Hương vị Việt Nam ngày Tết -

ĐẦU BẾP NGHIỆP DƯ

Khi những cơn gió Xuân đầu tiên ghé qua phố phường, khi tiếng chổi quét sân của mẹ chuẩn bị cho ngày Tết bắt đầu vang lên, và khi sắc đào – sắc mai lần lượt điểm tô trước hiên nhà, người Việt lại cảm thấy một sự chuyển mình quen thuộc. Xuân không chỉ đến từ khí trời, từ hoa lá, từ nhịp Tết hối hả; mà còn đến từ chính căn bếp – nơi những món ăn truyền thống bắt đầu được nhen nhóm chuẩn bị. Hơi ấm tỏa ra từ nồi bánh chưng, mùi thơm của nồi thịt kho, tiếng xì xèo từ chảo bánh xèo, tiếng dao thớt quen thuộc… tất cả làm nên một bản giao hưởng của Tết, một hương vị độc nhất mang tên “Ẩm thực Việt Nam.”

Ẩm thực Việt không chỉ là cách ăn, cách nấu; nó còn là văn hóa, là ký ức, là gia đình, là một thứ gì thiêng liêng kết nối con người từ thế hệ này sang thế hệ khác. Mỗi món ăn là một câu chuyện, mỗi bữa cơm là một lát cắt lịch sử, mỗi hương vị là một phần của tâm hồn Việt.

Xuân Bính Ngọ 2026 với nhiều hy vọng đang đến gần, cũng là dịp để chúng ta nhìn lại và tôn vinh sự phong phú của ẩm thực Việt Nam – một kho tàng không bao giờ cạn, nơi tinh hoa của đất trời, tâm huyết của con người và sự khéo léo của bàn tay Việt hội tụ.

Hồn cốt ẩm thực Việt – nơi tinh thần và văn hóa hòa quyện

Nói đến ẩm thực Việt Nam là nói đến sự tinh tế, hài hòa, và dung dị. Người Việt luôn biết cách cân bằng các yếu tố: vị giác – thị giác – khứu giác – cảm nhận. Một món ăn ngon không chỉ “ngon miệng” mà còn phải “ngon mắt,” “ngon mũi,” và “ngon lòng.”

So với nhiều nền ẩm thực trên thế giới, món Việt luôn đặt yếu tố tươi lên hàng đầu. Rau thơm, rau sống, hải sản tươi, thịt vừa mổ… đều góp phần mang lại sự thanh mát, nhẹ nhàng. Người Việt ít sử dụng bơ, sữa hay gia vị nặng; thay vào đó là chanh, ớt, nước mắm, hành, tỏi, riềng, sả – những thứ gia vị mộc mạc của ruộng vườn.

Điểm thú vị của ẩm thực Việt là ít nhưng đủ, nhẹ mà đậm, thoáng mà sâu.
Một chút nước mắm có thể thay đổi cả món ăn; một nhánh sả làm thơm cả nồi; vài cọng rau thơm làm thức ăn sáng bừng hương vị.

Bàn ăn Việt Nam không phải là nơi mỗi người một đĩa như phương Tây, mà là nơi mọi người cùng gắp, cùng chấm, cùng chia sẻ. Bữa cơm vì thế trở thành sợi dây kết nối gia đình, là câu chuyện của cha mẹ, của con cái, của truyền thống và tình thân.

Ẩm thực Việt chịu ảnh hưởng từ Trung Hoa, Champa, Khmer, và Pháp… nhưng chưa bao giờ “đánh mất mình.” Người Việt luôn tiếp thu một cách mềm mại, biến đổi để phù hợp với khẩu vị và bản sắc dân tộc. Bánh mì chẳng hạn, xuất phát từ ổ baguette Pháp, đã trở thành món ăn đường phố nổi tiếng thế giới; hay món cà phê phin – một sự sáng tạo độc đáo trên nền văn hóa cà phê Pháp.

