BS Nguyễn Đức Cường
Dẫn nhập
Hạt sen, một loại hạt rất nổi tiếng, từ lâu đã gắn bó với đời sống người dân Việt cũng như nhiều dân tộc khác trên thế giới. Hơn thế nữa, loại hạt này còn thường xuyên có mặt trong những lễ hội văn hóa truyền thống, như ngày Tết dân tộc, và đem lại nhiều ích lợi cho sức khỏe, không chỉ về thể chất mà còn cả tinh thần.
Trước khi nói về hạt sen, chúng ta cần nói qua về cây sen. Đây là một loài thực vật mọc và sống dưới nước, có tên khoa học là Nelumbo nucifera. Sức sống của sen rất mạnh và bền; trong điều kiện thời tiết thích hợp và dễ chịu, hạt sen có thể tồn tại và phát triển trong nhiều năm. Một tài liệu ghi nhận dấu tích của một hạt sen nảy mầm dưới đáy một hồ nước khô cạn ở miền Đông Bắc Trung Hoa cách đây khoảng 1.300 năm, tức 13 thế kỷ. Đó là lý do chúng ta thường nhắc đến từ ngữ “ao sen” thay vì “vườn sen,” và nếu phải dùng chữ “vườn,” người ta sẽ gọi là “vườn sen nước.”
Đa số chúng ta thường nghĩ sen bắt nguồn từ Đông phương, nhưng nhận xét này chưa được kiểm chứng, mặc dù một số tài liệu cho rằng sen xuất phát từ các quốc gia miền nhiệt đới Á Châu như Ấn Độ, vùng Queensland của Úc Đại Lợi, cùng nhiều quốc gia khác như Trung Hoa, Nhật Bản, Cambodia, Thái Lan, Phi Luật Tân và Việt Nam. Tuy nhiên, những nhận xét trên vẫn còn trong vòng tranh cãi. Từ ngàn xưa, người ta cũng thường thấy sen mọc ven bờ sông Nile, Ai Cập, có màu xanh; người Ai Cập thường gọi là “hoa sen xanh sông Nile,” hoặc “sen linh thiêng,” và nó thường hiện diện trong các nghi thức tế lễ quan trọng. Sau đó, sen có mặt tại các quốc gia khác như Ấn Độ, Ba Tư, Trung Hoa, Việt Nam…
Tại Việt Nam, thỉnh thoảng chúng ta vẫn bắt gặp những ao sen rất đẹp ở các vùng ngoại ô. Sự hiện diện của những ao sen này khiến không khí trong vùng thoang thoảng mùi hương nhẹ nhàng, thanh khiết; quang cảnh chung quanh trở nên đẹp và yên tĩnh lạ thường, khiến lòng người thanh thản và chẳng ai muốn rời đi.
Trên thế giới có nhiều giống sen, màu sắc thường thấy là trắng, vàng, hồng nhạt và xanh; tất cả đều mang một vẻ đẹp tinh khiết và trang trọng. Hoa sen hiếm thấy tại Phi Châu nhưng lại xuất hiện nhiều ở Úc Đại Lợi cũng như miền Nam Á Châu. Riêng câu hỏi sen đã có mặt trên trái đất từ bao giờ, chúng ta không ghi nhận được; chỉ biết rằng cách đây hơn 3.000 năm, nhiều tài liệu lịch sử đã nhắc đến cây sen.
Cây sen được trồng dưới đáy ao hoặc đáy của một nhánh sông. Một thời gian sau, cây phát triển; đó là lúc lá sen hoặc nằm trên mặt nước, hoặc vươn khỏi mặt nước một chút, trong khi cánh hoa sen lại vươn cao hơn lá. Chiều cao của cây sen có thể đạt khoảng một mét rưỡi, và cây tỏa ra chung quanh, chiếm một khoảng rộng có đường kính có thể đến ba mét. Lá sen có thể rộng với đường kính khoảng 60 cm, và hoa sen có thể nở rộng đến khoảng 20cm đường kính.
