CHU TẤT TIẾN
Giữa miền Bắc Đại Tây Dương, nơi gió lạnh thổi qua những triền băng trắng xóa và mặt biển xanh thẳm trải dài đến tận chân trời,, có hai miền đất mang những cái tên vừa gợi hình vừa dễ gây ngộ nhận: Greenland và Iceland. Một bên là “Đảo Xanh” nhưng phần lớn diện tích lại phủ băng đá quanh năm; một bên là “Băng Đảo” song lại nổi danh với suối nước nóng và những vùng đất còn âm ỉ sức nóng của núi lửa. Tên gọi nghe tưởng chừng đơn giản, nhưng đằng sau đó là cả một lịch sử định cư, tranh chấp chủ quyền, biến động văn hóa và những bước ngoặt chính trị kéo dài qua nhiều thế kỷ.
Trong nhiều năm, hai địa danh này ít khi xuất hiện trên các bản tin thời sự, không phải là tâm điểm của chiến tranh hay những cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, gần đây, khi Greenland bất ngờ được nhắc đến trên chính trường quốc tế, sự quan tâm của dư luận tăng lên rõ rệt, đồng thời cũng nảy sinh không ít sự lẫn lộn giữa hai miền đất lạnh giá ấy.
Bài viết này xin được giới thiệu một cách khái quát, cũng như so sánh Greenland và Iceland, để làm rõ nguồn gốc, vị trí, dân cư, lịch sử và nền văn hóa của từng nơi, qua đó giúp độc giả có cái nhìn rõ ràng hơn về hai tiểu quốc thuộc vùng Bắc Âu tưởng xa xôi mà lại đang dần trở nên quan trọng trong bối cảnh thế giới hiện nay.
___
Greenland (Đảo Xanh) và Iceland (Băng đảo) đều thuộc về nhóm các nước Nordic Countries, là những quốc gia định cư gần Bắc Cực, miền Bắc của Biển Atlantic, gồm có:
-Năm quốc gia độc lập: Denmark (Đan Mạch), Finland (Phần Lan), Iceland (Băng Đảo), Norway (Na Uy) và Sweden (Thụy Điển).
-Hai Lãnh thổ Tự quản (Autonomous territories) là Faroe Island (một phần thuộc Vương Quốc Denmark), và Greenland (trực thuộc Vương quốc Denmark).
-Một vùng tự trị là Aland Islands (một phần của Finland.)
Greenland (Đảo Xanh)
Greenland là một đảo quốc lớn nhất thế giới và cũng là một đảo quốc tự quản dưới sự bảo hộ về an ninh chính trị của Denmark, nghĩa là Greenland có quyền tự do về kinh tế, tài chánh, nhưng phải chịu sự điều hợp về chính trị và an ninh từ Denmark.
Greenland nằm ở phía Tây Bắc của Denmark, phía Tây của Sweden và Norway, cách xa Denmark trên 2400 cây số, cách Hoa Kỳ trên 4800 cây số. Diện tích của Greenland là 2,166,086 cây số vuông. Nếu so sánh với Châu Âu: Ukraine = 0.28%, Pháp = 0.25%, Spain = 0.23%, Sweden = 0.24%, Đức = 0.16%, Na Uy = 0.5% và với nước chủ quản là Denmark = 0.02%
Tuy có diện tích mênh mông như thế, nhưng Greenland lại chỉ có 56,081 dân, vì đa số đất đai của Greenland bị bao phủ bởi băng đá. Thủ đô của Greenland là Nuuk, ngôn ngữ chính là Greenlandic. Greenland nổi tiếng với những khu vực băng đá mênh mông, là nơi sinh trưởng của các sinh vật chỉ sống ở Bắc cực như gấu trắng Bắc cực, thỏ Bắc cực, chó sói Bắc cực, chồn Bắc cực, đại bàng đuôi trắng, loại chim có mỏ ngắn và chân vịt tên gọi Puffin chỉ sống ở Bắc cực. Greenland cũng là nơi cá voi Xanh sinh sống nhiều nhất trên toàn thế giới.