Bản đồ ẩm thực Việt Nam – Ba miền ba sắc thái
Ẩm thực Việt Nam trải dài theo chiều dài đất nước – từ miền Bắc trầm lắng, sang miền Trung mặn mà, đến miền Nam phóng khoáng. Mỗi vùng có khí hậu, văn hóa, thổ nhưỡng khác nhau, tạo nên những nét đặc sắc riêng.

Dưới đây là “bản đồ món ăn Việt Nam theo vùng miền,” được đan cài tự nhiên vào dòng chảy bài viết.

Miền Bắc – thanh tao và tinh tế

Miền Bắc, đặc biệt là Hà Nội, được xem là “cái nôi” của những món ăn mang tính chuẩn mực: thanh, nhẹ, không quá cay, không quá ngọt. Sự tiết chế trong gia vị chính là nghệ thuật.

Căn cứ theo truyền thuyết được ghi chép trong sách Lĩnh Nam Chích Quái, nước Văn Lang dưới thời các vua Hùng có lãnh thổ trải dài từ phía nam dãy Hoàng Liên Sơn đến vùng Thanh – Nghệ – Tĩnh ngày nay. Trên vùng đất ấy, thiên nhiên ưu đãi cho cư dân một nguồn lương thực vô cùng quý giá: cây lúa nước.

Lĩnh Nam Chích Quái cũng từng ghi nhận rằng: “Đất sản xuất được nhiều gạo nếp, người dân lấy ống tre mà thổi cơm.” Chi tiết mộc mạc ấy không chỉ phản ánh điều kiện sinh hoạt của cư dân cổ, mà còn cho thấy lúa gạo đã sớm trở thành nền tảng của đời sống kinh tế và văn hóa. Chính vì vậy, từ thuở ngàn xưa, cơm đã là sinh hoạt ẩm thực chính, gắn bó mật thiết với đời sống hằng ngày của cư dân miền Bắc.

Có thể trong tiến trình phát triển và giao lưu văn hóa, đặc biệt là sự tiếp xúc với các bộ tộc Âu Việt ở Quảng Tây và Nam Việt ở Quảng Đông (Trung Quốc) – nơi cư dân sử dụng mì sợi làm từ lúa mì như thức ăn chính – người Lạc Việt đã dần tiếp thu và sáng tạo theo cách riêng của mình. Không rõ từ bao giờ, nhưng từ bột gạo quen thuộc, người Việt đã khéo léo chế biến thành bún, một sản phẩm vừa phù hợp với điều kiện canh tác lúa nước, vừa đáp ứng nhu cầu ẩm thực.

Trải qua thời gian, bún không chỉ đơn thuần là một biến thể của cơm gạo, mà đã trở thành một nét đặc trưng tiêu biểu của ẩm thực miền Bắc, gắn liền với những món ăn trứ danh như phở, bún chả, bún thang… và góp phần làm nên bản sắc ẩm thực Việt Nam cho đến tận ngày nay.

Món tiêu biểu của miền Bắc:

Phở Hà Nội – món ăn quốc hồn quốc túy, nước trong thanh, dậy mùi hành gừng.
Bún chả – thịt nướng than hoa, nước mắm chua dịu, ăn kèm bún và rau thơm.
Chả cá Lã Vọng – cá lăng tẩm nghệ, thì là, ăn với mắm tôm.
Bún thang – tỉ mỉ đến từng sợi trứng, giò, củ cải.
Bún riêu – một món ăn rất bình dân nhưng không kém phần thú vị.
Bánh cuốn Thanh Trì – mỏng, mềm, thơm mùi gạo.
Bánh chưng – linh hồn của ngày Tết.

Miền Bắc không cầu kỳ màu sắc hay vị mạnh; điều họ tìm kiếm là sự tinh tế trong từng nốt hương.

Miền Trung – đậm đà, cay nồng, giàu bản sắc

Miền Trung khắc nghiệt nên con người mạnh mẽ, và món ăn cũng vậy: đậm, cay, màu sắc rõ, gia vị mạnh. Huế – đất đế kinh – còn mang đến vẻ đẹp cầu kỳ, tỉ mỉ của ẩm thực hoàng gia.