Hoa sen được xem là quốc hoa của Ấn Độ và Việt Nam, dù Việt Nam chưa chính thức công nhận. Với nhiều quốc gia khác như Nhật Bản, Trung Hoa, Đại Hàn, cũng như Việt Nam…, hoa sen còn là một biểu tượng của Phật giáo, tượng trưng cho sự giác ngộ và giải thoát, như bốn câu thơ sau đây của một tác giả vô danh, đề cao tinh thần bi – trí – dũng của nhà Phật:
Lá xanh thăm thẳm lòng bi,
Dũng cành vươn thẳng thoát ly bùn sình,
Nâng nụ sắc trí kết tinh,
Nở thành hoa thắm lung linh giữa đời.
Hoa sen còn được nhân cách hóa để chỉ một tâm hồn thuần khiết và trong sáng, như bốn câu ca dao sau:
Trong đầm gì đẹp bằng sen,
Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng.
Nhị vàng bông trắng lá sen,
Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.
Hạt sen chiếm một vai trò rất quan trọng trong khoa ẩm thực của các quốc gia miền Á Châu nói chung và Đông Nam Á nói riêng. Riêng tại Việt Nam, hạt sen thường được dùng để nấu chè trong những dịp lễ quan trọng. Mứt sen luôn có mặt trong các lễ hội truyền thống dân tộc, đặc biệt là dịp Tết Nguyên Đán. Ngoài ra, hạt sen còn được xem là một dược thảo quan trọng trong ngành Đông y. Ngoài thị trường, chúng ta thường thấy hạt sen được bày bán đã lột vỏ và sấy khô hoặc phơi khô; hạt sen tươi thì ít thấy hơn. Nhìn chung, đây là một nguồn dưỡng chất dồi dào protein, sinh tố và khoáng chất cần thiết cho sức khỏe.
Người ta thường thu hoạch hạt sen theo hai cách:
Cách thứ nhất là thu hoạch khi hạt đã chín hoặc gần chín. Cách thứ hai là thu hoạch khi hạt còn xanh nhưng đã phát triển hoàn toàn. Có hai loại: hạt màu nâu và hạt màu trắng. Hạt sen màu trắng ngà là do đã được bóc vỏ và bóc luôn cả lớp màng; trong khi đó, hạt sen màu nâu tuy đã chín nhưng vẫn còn lớp màng bao bọc. Ngay sau khi thu hoạch, mầm hạt sen vốn có vị đắng đều được lấy ra; với những hạt cứng, người ta phải tách đôi mới lấy được mầm bên trong. Hạt sen có màu trắng, nhưng sẽ trải qua giai đoạn oxy hóa để chuyển sang màu vàng nâu.
Tuy nhiên, người bán thường tẩy hạt sen bằng dung dịch hydrogen peroxide hoặc sodium hydroxide; cũng có người dùng những hóa chất độc hại khác để làm hạt trắng hơn. Chúng ta cần lưu ý: hạt sen thường có màu vàng nâu nhạt; nếu có màu trắng tinh, điều đó có nghĩa là hạt sen đã được tẩy trắng bằng hóa chất độc hại, rất bất lợi cho cơ thể. Sự nhiễm độc thực phẩm tại những quốc gia như Trung Quốc, và trong nhiều năm gần đây tại Việt Nam, ngày càng trở nên trầm trọng. Người bán dựa vào tâm lý người tiêu dùng thích mọi thứ phải đẹp và tươi tốt, nên đã áp dụng nhiều cách tẩy rửa bằng hóa chất độc hại, khiến nguy cơ mắc các căn bệnh nan y ngày càng gia tăng.
Hạt sen có mặt ở nhiều nơi trên thế giới; tại vùng Nam Mỹ, như Colombia chẳng hạn, hạt sen được biết đến nhiều qua các loại thực phẩm ăn dặm. Tại Colombia, hạt sen được bán theo hai hình thức: còn tươi hoặc đã sấy khô. Không chỉ hạt sen, mà hầu như tất cả những gì thuộc về cây sen đều có thể ăn được, như hoa sen, lá sen non, thân rễ và cành sen; lá sen già thì được dùng để gói thức ăn.
Ngày xưa, các bậc vua chúa thường pha trà sen bằng cách lấy nước mưa hoặc những hạt sương ban mai đọng trên lá sen. Ngoài ra, người ta còn ướp trà bằng hoa sen, rất công phu, khiến trà sen khi pha sẽ dậy lên một mùi hương dịu dàng và khó quên.