Lịch sử khởi đầu của Greenland bắt đầu vào khoảng 2500 năm trước Chúa Giáng Sinh (dương lịch) khi những con người đầu tiên đến sinh sống ở đây, nhưng rồi đều chết sớm có thể vì lạnh và bệnh tật. Sau nhiều thập niên dài trống vắng, đến thế kỷ thứ chín, vài nhóm người khác (human groups) từ những vùng phía Bắc của Châu Mỹ di cư đến và tạo thành một cộng đồng sống trên băng đá. Những người di cư này, vì cũng đến từ các vùng gần Bắc cực, nên chịu đựng được khí hậu khắc nghiệt ở đây và tồn tại bằng nghề săn bắn thú, lấy lông làm áo và lều, còn thịt để ăn dần. Trong các nhóm tồn tại và phát triển và trở thành giống dân chính thức đến hiện tại, có nhóm người gọi là Norsemen hay Norse Icelandic. Sau đó khoảng ba thập niên vào khoảng năm 1200, một nhóm khác đến từ Bắc Canada và hội nhập với đời sống ở đây. Đến thế kỷ thứ 13, nhóm dân Inuit đi xuyên qua Eo Biển Nares Strait kéo đến và trở thành cộng đồng lớn nhất ở Greenland.
Đến thời kỳ Băng Hà Nhỏ (Little Ice Age), những người Norse đến sớm, đã dần dần biến mất, chỉ còn lại người Inuit sống ở đây trong nhiều thế kỷ. Bất ngờ, một cộng đồng người hỗn hợp lai từ người Denmark và người Norway, gọi là người Denmark-Norway, hậu duệ của người Norse, đến đòi chủ quyền ở đất này, mặc dù họ không có liên hệ giữa người Norseman và những người Scandinavian là nhóm dân vô thần, không thờ thần tượng nào.
Năm 1721, nhóm người Demark-Norway theo đạo Thiên Chúa Giáo đã gửi một phái đoàn tới Greenland để mở rộng lãnh địa cho người Thiên Chúa Giáo bằng cách rửa tội cho những người Inuit. Từ đó Denmark mở rộng việc buôn bán giữa đảo quốc này và Denmark, dù cách xa hơn 2400 cây số, và dần dần, Denmark chiếm luôn đảo quốc này và biến Greenland thành thuộc địa. Năm 1940, với chiến tranh thế giới mở rộng, Denmark bỏ rơi đảo quốc này, và để mặc cho các cường quốc đến đóng quân ở đây như Anh quốc, Hoa Kỳ, Canada và Dominion của Đế quốc Anh. Mỹ là nước đem quân đến đóng ở đây lâu nhất là hơn ba năm, nhưng không phải là chủ của Greenland, vì khi chiến tranh thế giới thứ Hai bùng nổ lớn, phe Đồng Minh, trong đó có Mỹ, rút chạy khỏi Greenland, mặc cho Đức Quốc Xã đến chiếm đóng.
Khi Đức bại trận và rút lui, Đế Quốc Anh đòi chiếm đảo quốc này, nhưng Mỹ can thiệp, ngỏ ý không cho quốc gia nào chiếm đảo, nên khi thế chiến thứ Hai chấm dứt, Denmark lại trở lại và biến Greenland thành một “Quận, Hạt” của Denmark và cho Greenland quy chế tự trị nhưng dưới quyền điều khiển từ xa. Năm 1985, Greenland quyết định rời bỏ Cộng đồng Kinh Tế Âu Châu, The European Economic Community (EEC) và không công nhận có chính quyền ngoại quốc nào trừ chính quyền của Denmark.
Trở lại vấn đề văn hóa, nguồn văn hóa sớm nhất mà thế giới ghi nhận ở Greenland là Saqqaq Culture (2500–800 trước Thiên Chúa – BCE) rồi sau đó là nên văn minh đặc biệt của người Greenlandic, gồm hai nền văn hóa pha trộn giữa Bắc Mỹ và người Nunavut. Vào khoảng thế kỷ 800 BCE, một nền văn hóa mới độc lập với những nền văn hóa pha trộn trước đây được đặt tên là Independence II culture. Qua nhiều thập kỷ, qua thời kỳ băng đá, một nền văn hóa được tạo thành khoảng thế kỷ thứ 13 pha trộn đặc tính của người Norse là những nhóm dân định cư tại mỏm phía Nam của Greenland.