Người Việt cổ vốn không phải là một cộng đồng đơn nhất, mà bao gồm nhiều bộ tộc sinh sống tập trung ở vùng Thanh – Nghệ – Tĩnh, nơi được xem là không gian cư trú quan trọng của cư dân Việt Thường xưa. Tiếng nói nguyên thủy của vùng đất này được cho là có nhiều thanh trầm, dấu nặng, âm sắc sâu và chắc, mà đến nay vẫn còn phảng phất trong giọng Huế và một số phương ngữ miền Trung.

Bên cạnh sinh hoạt ăn cơm gạo vốn đã trở thành nền tảng, cư dân vùng Thanh – Nghệ – Tĩnh từ rất sớm đã biết xay gạo thành bột để chế biến ra nhiều món ăn khác nhau. Từ bột gạo ấy, họ sáng tạo nên những dạng thức ẩm thực phong phú, vừa tiện lợi, vừa phù hợp với điều kiện lao động và sinh hoạt cộng đồng. Chính truyền thống sử dụng bột gạo này đã đặt nền móng cho một dòng ẩm thực riêng, bền bỉ tồn tại và lan tỏa theo bước chân lịch sử.

Trong tiến trình Nam tiến của dân tộc, dấu mốc quan trọng là sự kiện Nguyễn Hoàng vâng mệnh triều đình vào trấn thủ Thuận Hóa, với câu nói nổi tiếng “Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân.” Ông đã dẫn theo hàng nghìn thân tộc và lưu dân, phần lớn có gốc gác từ Thanh Hóa, tiến vào vùng Quảng Trị và Thừa Thiên (Huế) ngày nay. Cùng với con người, văn hóa và ẩm thực bột gạo của vùng Thanh – Nghệ – Tĩnh cũng theo đó mà bén rễ trên vùng đất mới.

Theo thời gian, những món ăn làm từ bột gạo – vốn mang tính dân dã – được tiếp biến, nâng tầm trong môi trường cung đình, trở thành ẩm thực hoàng gia Huế, nổi tiếng bởi sự tinh tế, cầu kỳ và chuẩn mực. Các loại bánh Huế như bánh bèo, bánh nậm, bánh lọc, bánh ít… chính là kết tinh của quá trình ấy: khởi nguồn từ dân gian, được chắt lọc và thăng hoa trong không gian cung đình.

Trong khi đó, tổ tiên của các cộng đồng cư dân miền Trung khác sinh sống tại Quảng Nam, Bình Định, Phú Yên, Nha Trang lại chịu ảnh hưởng sâu đậm của văn hóa Ấn Độ, du nhập qua đường biển từ Mã Lai và Indonesia trong thời kỳ giao thương cổ đại. Ảnh hưởng này thể hiện rõ trong ẩm thực, đặc biệt là việc sử dụng nhiều gia vị cay, nồng, cùng sắc vàng đặc trưng của nghệ và cà ri. Màu vàng óng của bánh xèo miền Trung, hay vị cay đậm của các món ăn nơi đây, chính là dấu vết sinh động của dòng chảy văn hóa Ấn Độ hòa quyện vào ẩm thực bản địa.

Chính sự giao thoa ấy đã tạo nên một miền Trung ẩm thực vừa mặn mà, vừa cay nồng, vừa tinh tế, khác biệt rõ rệt với miền Bắc thanh nhẹ và miền Nam phóng khoáng – góp phần hoàn chỉnh bức tranh đa sắc của ẩm thực Việt Nam.

Món tiêu biểu miền Trung:

Bún bò Huế – xả thơm, vị cay, nước dùng mạnh.
Mì Quảng – sợi mì vàng nghệ, đậu phộng, rau sống.
Cao lầu – món đặc trưng của Hội An.
Bánh bèo – lọc – nậm – ít – tinh tế, thanh mà đậm.
Nem lụi – thịt xiên nướng, ăn kèm rau thơm và nước chấm đặc.
Bánh xèo miền Trung – giòn mỏng, thơm mùi nghệ.

