TRÙNG DƯƠNG
Trong số các họa sĩ lừng danh của nghệ thuật thế giới, Vincent Van Gogh là một trong một số ít họa sĩ mà tác phẩm không chỉ trưng bày tại các bảo tàng viện hoặc lưu giữ tại các tư gia mà bản sao của chúng đã len lỏi tới tay quảng đại quần chúng. Không mấy ai trong chúng ta mà không một lần thấy ấn bản của các bức tranh hoa hướng dương rực rỡ, bầu trời đêm xanh với những vì sao nửa như quằn quại nửa như hòa nhập trong một khúc đại hòa tấu với trời đất, hay những cây bách uốn mình chuyển động trong gió. Đấy là chưa kể vô số sách, phim phân tích nghệ thuật và cuộc đời của người nghệ sĩ yểu mệnh này.
Ngày nay, tranh của ông nằm trong số những tranh đắt giá nhất, có bức trị giá cả mấy trăm triệu. Thậm chí đến cái chết tự chọn của ông – gần đây có tài liệu cho là do tai nạn – cũng đã được huyền thoại hóa, đặc biệt từ sau khi Hollywood cho ra đời cuốn phim tiểu sử của ông, tựa là Lust for Life (1956), do tài tử Kirk Douglas gạo cội đóng vai nhà danh họa bị bệnh tâm thần hoành hành. Hình ảnh người họa sĩ tự kết thúc một đời vật lộn với căn bệnh nan y sau khi hoàn tất bức họa Wheatfield with Crows (Cánh đồng lúa mì và đàn quạ) đã trở thành kinh điển.
Cái chết do tự chọn này cũng đã từng được lãng mạn hoá, thăng hoa đến thành rực rỡ. Cao điểm của sự lãng mạn hoá này là đoàn xe hoa 600,000 bông thược dược mà thành phố Zundert ở Netherlands, nơi chôn nhau cắt rốn của nhà danh hoạ, tổ chức nhân ngày giỗ thứ 125 (thay vì thông thường là ngày sinh nhật) của ông vào năm 2015. Trong đó có một xe hoa khổng lồ mô tả nhà danh họa nằm chết như mơ giữa cánh đồng hoa dại, cây cọ vẽ buông lơi giữa những ngón tay, tất cả được đan bện bằng hàng trăm ngàn bông thược dược màu tím với các tông màu khác nhau. Nhìn hình thôi mà người viết này cũng không khỏi thấy dạ bồi hồi.
Trái, bích chương phim Lust for Life (1956), mà những người thuộc thế hệ của người viết quen với tựa tiếng Pháp, La Vie Passionnée de Van Gogh (Cuộc đời đam mê của Van Gogh), khi phim ra mắt ở Saigon vào dầu thập niên 1960. Phải, xe hoa vĩ đại kết bằng hàng trăm ngàn bông hoa thược dược mô tả nhà danh họa nằm chết như mơ giữa cánh đồng hoa dại nhân dịp thành phố Zundert, nơi sinh của Van Gogh, ở Netherlands, kỷ niệm 125 năm ngày chết của ông, 29 tháng Ba, 1890, ở tuổi 37. Ảnh trích https://www.thisiscolossal.com/2015/09/flower-parade-zundert/
Van Gogh qua đời ở tuổi 37 sau nhiều năm phấn đấu với bệnh tâm thần và những cơn điên dại bất chợt, để lại hơn 2,000 hoạ phẩm, trong đó có 860 bức tranh sơn dầu mà khi sinh tiền, ông chỉ bán được có một bức, và đã phải sống nhờ vào sự trợ giúp tài chính của người em, Theo, một nhà buôn bán tranh làm việc ở Paris, người đã từng cố giới thiệu tranh của ông anh tới giới thưởng ngoạn mà không thành.
Van Gogh qua đời trong vô danh, không được giới nghệ thuật thời đó công nhận. Phải chờ tới hơn 10 năm sau vào đầu thế kỷ 20, người ta mới bắt đầu biết tới tên tuổi của ông và cảm nghiệm được nghệ thuật độc đáo của ông hơn.
Tất cả là nhờ nỗ lực không ngừng nghỉ của người em dâu và vợ goá của Theo, Johanna van Gogh-Bonger. Chính Johanna là người đã đưa tên tuổi và tác phẩm của Van Gogh đến với nhân loại.