Từ thế kỷ thứ chín, Âu Châu bắt đầu dòm ngó đảo quốc khổng lồ này. Nhiều cuộc viễn chinh nhằm thu tóm đảo quốc này vào trong tay mình. Người chinh phục đầu tiên là Erik The Red đến từ Iceland và đặt chân lên phía Nam của đảo quốc và từ đó, đặt tên cho đảo quốc này tên Greenland. Theo truyền thuyết, Erik the Red là dân Iceland bị lưu đày. Nhân vật này đến Greenland, thấy đời sống săn bắn đây dễ chịu, nên trở lại Iceland, khuyến khích dân Iceland đến chiếm đảo này. Thấy đề nghị hấp dẫn, 25 chiếc tàu rời bến Iceland nhưng chỉ có 14 chiếc đến nơi. Số người may mắn đến được Greenland đã hội nhập với cộng đồng dân tộc thiểu số ở đây và biến Greenland thành miền đất sinh sống dễ chịu và hấp dẫn nhất Châu Âu.
Cho đến nay, nhóm dân tộc đông nhất và gây ảnh hưởng nhất Greenland là người Inuit, đôi khi còn gọi là Greenland Inuit, hoặc Greenlandic. Nhóm người này chia sẻ nguồn gốc tổ tiên, văn hóa và lịch sử, những người bản xứ thường dùng ngôn ngữ Greenlandic, pha trộn với ngôn ngữ Denmark.
Dân chúng ở Greenland có tình trạng công dân của cả hai nơi: công dân Denmark và công dân Liên Âu. Theo công bố năm 2012, dân số của Greenland là 57,695 người, trong đó 51,349 là người Inuit. Ngoài ra còn các nhóm dân Kalaallit ở phía Tây đảo, nhóm Tunumiit of Tunu chiếm phía Đông, nói tiếng Tunumiit oraasiat, và nhóm Inughuit ở phía Bắc đảo, nói tiếng Inuktun. Dĩ nhiên, tất cả đều hiểu tiếng Denmark (Danish). Vì sự rắc rối này, mà khó có quốc gia nào có thể bảo hộ đảo quốc này, trừ Denmark mà người Việt thường gọi là nước Đan Mạch.
Iceland (Băng Đảo)
Iceland hay Băng Đảo chỉ rộng có 103,000 cây số vuông, nhỏ hơn Greenland 310 lần, nhưng lại có số dân đông hơn tại Greenland gấp nhiều lần: 364,134 người. Người Iceland nói tiếng Icelandic. Iceland nổi tiếng với những suối nước nóng, núi lửa và đất đá lổn nhổn.
Iceland thành lập sau Greenland nhiều thế kỷ, chỉ mới có khoảng 1,100 năm thôi. Khác với Greenland do người Norse và người Inuit khai phá, Iceland lại được trỏ thành nơi có người ở là do nhóm Vikings, là dân tộc nổi danh với việc đóng tàu thuyền đi cướp các lãnh địa lân cận. Sau khi người Vikings bỏ đi thì người Norse đến thành lập nền văn minh sớm ở đây.
Vào năm 874, vua Ingólfur Arnarson, vua của người Norway (Na Uy) đến chiếm Iceland và cho dân định cư ở đây. Cùng với người Celtic đến từ Anh Quốc, người dân Iceland là một hợp chủng giữa người Vikings, Norse, và Celtic thành lập quốc gia này. Đến năm 930, một nhà nước được thành lập với những nguyên tắc căn bản của một người dân thường. Người lãnh đạo Iceland được đa số bầu lên để giữ trật tự và an ninh. Vào năm 930, những người lập quốc đặt ra một cơ sở chính quyền sớm nhất trên thế giới, được gọi là Old Commonwealth, môt kiểu chính phủ tự trị thô sơ. Đến năm 1000, dưới áp lực của người Norwegian, đạo Chúa đã phổ biến tại đây. Năm 1262, chính quyền Norway chính thức cai quản đất nước này. Tuy nhiên, vì luật lệ quá khắt khe, việc giao thương hạn chế, nên người dân nghèo khổ chết bệnh, chết vì nghèo đói, số dân giảm đi rất nhiều. Rồi tai họa lại đổ xuống Iceland vào năm 1783, núi lửa Laki đột nhiên bùng lên, làm cho dân Iceland gần như tàn lụi.
