TRÙNG DƯƠNG
Người nữ luật sư biện hộ miễn phí tay cầm một tập giấy màu vàng đẩy cửa bước vào phòng đợi sau khi đã để tôi đợi khoảng mười phút trong căn phòng đợi trơ trụi, với độc một bộ bàn bốn ghế và một dãy ghế sofa bọc nhựa màu nâu nhạt kê sát tường, không còn gì nữa cho tôi quan sát. Chúng tôi bắt tay nhau, trao đổi những thăm hỏi xã giao thường tình. Người nữ luật sư khoảng ngoài 40 tuổi, y phục chỉnh tề song chân đi giày thể thao, chắc là để di chuyển tới tòa cách văn phòng ba giãy phố cho lẹ, ngỏ lời cám ơn tôi đã bỏ thì giờ tới gặp chị về vụ người đàn bà Việt không nhà ở Stockton.
“Chị là người duy nhất mà Hugh Wright [người phóng viên tòa án của tờ báo địa phương mà tôi hiện cộng tác] nói là có liên hệ với bà Nguyễn Tố Cần…” Ellen Schwarzenberg mở đầu, đôi mắt màu nâu với tia nhìn ấm áp và thân thiện.
Tự dưng tôi có cảm tình với Ellen mặc dù tôi biết chị muốn gặp tôi do nhu cầu nghề nghiệp: Chị được giao cho việc chứng minh là thân chủ của chị đủ minh mẫn để hầu tòa thay vì được gửi vào viện tâm thần như hai tâm lý gia của nhà tù quận đã chẩn bệnh và cùng kết luận bà Tố Cần bị chứng “fixed delusional belief system,” tức chứng niềm tin hoang tưởng cố định.
Tôi cải chính là thực sự tôi không có liên hệ gì với bà Tố Cần, kể cả là bạn, mặc dù thỉnh thoảng tôi có đi tìm bả với ý định biếu ít tiền hoặc quà, hoặc như gần đây, khi bà bị bắt giam ở nhà tù quận về tội làm rối trật tự công cộng và gửi thư cho một phóng viên của toà báo xin gửi báo cho bà khi nào bà có tiền thì sẽ trả lại (điều này chắc chẳng bao giờ xảy ra), thì tôi có sang phòng phát hành đặt mua cho bả một tháng báo gửi bằng bưu điện tới nhà tù quận, thế thôi.
Ellen nói là bà Tố Cần nói có nhận được báo và thay mặt cho bà, Ellen nói cám ơn nhã ý của tôi trong khi nhìn tôi thăm dò, có lẽ tự hỏi tại sao đã chẳng bà con hay bạn bè mà tôi bỏ công của và thì giờ để làm những việc như tôi đã làm.
Có phải vì bà Tố Cần là người đồng hương? Một phần. Nhưng lý do chính là vì bả là một nhân vật độc đáo của thành phố Stockton, và mặc dù vô gia cư song, với giang sơn vỏn vẹn ít quần áo vật dụng chất trong một cái shopping cart, bà vẫn duy trì được tư cách và nhân phẩm của mình, một điều khiến tôi quý trọng.
Trong khi Ellen chăm chú nghe, tôi kể lại lần gặp gỡ duy nhất giữa bà Tố Cần và tôi khoảng một năm về trước, và lý do đã khiến tôi quan tâm đến trường hợp của bà.
Lần đầu tiên, khi tôi mới dọn đến thành phố này nhận việc cách đây vài năm, tôi được biết có một người đàn bà Việt không nhà, 64 tuổi và bị bệnh tâm thần ở Stockton, là qua một mẩu tin ngắn khi bà bị xe đụng bị thương nhẹ phải đưa vào nhà thương điều trị song được thả ra liền sau đó.