Người đàn bà làm nên tên tuổi Van Gogh
Johanna là một phụ nữ mới 28 tuổi khi Theo Van Gogh, chồng bà, qua đời vào năm 1891, sau chưa đầy hai năm chung sống. Cái chết của Theo xẩy ra chỉ một năm sau khi người anh hoạ sĩ mất. Theo chết đi để lại cho Johanna một đứa con trai mới một tuổi, và một đống tranh của người anh chồng không ai muốn mua chất đầy trong căn chung cư ở Paris, cùng hàng ngàn trang thư trao đổi giữa hai anh em khi còn sinh tiền.
Không phương tiện sinh sống, Johanna ôm con và tranh dọn về tỉnh Bussum ở quê nhà là Netherlands, tức Hoà Lan, và mở một nhà trọ. Bà chọn Bussum vì đây cũng là nơi tập trung của giới văn nghệ sĩ, và qua các giao tiếp tại nhà trọ, bà có dịp tiếp xúc với nhiều người trong giới này và đã được họ giúp tìm đường vào thế giới hội hoạ.
Johanna tự giao cho đời mình một sứ mệnh: bà muốn thực hiện mộng ước bất thành của chồng, đó là làm cho đời biết tới nghệ thuật của anh mình.
Năm 1892, Johanna tổ chức cuộc triển lãm lớn với sự hợp tác của họa sĩ Richard Roland (1868-1938). Cuộc triển lãm được báo chí tường thuật rộng rãi nhưng không được đông đảo giới thưởng ngoạn tán thành. Họ cho là tranh của Van Gogh quá mới, với màu sắc quá rực rỡ, đường cọ quá bạo, quá sống sượng, không hợp với thị hiếu đương thời vốn coi hội hoạ là một bộ môn thẩm mỹ, nhằm tôn xưng cái đẹp hài hoà của đời người và vạn vật.
Để vượt lên được các gò bó học thuật đặt nặng các đề tài lịch sử và tôn giáo của thời Trung Cổ, giới làm nghệ thuật thời Phục Hưng (bắt đầu vào cuối thế kỷ thứ 15) đã phá vỡ kỷ cương cũ và đem được đời sống xã hội hiện thực vào tranh, qua các trường phái khác nhau. Họ đã phải mất cả mấy thế kỷ nỗ lực để được công nhận. Thế nên giới thưởng ngoạn nghệ thuật thời Van Gogh vào cuối thế kỷ thứ 19 chưa sẵn sàng cho một cuộc hành trình đi vào chiều sâu rắc rối phức tạp của con người làm nghệ thuật, và có lẽ cũng chưa có ý thức rõ nét về thứ kích thước tâm lý này. Đặc biệt khi người hoạ sĩ đó, theo họ, lại mắc bệnh điên, bất bình thường, không đáng quan tâm.
Vào năm 1905, trưởng thành hơn với kinh nghiệm đã gặt hái được trong hơn 10 năm qua, và sẵn óc tổ chức, bất chấp nghệ thuật được coi là sinh hoạt độc quyền của nam giới, Johanna thực hiện một cuộc triển lãm thứ hai, tự tay điều khiển từ việc chọn và sắp xếp các tác phẩm để trưng bày đến việc trả công cho nhân viên giúp việc. Tổng cộng 480 tác phẩm của hoạ sĩ được trưng bày trong cuộc triển lãm này tại Viện Bảo tàng danh giá Stedelijk ở Amsterdam. Đây quả là một số lượng tranh đồ sộ so với bất kỳ cuộc triển lãm nào.
Kết quả là sau cuộc triển lãm này, giá tranh Van Gogh gia tăng nhanh chóng. Dù vậy, không phải các tác phẩm đều trưng để bán. Johanna đã cẩn thận giữ lại, tuy trưng bày nhưng không bán, những tác phẩm nào bà cho là tiêu biểu và quan trọng của sự nghiệp hội hoạ của người anh chồng. Ngoài ra, bà chỉ đồng ý bán các tác phẩm lớn của nhà danh hoạ cho nhà sưu tầm hay viện bảo tàng nào có khuynh hướng sẽ trưng bày cho công chúng vào cùng thưởng ngoạn, thay vì thuộc quyền sở hữu riêng của một nhà sưu tập tư nào đó.
Song song, Johanna còn xúc tiến một công trình quan trọng khác, đó là chọn và hiệu đính các thư từ trao đổi giữa hai anh em Van Gogh. Làm việc này không những mang bà lại gần với và hiểu hơn về người anh chồng hoạ sĩ, song đồng thời khiến bà hiểu người chồng quá cố của mình hơn, vì hai anh em Van Gogh viết cho nhau thường xuyên.
