LÝ THÀNH PHƯƠNG
Khi bánh xe thời gian xoay đến chu kỳ mới của mười hai con giáp, năm Bính Ngọ 2026 lại đưa hình tượng con ngựa trở về sân khấu văn hóa Á Đông. Ngựa – một loài vật gắn bó với lịch sử loài người từ thuở hoang sơ – không chỉ là bạn đường của tổ tiên chúng ta, mà còn là biểu tượng của tự do, tốc độ, trí tuệ, và sức mạnh.
Nhân dịp Xuân về, nói chuyện ngựa để nhìn lại hành trình dài hàng vạn năm mà loài vật đặc biệt này đã song hành cùng văn minh nhân loại, từ bãi thảo nguyên Siberia đến những thánh đường tôn giáo, từ chiến trường cổ đại đến dây cương của những kỳ thủ Olympic, và cả trong đời sống hiện đại khi “mã lực” đã trở thành một khái niệm mang tính kỹ thuật – biểu trưng cho tốc độ và hiệu năng công nghệ.
Nguồn gốc loài ngựa
Loài ngựa ngày nay có tên khoa học là Equus ferus caballus, thuộc họ Ngựa (Equidae). Tổ tiên xa xưa của chúng xuất hiện từ hàng nhiều triệu năm về trước, dưới dạng những sinh vật kích thước nhỏ như con chó, gọi là Eohippus hay “ngựa bình minh.” Qua hàng triệu năm tiến hóa, các đặc điểm như kích thước cơ thể, độ dài chân, cấu trúc răng… biến đổi mạnh mẽ theo hướng thích nghi với môi trường thảo nguyên rộng lớn.
Từ khoảng 4–5 triệu năm trước, chi Equus xuất hiện, đặt nền móng cho dòng ngựa hiện đại. Những đàn ngựa hoang dã ban đầu phân bố ở Bắc Mỹ, sau đó lan sang Á – Âu qua các dải đất liền thời băng hà. Ngựa Bắc Mỹ tuyệt chủng vào cuối kỷ Băng hà, còn quần thể Á – Âu tiếp tục phát triển, trở thành nguồn gốc cho ngựa thuần dưỡng ngày nay.
Bằng chứng khảo cổ sớm nhất về sự thuần dưỡng ngựa được tìm thấy ở vùng Kazakhstan, niên đại khoảng 3.500 trước công nguyên (TCN), thuộc nền văn minh Botai. Người Botai không chỉ cưỡi ngựa mà còn dùng sữa ngựa để lên men thành kumis, một loại rượu sữa đặc trưng của thảo nguyên.
Từ những bậc thang tiến hóa ấy, ngựa dần trở thành một trong những loài vật có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử loài người, tạo nên nhiều bước ngoặt quân sự, kinh tế, và giao thương toàn cầu.
Ngựa hội nhập vào đời sống con người như thế nào?
Không giống nhiều loài vật được thuần dưỡng phần lớn để lấy thịt hoặc kéo xe, ngựa xuất hiện trong đời sống con người với vai trò phức tạp hơn và rộng lớn hơn nhiều. Sau đây là những sợi dây kết nối giữa ngựa với loài người.
Ngựa – phương tiện di chuyển đầu tiên và nhanh nhất của loài người
Khi con người khám phá ra khả năng cưỡi ngựa, không gian sinh tồn của họ lập tức được mở rộng. Tốc độ của loài ngựa vượt xa hầu hết các giống vật đã được thuần dưỡng khác, khiến nó trở thành phương tiện giao thông ưu việt suốt hàng nghìn năm trước khi xe hơi xuất hiện. Từ những bộ tộc du mục Á Châu đến các nền văn minh Trung Đông, châu Âu và châu Phi, ngựa không chỉ là bạn đồng hành, mà còn là phương tiện để đi săn, chuyên chở hàng hóa, nối kết những bộ lạc xa xôi, truyền tin, tuần tra biên giới và thúc đẩy giao thương.
Ngựa – nguồn lực kinh tế
Nhiều nền văn hóa dùng ngựa để làm nông nghiệp, kéo xe, kéo cối xay, vận chuyển đá xây dựng, khai thác khoáng sản… Tại Việt Nam, hình ảnh con ngựa kéo xe hàng từng rất phổ biến ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn đầu thế kỷ thứ 20.
