ơ và bỏ qua phần lớn đều dẫn đến những hậu quả không thể nào lường trước được.
Nguyễn Đức Cường
L.Ac., Ph.D. of Oriental Medicine
Cùng một tác giả: https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/tac-gia/a-to-h/nguyen-duc-cuong/