Chi tiết của bài báo khiến tôi quan tâm là việc bà Tố Cần nguyên là một giáo chức ở Việt Nam, đã từng một dạo tích cực về các vấn đề tị nạn và đã từng cộng tác với một số học khu địa phương trong các chương trình dành cho học sinh tị nạn gốc Đông Nam Á. Tuy vậy vì bận rộn thích nghi với môi trường sinh hoạt mới nên tôi cũng không tìm hiểu thêm.
“Cho tới khi xảy ra vụ George Barber… ” tôi tiếp.
“Vụ George Barber?” Ellen ngắt lời tôi.
Tôi nhìn Ellen, thoáng ngạc nhiên.
“Chắc chị quên hoặc không để ý. Vụ đó xảy ra cách nay trên một năm, đâu như hồi giữa năm 96, khá gây sôi nổi trong vài cộng đồng thiểu số ở đây,” tôi nói.
“Chị cũng biết là bà Tố Cần không bỏ sót một buổi họp hội đồng thành phố hay ban giám thị quận nào mà không tham dự mặc dù bả đi bộ và luôn đẩy theo cái xe shopping của siêu thị chuyên chở cả sản nghiệp của bà đến chỗ họp.
Tham dự thôi chưa đủ, mà bà luôn mượn dịp phát biểu những cảm nghĩ của bà về chính quyền địa phương. Theo bà, và điều này bả lập đi lập lại ở mỗi lần lên phát biểu, là viên chức chính quyền nào cũng thối nát hết. Bà có thể coi chị như bạn, nhưng nếu chị lỡ tranh cử và nắm được một cái ghế nào trong chính quyền là chị sẽ đương nhiên trở thành mục tiêu chống đối của bà liền tức thì.
Ở đây ai đã từng tham dự những buổi họp có sự hiện diện của bà Tố Cần cũng đều biết điều đó và thường chỉ thở dài mỗi khi đến phiên bà phát biểu vào giờ dành cho công chúng, đành chỉ biết kiên nhẫn chờ bà phát biểu xong, thế thôi.
Mà bà Tố Cần chịu khó theo dõi báo chí lắm. Bà đến thư viện công cộng mỗi ngày để đọc báo và đi họp để lên tiếng về các vấn đề công quyền địa phương như một người bình thường, người không biết khó mà tin là bà bị bệnh tâm thần. Còn các vấn đề quốc gia hay quốc tế thì bà viết thư rồi gửi đi tùm lum, có dạo bà lấy địa chỉ của một cái sở bưu điện ở đây làm địa chỉ của bà và về đó ngủ nữa, khiến sở bưu điện phải quyết định khóa trái cửa sớm hơn thường lệ thay vì mở cửa tới tận khuya để khách hàng tới lấy thư trong hộp thư của họ.
“Hôm ấy chắc là ông Giám thị George Barber có chuyện bực mình chi đó, và trong một lúc mất tự chủ sau khi nghe bà Tố Cần điểm mặt mỗi giám thị trên bàn chủ tọa là tham nhũng thối nát, điều mà bà lập đi lập lại đã cả chục năm nay, ông Barber không kìm lòng nổi đã ghé vào máy phóng thanh phán cho cả khán giả truyền hình ở các tư gia cùng nghe, nguyên văn như sau, ‘Nếu bà không hài lòng với cái hệ thống (ở Mỹ) thì bà nên về cái nơi mà từ đó bà đến đây.’ Một vài giám thị khác đã vội vàng lên tiếng xin lỗi công khai bà Tố Cần ngay sau đó. Riêng ông Barber thì nhất định từ chối không chịu xin lỗi.”
Bài tường thuật của báo chí về vụ đụng độ không cần thiết ấy đã gây sôi nổi trong cộng đồng địa phương, đặc biệt là các cộng đồng thiểu số. Trong khi các nhân vật lãnh đạo của các cộng đồng thiểu số gặp gỡ để bàn cách đối phó, nhiều người có kinh nghiệm về bà Tố Cần với tật tố cáo vô bằng cớ — mà có người Việt độc miệng gán cho bà nhãn “tố càn” — đã gọi giây nói đến văn phòng George Barber hỗ trợ việc làm của ông này.