Món miền Trung khiến người ăn phải “ghi nhớ,” bởi vị sắc sảo, đặc trưng không lẫn vào đâu được.

Miền Nam – phóng khoáng, đa sắc và ngọt dịu

Miền Nam trù phú, đất lành chim đậu, con người hào sảng; món ăn vì thế ngọt, mở, thoáng, và rất sáng tạo.

Xét theo dòng chảy lịch sử, miền Nam từng là không gian cư trú của vương quốc Phù Nam cổ đại – một nền văn minh đã rực rỡ rồi dần biến mất theo thời gian. Do vị trí địa lý tiếp giáp và chịu ảnh hưởng sâu đậm từ vương quốc Khmer, vùng đất này trong nhiều thế kỷ được các triều đại Khmer xem như lãnh thổ của họ. Trước khi chính thức trở thành một phần của lãnh thổ Việt Nam thông qua nhiều hình thức dâng hiến, khai phá, và xác lập chủ quyền khác nhau, cư dân bản địa sinh sống tại đây chỉ là một cộng đồng nhỏ người gốc Khmer, phân bố rải rác theo các dòng sông và vùng trũng.

Từ thế kỷ thứ 17 trở đi, cùng với bước chân mở cõi về phương Nam, nhiều nhóm di dân từ miền Bắc và miền Trung lần lượt tiến vào vùng đất mới để lập nghiệp. Họ mang theo không chỉ công cụ sản xuất, tập quán sinh hoạt, mà còn cả ký ức ẩm thực của quê hương mình. Chính sự hội tụ của những dòng người ấy đã làm cho ẩm thực miền Nam sớm mang dáng dấp đa dạng, cởi mở và dễ tiếp nhận cái mới.

Đặc biệt, một dấu ấn quan trọng trong lịch sử hình thành văn hóa ẩm thực Nam Bộ là sự hiện diện của người Hoa, mà trong sử sách thường gọi là nhóm “Ba Tàu.” Được các chúa Nguyễn cho phép định cư tại ba vùng trọng yếu là Biên Hòa, Mỹ Tho, và Hà Tiên, cộng đồng người Hoa đã mang theo những món ăn truyền thống của mình, góp phần làm phong phú thêm bức tranh ẩm thực vùng đất mới. Những món như mì, hủ tiếu, thịt kho kiểu Hoa (thịt kho Tàu) dần dần hòa quyện với khẩu vị bản địa, được biến đổi cho phù hợp với nguyên liệu và thói quen ăn uống của người Việt.

Trải qua thời gian, sự giao thoa giữa ẩm thực Việt, Khmer, và Hoa đã tạo nên một miền Nam ẩm thực phóng khoáng, ngọt dịu, và giàu sáng tạo, nơi mà món ăn không bị ràng buộc bởi khuôn phép, mà luôn mở rộng để tiếp nhận và dung hòa. Chính điều đó đã làm nên bản sắc rất riêng của ẩm thực Nam Bộ – một bản sắc được hình thành từ lịch sử khai phá, từ tinh thần bao dung, và từ sự gặp gỡ của nhiều nền văn hóa trên cùng một vùng đất.

Món tiêu biểu miền Nam:

Mì của người Hoa, hủ tiếu Nam Vang, hủ tiếu Sa Đéc – thanh mà đậm.
Gỏi cuốn – rau xanh nhiều, tôm thịt, chấm nước mắm pha.
Cá kho tộ – ngọt nhẹ, đậm đà.
Thịt kho nước dừa – món Tết không thể thiếu.
Cơm tấm – sườn bì chả, món ăn “quốc dân”.
Chả giò – món ăn phổ thông nhất trong mọi yến tiệc.
Bánh xèo miền Tây – to, vàng, thơm nước cốt dừa.
Lẩu mắm, bún cá Kiên Giang, bún nước lèo Bạc Liêu – Sóc Trăng.

Người miền Nam thích sự rộng rãi, không bó buộc; món ăn vì thế phong phú và giàu chất dân gian.