Tại Á Châu, mỗi quốc gia đều có cách tận dụng cây sen theo cách riêng của mình. Ở Đại Hàn, lá sen, cánh hoa sen và thân rễ được dùng như một loại dược thảo, cũng như để nấu súp. Trong khi đó, người Việt Nam dùng cành sen non để làm món rau trộn, món xào, món súp… Nhiều nơi khác dùng rễ sen non làm đồ chua với đường, ớt, tỏi…
Sen trong nhãn quan Đông y
Như chúng ta đã biết, tất cả các phần của cây sen đều có thể ăn được; vì thế, mỗi phần sau đây cũng có một tác dụng ích lợi nào đó cho sức khỏe. Theo kinh nghiệm dân gian, liên tâm, tức phần nằm giữa hạt sen, rất đắng, có tác dụng giải nội nhiệt và giúp ngủ ngon. Liên nhục có thể dùng để kết hợp điều trị bệnh kiết lỵ mãn tính. Liên diệp, tức lá sen, có tác dụng cầm máu và giúp ngủ ngon. Liên tu, còn gọi là nhụy đực của sen, có tác dụng trị bệnh xuất tinh sớm ở nam giới, trị bệnh huyết trắng ở phụ nữ, và nhiều tác dụng khác. Ngó sen và củ sen, còn được gọi là liên ngẫu, có tác dụng bồi bổ sinh lực. Gương sen đã lấy hạt, tức liên phòng, có tác dụng cầm máu rất hiệu quả.
Còn hạt sen thì sao?
Trước hết, hạt sen có vị hơi ngọt, có tính thu liễm, nghĩa là giữ lại, không để thất thoát. Sở dĩ gọi là “thu liễm” vì hạt sen có những khả năng chính như sau: khi tác dụng vào tỳ thì góp phần đối phó với bệnh tiêu chảy kèm theo tình trạng khí lực suy giảm; khi tác dụng vào thận thì có thể góp phần điều trị bệnh huyết trắng ở phụ nữ (leucorrhea), đồng thời giúp đề phòng sự thất thoát tinh lực của thận, cho cả nữ lẫn nam. Khi tác dụng vào tim thì giảm bớt trạng thái bất an và hồi hộp, đồng thời giúp ngủ ngon.Hạt sen ngoài chợ phần lớn đã được lấy đi phần “liên tử tâm” (còn gọi là tim sen), do đó không còn vị đắng, có thể dùng để nấu chè hoặc làm bánh ngọt, kể cả bánh Trung Thu.
Một công thức dùng hạt sen hỗ trợ điều trị bệnh tiêu chảy
Dùng khoảng 30 gr hạt sen, ngâm trong nước ấm khoảng ba giờ đồng hồ, rồi thêm vào đó khoảng 30 gr đường phèn. Sau đó, cho tất cả vào nồi, đun sôi với lửa nhỏ cho đến khi hạt sen thật mềm thì bắc xuống, rồi thêm vào đó năm gr trà đen. Đây là một công thức hỗ trợ điều trị, giúp cơ thể không mất sức do tiêu chảy với nguyên nhân khí lực suy nhược, và có thể góp phần hỗ trợ cho một công thức chính trong điều trị bệnh tiêu chảy.
Sen trong nhãn quan Tây y
Theo các phân tích của phòng xét nghiệm, hạt sen chứa nhiều sinh tố và dưỡng chất cần thiết như protein, chất xơ, một chút đường thiên nhiên, một chút chất béo, vitamin B1, B2, B3, B5, B6, B9, vitamin C, cùng các khoáng chất và kim loại như calcium, iron, magnesium, manganese, phosphorus, potassium, sodium và zinc. Hạt sen là một nguồn dưỡng chất rất phong phú và đa dạng; chính vì thế, hạt sen có những tác dụng khá quan trọng như sau.