Tờ The Record cũng nhận được nhiều thư cả chống lẫn bênh. Có người còn đòi cắt trợ cấp xã hội của bà khiến tờ báo phải đăng kèm một dòng ghi chú của chủ bút rằng bà Tố Cần không hề nhận một đồng trợ cấp nào.
“Riêng tôi, tôi cũng hơi cảm thấy bất bình về nhận xét của ông Barber,” tôi nói. “Tôi bắt đầu thực sự tìm hiểu về nhân vật đã được các phóng viên của tờ báo mệnh danh là một ‘fixture’ của Stockton, với ý nghĩ may ra tôi có thể làm được cái gì để giúp đỡ một cách thực tiễn thay vì phản đối cho có chuyện…”
Khi lần giở những bài báo cũ trong cái phong bì đề “To-Can Nguyen” ở trong thư viện của phòng tin tức, tôi đi từ chỗ ngạc nhiên tới tư lự, và không ngừng tự hỏi tại sao người đàn bà đang gây sôi nổi ở cái thành phố với dân số trên 250 ngàn và khoảng 15,000 người Việt lại ra nông nỗi lang thang không nhà và bị bệnh tâm thần làm vậy. Bởi vì chẳng những trước mắt tôi là một bài báo đề ngày 26 tháng 12 năm 1986 do một phóng viên viết về một nhóm tị nạn người Việt Miên Lào, trong đó bà Tố Cần là một thành viên tích cực, phát động một chương trình tự giúp để đi tới chỗ tự lập kinh tế cho người tị nạn Đông Nam Á, mà còn cả một bức hình chụp bà Tố Cần mặt mũi đầy đặn, mái tóc màu đen uốn chải gọn ghẽ để lộ một vầng trán rộng thông minh, trông đúng tác phong một nhà giáo.
Trong một bài báo cũ khác, khá dài, đề ngày 3 tháng 12 cùng năm 1986, tôi ngạc nhiên một cách thích thú khi thấy tác giả không ai khác hơn là bà Tố Cần, tựa đề “Hãy giúp các hàng xóm gốc Đông Nam Á của chúng ta hội dòng chính thống.” Nội dung của bài viết, hỗ trợ bởi những dữ kiện thống kê và một lý luận sắc bén với cái nhìn khá lý tưởng, đòi hỏi là những chương trình trợ giúp người tị nạn phải được thi hành với mục đích là giúp người tị nạn đi dần đến chỗ tự lập, chứ không phải trở nên lệ thuộc vào trợ cấp của chính phủ — một đòi hỏi mà nay đã trở thành quốc sách của Hoa Kỳ qua những chương trình cải cách trợ cấp xã hội được phát động ở mọi tiểu bang. Bà Tố Cần đã kết luận: “Nếu hàng triệu Mỹ kim phân phối cho những chương trình tị nạn đã được sử dụng một cách có hiệu lực thì ngày nay đã hẳn là nửa số người tị nạn sống nhờ tiền trợ cấp đã trở nên tự lực cánh sinh được rồi …”
Vài bài báo cũ khác cho thấy bà Tố Cần là một người tích cực trong các cuộc vận động cho quyền lợi của người tị nạn, ngoài xã hội cũng như nơi trường ốc. Đồng thời bà cũng thẳng thắn tố cáo những lạm dụng, nhất là cho quyền lợi cá nhân. Theo sự thăm dò của tôi trong số vài người Việt sống ở Stockton đã nhiều năm thì chính vì cái tính thẳng thắn đó đã khiến một nhóm người chặn đường vây đánh bà một trận nhừ tử đâu đó vào cuối thập niên 1980. Thoát chết, bà Tố Cần trở thành nửa điên nửa tỉnh, không nghề nghiệp, nhà cửa, bạn bè, người thân. Cũng theo một nguồn tin từ những người biết về bà Tố Cần nhưng chưa được kiểm chứng, thì sau hai năm bị cưỡng bách đưa vào một viện tâm thần điều trị, bà Tố Cần được thả ra và trở nên “điên hơn.”