Gần 200 năm sau, vào năm 1918, chính quyền Danish được thành lập và tuyên bố độc lập chủ quyền. Đến năm 1944, ngay trong thời kỳ đại chiến, Iceland trở thành một nước Cộng Hòa. Năm 2008, vì tài chính sụp đổ, Iceland gần như tàn lụi nhưng với ý chí chiến đấu và sự trợ giúp của Denmark, Iceland trở lại sinh hoạt bình thường.
Về văn hóa, Iceland ảnh hướng lớn nhất từ các thời đại Viking, pha trộn với văn hóa của những người hậu duệ Old Norse. Hiện nay, Iceland là nơi du lịch hấp dẫn, người Iceland vẫn hãnh diện là con cháu của dòng Viking, vua biển cả từ nhiều thế kỷ trước.
Kết luận
Nhìn lại hành trình lịch sử của Greenland và Iceland, người đọc dễ nhận ra rằng, dù cùng nằm giữa miền Bắc Đại Tây Dương và cùng thuộc khối các quốc gia Bắc Âu, hai miền đất này lại đi theo hai con đường phát triển rất khác nhau. Greenland, với diện tích mênh mông nhưng dân số thưa thớt, vẫn mang dáng dấp của một lãnh thổ tự trị gắn bó chặt chẽ với Đan Mạch, nơi yếu tố địa lý và khí hậu khắc nghiệt định hình gần như toàn bộ đời sống kinh tế và xã hội. Trong khi đó, Iceland, tuy nhỏ hơn nhiều lần về diện tích, lại xây dựng được một quốc gia độc lập với cơ cấu chính trị tương đối sớm, từng bước vượt qua thiên tai, đói nghèo và khủng hoảng tài chánh để trở thành một nước có vị thế riêng trên trường quốc tế.
Sự khác biệt ấy không chỉ nằm ở con số diện tích hay dân số, mà còn ở nền tảng lịch sử và cấu trúc văn hóa. Greenland mang đậm dấu ấn của cộng đồng Inuit bản địa, hòa trộn với ảnh hưởng Scandinavia dưới sự bảo hộ của Đan Mạch. Iceland lại tự hào về di sản Viking và truyền thống lập quốc sớm với hình thức nghị hội cổ xưa. Một bên vẫn đang đứng giữa câu hỏi về mức độ tự chủ trong tương lai; một bên đã xác lập được bản sắc quốc gia tương đối ổn định.
Hiểu rõ Greenland và Iceland giúp chúng ta tránh được những ngộ nhận do tên gọi gây ra, đồng thời cũng giúp ta thấy rõ hơn một thực tế: trong thế giới hiện đại, ngay cả những miền đất tưởng chừng xa xôi và lạnh giá nhất cũng có thể trở thành điểm giao thoa của địa chính trị, kinh tế và văn hóa. Và chính từ những vùng đất băng tuyết ấy, câu chuyện về ý chí sinh tồn, bản sắc dân tộc và quyền tự quyết vẫn tiếp tục được viết nên từng ngày.
Cùng một tác giả: https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/tac-gia/q-to-z/chu-tat-tien/
https://www.bing.com/search?FORM=RA75DF&PC=RA75&q=iceland+history+and+culture
https://en.wikipedia.org/wiki/Greenlandic_Inuit
https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Greenland
https://www.iceland.org/culture/history
https://www.diis.dk/en/research/why-is-greenland-part-of-the-kingdom-of-denmark-a-short-history
https://truesizeofcountries.org/country-size-comparison/greenland/vs/european-countries