Những món ăn tiêu biểu – biểu tượng của ẩm thực Việt

Bên cạnh bản đồ vùng miền, có những món ăn đã trở thành biểu tượng:

Phở – linh hồn Việt trên bản đồ ẩm thực thế giới

Không chỉ là món ăn sáng, phở là đại sứ văn hóa. Một tô phở là sự kết hợp của xương, nước, gạo, gia vị và cả linh hồn người nấu.

Bánh mì – từ ổ bánh Pháp thành niềm tự hào Việt

Bánh mì Việt Nam trở thành món ăn đường phố nổi tiếng thế giới, bởi sự hòa quyện giữa Tây và Ta, giữa pâté và rau thơm, giữa độ giòn và độ mềm.

Gỏi cuốn – tinh thần ăn tươi – sạch – nhẹ

Gỏi cuốn đại diện cho sự thanh mát, tươi ngon, dễ ăn và dễ chia sẻ.

Ẩm thực và Tết – nơi linh hồn truyền thống được lưu giữ

Không mùa nào gắn với ẩm thực Việt hơn ngày Tết.
Không món nào gắn với Tết hơn bánh chưng – bánh tét.

Trong những ngày giáp Tết, ở đâu cũng thấy hình ảnh nồi bánh chưng đang đỏ lửa. Cả gia đình quây quần, người rửa lá, người đãi đậu, người gói bánh… Từng chiếc bánh chưng không chỉ mang ý nghĩa ẩm thực, mà còn là lời tri ân tổ tiên, là sự sum họp, là kết nối.

Mâm cỗ Tết cũng là nơi ẩm thực ba miền giao hòa:

Miền Bắc có bánh chưng, dưa hành, giò thủ.
Miền Trung có nem tré, bánh tét Huế, thịt heo ngâm nước mắm.
Miền Nam có bánh tét lá cẩm, thịt kho dừa, khổ qua hầm.

Ngày Tết, người Việt ăn bằng cả tâm, cả truyền thống, và cả niềm hy vọng.

Gợi ý mâm cỗ Xuân Bính Ngọ 2026 – giữa truyền thống và hiện đại

Một mâm cỗ đẹp là mâm cỗ hài hòa. Với Tết 2026, bạn có thể kết hợp:

Một cặp bánh chưng hay bánh tét theo truyền thống là không thể nào thiếu được.
Một đĩa thịt kho và dưa giá theo phong tục.
Một tô canh khổ qua mong cho những nhọc nhằn sẽ đi qua.
Một đĩa tôm khô dưa kiệu kèm theo giò lụa, và giò thủ, và nếu có được nên thêm vài lát hột vịt bắc thảo của người Hoa.
Hai trái dưa hấu và trái cây theo mùa để không thiếu phần tươi mát.
Thèo lèo mứt Tết, trà, bánh cổ truyền cho thêm vị ngọt ngào.
Hai câu liễn đối diễn tả kỳ vọng của gia đình về năm mới Bính Ngọ sắp đến.
Và dĩ nhiên là một chậu hoa Đào hay hoa Mai tô điểm sắc màu cho những ngày Xuân.

Mâm cỗ không chỉ đẹp mắt mà còn thể hiện sự đầy đủ, sung túc, sum vầy.

Hương vị Việt, tâm hồn Việt

Ẩm thực Việt Nam là một dòng chảy liên tục: từ bếp nhỏ ở làng quê đến nhà hàng sang trọng, từ mâm cơm gia đình đến bàn tiệc quốc tế. Mỗi món ăn Việt là một câu chuyện – đôi khi là câu chuyện của chính chúng ta.

Xuân Bính Ngọ 2026 không chỉ là khởi đầu cho một năm mới, mà còn là dịp để ta trở về – về với hương vị của nhà, của quê, của truyền thống. Dù đi đâu, dù ở nơi nào, một tô phở nóng, một ổ bánh mì giòn, một cuốn gỏi cuốn thơm rau… cũng đủ khiến ta nhớ mình là người Việt.

Chúc bạn và những người thân thương một năm mới an khang, thịnh vượng, ấm áp như chính hương vị quê hương.