Tuy thế, bà Tố Cần, với mái tóc bạc phơ búi tó củ hành, người gầy còm, mắt đeo kính lão, thà đi xin còn hơn nhận lãnh trợ cấp xã hội. Và thú vui duy nhất, mà có lẽ bà coi đó là một sứ mạng của bà nữa, là đi họp và phát biểu tại hội đồng thành phố và ban giám thị quận mỗi tối Thứ Ba và sáng Thứ Tư, chăm chỉ và thành khẩn như một con chiên ngoan đạo.
Khi một cây bút bình luận của tờ The Record viết một cái chân dung về bà Tố Cần đăng ngày 28 tháng 8 năm 1991, gọi bà là một “political gadfly,” và sự bó tay của các viên chức địa phương không dám xâm phạm đến quyền tự do phát biểu của bà, bà Tố Cần tuy không nhà nhưng còn cái xe hơi Audi đời 1975, vừa là vật di chuyển, vừa là nhà và phòng ngủ. Khi tôi đi kiếm bà vào một trưa hè năm 1996 sau vụ George Barber, thì thấy bà đang ngồi trên một bờ tường thấp trước một ngôi nhà sang trọng trên đường Pacific Avenue giữa khu thương mại Miracle Mile và ngôi trường đại học cổ kính lâu đời University of the Pacific, hí hoáy ghi chép trong bóng mát của một cái cây lớn, bên cạnh một cái xe shopping cart chất mấy bọc bằng nhựa các đồ vật cá nhân. Trả lời câu hỏi về cái xe Audi thì bà nhìn ngang nhìn dọc, xong quay lại thì thầm với tôi là “họ” đã kéo đi để lục lọi đồ tùy thân của bà đặng tìm bằng chứng chi đó, rằng bà chẳng dại gì đi kiếm xin lại cái xe để bị “họ” bắt.
“Tôi sà xuống ngồi bên cạnh và tự giới thiệu với bà Tố Cần bằng tiếng Việt,” tôi tiếp tục kể trong khi người nữ luật sư chăm chú nghe như uống vào từng chi tiết. “Bả ngẩng lên nhìn tôi mỉm cười hiền hậu, như một người bình thường, hỏi lại tôi bằng tiếng Anh, ‘Do I know you?’ Tôi tiếp tục nói bằng tiếng Việt, rằng tôi đọc báo về vụ ông Barber nói điều lẽ ra không nên nói, và tôi cảm thấy muốn đi gặp bà để hỏi thăm vậy thôi. Bả hiểu tôi muốn nói gì nhưng vẫn tiếp tục trả lời bằng tiếng Anh. Bả xem ra rất thản nhiên, không biết là xung quanh người ta đang tranh biện về nhận xét của ông Giám thị quận Barber về bả, người bênh kẻ chống. Nhưng khi tôi hỏi bà là bà nghĩ gì về nhận xét của ông Barber thì mặt bà bỗng đanh lại, và bà tuyên bố là bà sẽ tiếp tục ở đây không đi đâu hết vì bà cần phải làm sạch xã hội Mỹ trước vì Hoa Kỳ cần phải được làm sạch đặng còn lãnh đạo thế giới, đại khái vậy. Rồi bả cho tôi xem những trang giấy đặc kín chữ viết tay rất đẹp mà bả nói sẽ gửi đi lên Hoa Thịnh Đốn, vân vân. Tôi hiểu tôi đang nói chuyện với một người mà tâm trí thuộc về một nơi khác với cái thực tại chúng ta đang sống. Tôi hỏi bả nếu tôi đưa bà về ở với tôi thì bả có chịu không, thì bà hỏi lại tôi là nhà tôi có mấy phòng. Tôi nói một. Bà lắc đầu, nói bà cần một cái phòng riêng vì tối bà phải khóa và chặn cửa để ‘họ’ không thể đến bắt bà. Bà Tố Cần khuyên tôi thận trọng đừng để ai thấy tôi gặp bà vì có thể ‘họ’ sẽ hại cả tôi.