Ngựa – bạn đường tinh thần
Không chỉ có giá trị vật chất, ngựa hiện diện sâu trong ngôn ngữ, nghệ thuật và tính cách dân tộc. Từ những câu ca dao “Ngựa anh đi trước, võng nàng theo sau” đến hình tượng “ngựa Hồ Gió Bắc” trong Truyện Kiều, con ngựa trở thành biểu tượng của chính khí, tình nghĩa, tự do, và phong trần.
Ngựa trong chiến tranh
Nếu có một lĩnh vực mà ngựa thay đổi hoàn toàn cục diện, đó chính là chiến tranh.
Cách mạng kỵ binh
Từ khoảng 2000–1500 TCN, xe ngựa chiến ra đời tại Lưỡng Hà và Ai Cập, đưa tốc độ vào chiến trường. Nhưng bước ngoặt lớn nhất xảy ra khi con người biết cưỡi ngựa chiến trực tiếp, không cần xe kéo. Các bộ tộc du mục như Scythia, Mông Cổ, Hung Nô trở thành lực lượng kỵ binh vô địch, thống trị đại lục Á – Âu trong nhiều thế kỷ.
Những đội quân làm nên lịch sử
- Kỵ binh Mông Cổ thời Thành Cát Tư Hãn dùng chiến thuật cưỡi ngựa bắn cung, khiến cả châu Á run sợ.
- Hiệp sĩ châu Âu gắn liền với chiến mã chiến bào, tạo nên hình ảnh lẫm liệt thời Trung cổ.
- Kỵ binh Ba Lan với “Hussars” – những chiến binh có đôi cánh gỗ – nổi danh là lực lượng đột kích mạnh mẽ nhất châu Âu thế kỷ XVII.
- Ở Việt Nam, từ thời Hai Bà Trưng, Bà Triệu đến Lý – Trần – Lê, ngựa luôn có mặt trong các trận đánh lớn. Nhà Trần nổi tiếng với đội quân kỵ binh thiện chiến chống Nguyên – Mông.
Ngựa – biểu tượng của chiến thắng
Trong nghệ thuật chiến tranh, ngựa mang ý nghĩa cao quý: hào khí, tốc độ, sức mạnh, và chiến công. Tượng các danh tướng thường cưỡi ngựa, như Trần Quốc Tuấn, Quang Trung…, thể hiện tinh thần tốc chiến tốc thắng.
Mã lực – khi ngựa bước vào thế giới công nghiệp
“Mã lực” (horsepower – HP) là thuật ngữ do kỹ sư người Scotland, James Watt đặt ra vào thế kỷ thứ 18. Watt quan sát ngựa kéo than trong mỏ và quy đổi sức kéo của một con ngựa thành đơn vị để đo hiệu năng máy hơi nước.
Ngày nay: một mã lực ≈ 746 watt (đối với HP cơ học). Khái niệm này được dùng để đo công suất động cơ xe hơi, máy móc, tàu thủy…
Điều thú vị là dù ngựa không còn giữ vai trò chính trong giao thông, tên tuổi chúng vẫn tồn tại trong khoa học kỹ thuật. Một chiếc xe hơi 300 mã lực nghĩa là có sức mạnh tương đương… 300 con ngựa kéo cùng lúc – một hình dung vừa khoa học vừa đầy chất thơ.
Ngựa trong tôn giáo
Trong Phật giáo, ngựa là biểu tượng của trí tuệ, tinh tấn, và năng lực chuyển hóa.
Thoát ly hoàng cung trên lưng ngựa
Trước khi thành Phật, Thái tử Tất-đạt-đa rời hoàng cung vào đêm khuya trên lưng con ngựa Kiền Trắc (Kanthaka). Câu chuyện Kiền Trắc vượt khỏi tường thành mang ý nghĩa: con đường giác ngộ bắt đầu bằng hành động dũng cảm, vượt qua giới hạn cũ. Sau khi tiễn thái tử đến bờ sông, Kiền Trắc vì thương chủ mà lăn ra chết – hình ảnh biểu tượng của sự hy sinh, trung thành.
Ngựa trắng – biểu tượng của sự thanh tịnh
Trong nhiều tranh thờ Tây Tạng, Lungta – “gió ngựa” – là hình tượng con ngựa trắng mang theo kinh văn, tượng trưng cho chuyển hóa tốt lành. Cờ nguyện Lungta tung bay trên núi cao với niềm tin đem lại bình an và may mắn.
Ngựa trong Công giáo
Trong truyền thống Công giáo, ngựa xuất hiện không nhiều như trong Phật giáo, nhưng vẫn giữ vị trí tượng trưng đặc biệt.