Chống lão hóa
Bên cạnh những dưỡng chất vừa kể, hạt sen còn hàm chứa những dưỡng chất và những chất biến dưỡng có khả năng chống lão hóa, đồng thời sửa chữa những hư hỏng của các chuỗi protein. Một vài mỹ phẩm nổi tiếng đã sử dụng hạt sen trong thành phần dưỡng chất, có tác dụng duy trì độ ẩm của làn da, chống khô da và giảm sự thoái hóa của các tế bào da. Những ai thường ăn hạt sen sẽ duy trì được sự trẻ trung, sự đàn hồi của làn da, làm mờ các nếp nhăn và các đốm tàn nhang.
Chống sưng
Nhiều cuộc khảo sát cho thấy các hóa chất thiên nhiên trong hạt sen có khả năng chống sưng khá mạnh, giúp giảm thiểu tình trạng thoái hóa của các mô và tế bào.
Bổ thận
Với tính thu liễm, hạt sen có thể bảo vệ và duy trì chức năng của thận, đặc biệt là nâng cao năng lực của cơ thể.
Trị diarrhea
Một vài nghiên cứu khoa học cho thấy hạt sen có công năng tăng cường chức năng của hệ tiêu hóa, góp phần điều trị bệnh tiêu chảy.
An thần, giúp ngủ ngon
Hạt sen, với vị hơi ngọt, có khả năng làm thư giãn hệ thần kinh và mạch máu, giảm thiểu tình trạng bất an và giúp ngủ ngon, do tác dụng của một hóa chất thiên nhiên tên là isoquinoline alkaloid.
Giảm nguy cơ bệnh tim mạch
Hạt sen là một nguồn phong phú của một khoáng chất tên là magnesium, có công năng tăng cường sự lưu thông của máu, gia tăng lượng oxygen và tính năng của các dưỡng chất khác. Magnesium có tác dụng hỗ trợ tim mạch luôn được tốt đẹp.
Giảm huyết áp
Trong hạt sen có phôi mầm, còn gọi là liên tử tâm, gọi tắt là liên tâm, có vị đắng và có tính hàn; do đó, có thể giải nhiệt ở vùng tim, giúp giảm thiểu sự co thắt của mạch máu, làm giãn mạch và giảm huyết áp. Đồng thời, liên tâm còn giúp ngủ ngon, trị tình trạng xuất huyết liên tục do nhiệt, và giảm bớt cảm giác bứt rứt, bồn chồn do nội nhiệt.
Tuy nhiên, vị thuốc này, liên tâm, chỉ được dùng cho những bệnh nhân có nội nhiệt mà thôi, và cần có sự hướng dẫn của một thầy thuốc chuyên khoa Đông y. Vì liên tâm cũng là một vị thuốc có độc tính do hàm chứa chất alkaloid; dùng không đúng liều lượng có thể làm tổn thương gan, thận, gây suy tim và ảnh hưởng xấu đến não bộ, làm giảm khả năng nhận thức và ghi nhớ. Đông y xem liên tâm là một dược thảo quan trọng; liều lượng sử dụng tùy theo từng trường hợp. Xin nhắc lại, liên tâm có tính công phạt khá mạnh, có thể gây nhiều bất lợi cho cơ thể; chúng ta không nên tùy tiện, mà phải có sự chỉ định của một thầy thuốc chuyên khoa Đông y.
Cải thiện chức năng sinh lý phái nam
Kết quả một cuộc khảo cứu cho thấy hạt sen có thể giảm thiểu những rối loạn chức năng sinh lý và giữ một vai trò quan trọng trong việc hình thành tinh trùng.
Bảo vệ nướu răng
Với đặc tính chống sưng và chữa lành, hạt sen giúp nướu răng luôn khỏe mạnh, giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh nướu răng.
Vài lưu ý khi dùng hạt sen
Vì hạt sen có khả năng chống tiêu chảy, nên những ai đang bị táo bón nên tránh ăn hạt sen cho đến khi khỏi.
Những ai đang điều trị các rối loạn tâm lý hoặc rối loạn nhịp tim bằng thuốc men nên tránh ăn hạt sen trong thời gian này.
Những ai đang điều trị bệnh tiểu đường nên tránh ăn hạt sen, vì có thể khiến cho lượng đường huyết gia tăng.
Nguyễn Đức Cường
L.Ac., Ph.D. of Oriental Medicine
Cùng một tác giả: https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/tac-gia/a-to-h/nguyen-duc-cuong/