“Trước khi chia tay, tôi hỏi bà có cần gì nữa mà tôi có thể giúp được, bà xin tôi bút và giấy, là những vật tôi luôn có sẵn và nhiều trong xe. Bà còn xin tôi một cái máy chữ, vì ‘họ’ đã lấy cái máy chữ của bà để trong cái xe Audi. Bà hí hoáy viết vào một mảnh giấy rồi trao cho tôi. Tôi đọc những dòng chữ còn tươi màu mực: Bà dặn dò tôi khi đem máy chữ đến cho bà thì nhớ bỏ ở gốc cây đàng kia và đừng để cho ai thấy việc tôi làm vì ‘họ’ sẽ theo dõi và có thể hãm hại tôi. Tôi có để ý kiếm cho bả một cái máy chữ loại portable và không cần điện, nhưng rồi bỏ ý định hơi lãng mạn ấy vì nghĩ một món đồ như vậy trong tay một người đàn bà yếu đuối lang thang không nhà có thể lôi cuốn một sự chú ý không cần thiết từ một kẻ vô lại.
“Từ dạo gặp bà Tố Cần, biếu bà ít tiền tới nay tôi chưa gặp lại, mặc dù đã vài lần đi kiếm, kể cả Giáng Sinh vừa qua, với một hộp quà gồm giấy bút, kẹo bánh, và đồ ấm — món quà tôi đành đem cho một nhóm làm việc từ thiện. Tôi nghĩ tới bà luôn, nhất là những bữa tối trời mưa to gió lạnh. Tôi cũng không ngừng tự hỏi tại sao bà ra nông nỗi đó. Tôi thấy cái cảnh bà Tố Cần chăm chỉ đi họp và phát biểu không mỏi mệt nó cũng giống như cái cảnh nhân vật Don Quixote của Cervantes đi đánh nhau với cái cối xay, mặc dù tôi hiểu nỗi bực bội của những người đi họp việc công mong sao giải quyết công việc xong cho sớm để còn về kẻo khuya trễ. Tôi đã từng làm phóng viên và tham dự những buổi họp hội đồng tỉnh có khi tới quá nửa đêm, nên tôi thông cảm.”
Ngưng lại một lát, tôi tiếp trong khi nhìn sâu vào mắt người nữ luật sư có ý muốn nhờ tôi đóng vai nhân chứng cho người đàn bà không nhà ở Stockton, “Những điều tôi vừa kể đâu có giúp được gì cho cái vụ Tố Cần mà chị được giao phó, đó là chứng minh với tòa là bả đủ khả năng và minh mẫn để ra hầu tòa về tội quấy rầy nơi công cộng, phải không? Cho là tôi có thể làm nhân chứng cho bà Tố Cần thì tôi sợ là tôi sẽ chỉ làm … hư sự mà thôi. Trong khi chị muốn chứng minh với tòa là thân chủ có đủ khả năng hầu tòa mà nhân chứng lại nghĩ bả cần giúp đỡ và bệnh tâm thần cần được điều trị. Thực lòng tôi là như thế, thưa chị, là tôi muốn thấy bả được giúp đỡ. Một người thông minh và có học như vậy mà ra nông nỗi đó, nghĩ cũng xót xa lắm, chị có thấy vậy không?
“Dù vậy, tôi hy vọng sẽ có ai đó có thể giúp được bà Tố Cần. Mà ai đó giúp bà thì phải là tư nhân có khả năng tài chánh và không dính dáng gì đến chính quyền kìa…” [Sau tôi được biết có một nữ phóng viên của tờ báo đã có lần đưa bà về nhà mình ở, nhưng chỉ vài ngày bà Tố Cần lại bỏ đi, tiếp tục cuộc đời trên hè phố.]