Trong Khải Huyền, bốn kỵ sĩ cưỡi bốn con ngựa – trắng, đỏ, đen và xanh xám – tượng trưng cho: chiến thắng, chiến tranh, đói kém, và sự chết. Mặc dù mang tính khải tượng, những con ngựa này phản ánh niềm tin cổ xưa về sức mạnh của loài vật trong việc dẫn dắt hoặc cảnh báo nhân loại.
Ở Trung Á, châu Âu và châu Mỹ thế kỷ thứ 17 – 19, ngựa là phương tiện di chuyển chính của các nhà truyền giáo. Họ mang Tin Mừng đến những vùng xa xôi bằng chính những chuyến đi đầy gian khổ trên lưng ngựa. Ngựa vì thế được xem là công cụ giúp lan truyền đức tin, được nhắc đến trong các thư từ truyền giáo như một người bạn đường thân thiết.
Các câu chuyện về ngựa
Lịch sử và văn hóa thế giới có vô số câu chuyện về ngựa, bởi loài vật này gần như đi vào mọi nền văn minh.
Ngựa Thành Troy
Trong thần thoại Hy Lạp, người Hy Lạp chế tạo một con ngựa gỗ khổng lồ để đánh lừa thành Troy. Câu chuyện đã trở thành biểu tượng về chiến thuật, sự khôn ngoan, và cũng là lời nhắc về sự cảnh giác.
Xích Thố của Quan Vũ
Trong văn hóa Trung Hoa, chuyện ngựa Xích Thố – “ngựa nghìn dặm” – theo chân Quan Vũ được người đời tôn kính. Xích Thố chạy “như gió, như sấm”, trở thành biểu tượng của trung nghĩa.
Ngựa sắt Thánh Gióng của Việt Nam
Thánh Gióng cưỡi một ngựa sắt tay cầm một cây roi sắt đánh đuổi giặc Ân – câu chuyện đậm chất huyền thoại thể hiện khát vọng độc lập của dân tộc.
Ngựa trong thi ca Việt Nam
- Bà Huyện Thanh Quan viết: “Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống”.
- Nguyễn Du miêu tả Kiều: “Ngựa xe như nước, áo quần như nêm”.
Những câu chuyện này không chỉ mô tả con ngựa mà còn khắc họa hơi thở đời sống, văn hóa và lịch sử dân tộc.
Vai trò của ngựa trong xã hội ngày nay
Trong kỷ nguyên của máy móc, nhiều người nghĩ ngựa đã “hết thời.” Thực tế thì ngựa vẫn giữ vai trò quan trọng trong nhiều lĩnh vực.
Thể thao
Ngựa là trung tâm của nhiều môn thi đấu lớn:
- cưỡi ngựa nghệ thuật (dressage)
- nhảy ngựa (show jumping)
- đua ngựa
- ba môn phối hợp (eventing)
Ở nhiều quốc gia, trường đua ngựa là ngành công nghiệp lớn, thu hút hàng triệu khán giả.
Du lịch – văn hóa
Những tour cưỡi ngựa xuyên rừng, qua thảo nguyên, ven biển… ngày càng phổ biến. Thành phố Đà Lạt vẫn giữ hình ảnh ngựa chạy quanh hồ Xuân Hương, gợi ký ức lãng mạn xưa cũ.
Trị liệu bằng ngựa (Equine Therapy)
Các nghiên cứu hiện đại cho thấy giao tiếp với ngựa giúp cải thiện tâm lý, đặc biệt với trẻ tự kỷ, người trầm cảm hoặc rối loạn lo âu. Nhiều trung tâm trị liệu trên thế giới dùng ngựa như một “nhà trị liệu” thầm lặng.
Ngựa trong công nghệ – từ sức kéo đến cảm hứng tốc độ
Ngày nay, “mã lực” không còn là sức mạnh của con ngựa thật, nhưng tên gọi ấy vẫn sống mãi trong thế giới: xe hơi, động cơ phản lực, robot, máy nông nghiệp
Con ngựa đã từ thế giới tự nhiên bước vào thế giới công nghệ với tư cách… một đơn vị khoa học.