Khi thấy tôi có vẻ sắp sửa đứng lên cáo từ, người nữ luật sư một lần nữa ngỏ lời cảm ơn, rồi tiễn tôi ra cửa, tập giấy vàng có hàng kẻ còn trống trơn không thêm một chữ, nhưng tôi thoáng nhận thấy nét tư lự trên nét mặt của người nữ luật sư công chức.
Một bữa, sau buổi gặp gỡ với Ellen một thời gian, tôi hỏi thăm người phóng viên phụ trách hội đồng tỉnh thì được biết bà Tố Cần đã trở lại tham dự các buổi họp như thường lệ, và đã hẳn là tiếp tục những màn độc thoại của bà như bà đã làm từ trên mười năm qua, tin tưởng một cách thành khẩn là mình đang làm sạch vùng đất tạm dung …
***
Lời tác giả: Sau khi bài báo “Người đàn bà Việt không nhà ở Stockton” xuất bản trên tuần báo Việt Mercury ở San Jose, California ngày 19 tháng 2 năm 1999 dạo ấy do nhà văn Nguyễn Xuân Hoàng là chủ bút, tác giả nhận được điện thoại của ông Nguyễn Thụy Hoàng từ San Jose, nhận là em của bà Tố Cần, và xin chỉ dẫn để tìm người chị biệt tích đã nhiều năm. Sáng hôm sau, ông Hoàng đến tận phòng họp của Ban Giám Thị Quận San Joaquin tại trung tâm thành phố Stockton. Tại đây, ông gặp bà Tố Cần và thuyết phục bà về sống với ông và hai người con trai ở San Jose. Cuộc đoàn tụ đã không kéo dài. Khoảng hai tuần sau đó, trước nỗi phiền muộn của nhiều nhân vật trong chính quyền địa phương từ thành phố tới quận, bà Tố Cần tái xuất hiện tại Stockton với mớ hành trang không nhà chứa trong một cái shopping cart cố hữu; và bà lại tiếp tục thường xuyên tham dự các buổi họp của Ban Giám thị Quận và Hội đồng thành phố Stockton, lại tiếp tục công cuộc mà bà tin tưởng một cách thành khẩn là sẽ giúp làm sạch xã hội Mỹ. “Tôi vẫn đang theo dõi việc làm của mấy người từ Quận San Joaquin này tới Tòa Bạch Ốc,” bà tuyên bố với cây bút bình luận của tờ báo địa phương, The Record, trước khi lên đường cho một cuộc đoàn tụ yểu mệnh. “Các người không nên hy vọng tôi sẽ thay đổi.”
Hôm nay, 27 năm sau, tình cờ dở lại những trang truyện phóng sự này, không liên lạc được với đôi người quen cũ ở Stockton, tôi nhờ AI Claude (Anthropic) tìm tông tích của bà Tố Cần, nhưng không ra. Claude đề nghị tôi viết thư cho phòng văn khố của báo The Record nhờ kiếm. Tôi không khỏi bật cười thầm và bảo Claude là tôi nguyên là trưởng phòng văn khố ấy, và như hàng ngàn tờ báo cộng đồng ở Mỹ từ ngày có Internet lấy đi mất nguồn lợi tức từ quảng cáo, tờ báo The Record cũng đã gặp khó khăn và đã thu hẹp, đã dẹp luôn cả phòng văn khố nơi tôi làm việc và vun xới nó trên 10 năm trước khi về hưu.
Đăng lại bài này này ở đây như một tưởng nhớ tới người phụ nữ cương trực, đầy tự trọng, một thời tranh đấu cho người tị nạn. Và, nếu bà không còn ở nơi trần thế, thì đây như một nén hương thành khẩn tưởng niệm bà Tố Cần mà tôi trân trọng.
[TD2026/08]
Cùng một tác giả:https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/tac-gia/a-to-h/trung-duong/