Mã đáo thành công
Thành ngữ “mã đáo thành công” là một cụm từ quen thuộc trong văn hóa Á Đông, đặc biệt phổ biến trong văn hóa Trung Hoa và theo dòng lịch sử – tín ngưỡng đã lan rộng sang Việt Nam, Hàn Quốc, Nhật Bản…
Trong văn hóa Trung Hoa cổ đại, hình tượng con ngựa gắn liền với chiến trận, sứ mệnh, di chuyển đường dài và sự nghiệp của giới quan lại – võ tướng. Tư duy biểu tượng về con ngựa được hấp thụ vào hệ thống điển cố – điển tích Trung Hoa, rồi truyền sang Việt Nam trong quá trình giao lưu văn hóa hàng nghìn năm.
Tại Việt Nam, cụm từ “mã đáo thành công” đã trở thành lời chúc quen thuộc, đặc biệt xuất hiện trong tranh Tết, tranh văn phòng, tranh phong thủy, thư pháp hoặc quà tặng khai trương.
Không có một mốc thời gian chính xác vì đây là câu chúc hình thành dần theo truyền thống Á Đông, nhưng có thể xác định bối cảnh xuất hiện:
Thời cổ – trung đại châu Á, khi kỵ binh và ngựa chiến giữ vai trò quan trọng trong xã hội (khoảng 2.000 – 500 TCN trở đi), người ta bắt đầu gắn chiến công, thăng tiến và may mắn với sự “trở về trên lưng ngựa.” Đến thời Hán – Đường – Tống, khi văn hóa thư hoạ phát triển, hình tượng mã đáo thành công xuất hiện nhiều trong mỹ thuật, tranh tặng nhau, thơ văn. Sang đến Minh – Thanh, hình tượng “Bát mã,” “Lục mã,” “Mã đáo thành công” trở nên phổ biến trong tranh chúc tụng.
Tại Việt Nam, câu này trở nên đặc biệt quen thuộc từ thời Nguyễn và lan rộng mạnh mẽ vào thế kỷ thứ 20, nhất là qua tranh dân gian và tranh phòng khách.
Ý nghĩa của “mã đáo thành công”
“Ngựa trở về thì ắt có thành công.” Nếu ngựa trở về nghĩa là: người đi đã an toàn trở lại, nhiệm vụ đã hoàn thành, mang tin vui, chiến thắng hoặc thành tựu. Vì thế, “mã đáo thành công” trở thành lời chúc may mắn, thành công, hanh thông trong mọi việc.
Ý nghĩa phong thủy
Con ngựa tượng trưng cho tốc độ, bền bỉ, dũng mãnh, may mắn, tài lộc. Hình ảnh ngựa phi nước đại tiến vào nhà biểu thị vận may đến, sự nghiệp thăng tiến, kinh doanh thuận lợi.
Trong tranh chúc Tết
Các bố cục thường gặp: Mã đáo (một con ngựa về nhà), Lục mã (6 con – tượng trưng cho lộc), Bát mã (8 con – phát tài, phát đạt)
Vì sao lại dùng chữ “đáo?” Chữ “đáo” (到) nghĩa là đến, về đến nơi, nên: Mã đáo = ngựa về tới. Mã đáo thành công = khi ngựa về thì thành công cũng tới. Hàm ý: thành công đến cùng người trở về.
Kết luận: Tinh thần của Ngọ trong năm Bính Ngọ 2026
Ngựa mang trong mình bốn phẩm chất: tự do, tốc độ, trí tuệ và kiên cường. Bước vào năm 2026 – năm thuộc hành Hỏa trong Ngũ Hành tương sinh của tuổi Ngọ – hình tượng con ngựa càng thêm rực rỡ: nhiệt huyết, quyết đoán và mạnh mẽ.
Nói chuyện ngựa, thực ra là nói chuyện con người: nói về hành trình vượt khỏi giới hạn, dám bứt phá, dám cháy hết mình trên đường tiến về tương lai. Từ thảo nguyên hoang dã đến những cỗ máy công suất lớn, từ chiến trường cổ đại đến nghệ thuật đương đại, con ngựa chưa bao giờ ngừng xuất hiện trong tâm trí nhân loại.
Trong mùa Xuân Bính Ngọ 2026, gắn liền với ý nghĩa trong câu “trường đồ tri mã lực,” mong rằng mỗi người trong chúng ta sẽ giữ được tinh thần “trường đồ” của loài ngựa – hướng về phía trước, trong sự bền bỉ, và ý hướng tự do, để bắt đầu một chu kỳ mới tràn đầy năng lượng và hy vọng.
Lý Thành Phương
(Biên tập với trợ giúp của ChatGPT)
Cùng một tác giả: https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/tac-gia/i-to-p/ly-thanh-phuong/