Không những sắp xếp và hiệu đính những lá thư của hai anh em, Johanna còn viết trong bài giới thiệu cuốn sách tiểu sử của Vincent Van Gogh. Bài giới thiệu này sau đó đã là nền tảng của nhiều cuốn tiểu sử về nhà danh hoạ.
Tổng cộng có khoảng 900 lá thư trao đổi giữa Van Gogh và người em Theo, cùng với một số người thân quen khác của họa sĩ, trong đó có họa sĩ Paul Gauguin. Văn khố nơi lưu trữ bộ sưu tầm thư từ đã được phân loại và chú thích này hiện được lưu trữ tại https://vangoghletters.org/vg/.
Chính nhờ việc xuất bản những lá thư này vào năm 1914 mà sự thưởng ngoạn Van Gogh càng gia tăng, không chỉ dành cho tranh của ông mà còn với sự cảm thông tâm tình người họa sĩ đằng sau những bức tranh đó. Với vốn liếng Anh ngữ sẵn có (bà cũng còn thông thạo cả Pháp và Đức ngữ), Johanna cũng dịch các thư từ trao đổi giữa hai anh em ra tiếng Anh. Khi bà qua đời vào năm 1925, Johanna đã dịch được khoảng hai phần ba thư từ của anh em nhà Van Gogh.
Bản Anh ngữ cuối cùng được hoàn tất và xuất bản bốn năm sau đó, và hiện đã được số hoá và phổ biến rộng rãi tại đây. Đây là những tài liệu phong phú giúp giới thưởng ngoạn hiểu hơn, và do đấy giúp thưởng ngoạn tác phẩm Van Gogh một cách sâu sắc hơn. Đặc biệt là có những thư Van Gogh viết cho Theo kể về hành trình thực hiện một bức tranh nào đó của mình, kèm với cả phác hoạ, nói lên suy tư của hoạ sĩ xung quanh một đề tài.
Sự xuất hiện của bộ thư từ này cũng đã giúp mở ra một kỷ nguyên mới trong việc thưởng ngoạn tác phẩm nghệ thuật. Theo đó, giới thưởng ngoạn không chỉ thưởng ngoạn tranh như một trò giải trí hay thuần tuý vì thẩm mỹ, mà còn muốn biết tới trong bối cảnh nào mà một họa sĩ đã sáng tạo nên một tác phẩm nào đó, để giúp cho sự thưởng ngoạn của họ trở nên sâu sắc, đậm đà và ý nghĩa hơn.
Cuối cùng, Johanna đồng ý bán đi một bức cho viện bảo tàng National Gallery ở Luân Đôn vào năm 1924. Trong thư gửi cho viên giám đốc của viện bảo tàng, Johanna cho biết, “Đây chính là một sự hy sinh dành cho niềm vinh quang của Vincent.”
Cũng nhờ đấy mà công chúng đã có dịp thấy tận mắt nguyên tác của một trong những hoạ phẩm đã giúp định nghĩa hoạ pháp và cá tính của nhà danh hoạ.
Gia đình nhà Van Gogh còn giữ một số tranh đáng kể của nhà danh hoạ. Sau khi Johanna qua đời, con trai bà là Vincent mở một quỹ riêng và chuyển hết tranh vào đó, gọi là Van Gogh Foundation. Ông cũng trở thành một trong các nhà sáng lập của Viện Bảo tàng Van Gogh tại Amsterdam, thiết lập vào giữa thập niên 1970 và hiện đã khai triển thêm và khá đồ sộ. Viện bảo tàng này hiện lưu giữ một bộ sưu tầm họa phẩm lớn nhất của nhà danh hoạ.
Hàng năm có khoảng 2 triệu khách thăm Viện Bảo tàng Van Gogh, và viện này đã chiếm hàng đầu trong số các viện bảo tàng tại Netherlands có nhiều người tới viếng nhất.
Vào năm 2019, tận dụng kỹ thuật số hoá, Viện Bảo tàng Van Gogh đã thực hiện loạt “triển lãm hoà nhập” (immersive exhibition), tựa là “Meet Van Gogh Experience” (Trải nghiệm cùng Van Gogh) về cuộc đời và tác phẩm của nhà danh hoạ. Loạt tranh này đã đi lưu diễn khắp nơi, nhằm đem tranh Van Gogh tới nhiều người hơn. Xem video giới thiệu tại đây.
[TD2026/09]
Cùng một tác giả: https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/tac-gia/a-to-h/trung-duong/
Tham khảo
The Woman Who Made van Gogh – Neglected by art history for decades, Jo van Gogh-Bonger, the painter’s sister-in-law, is finally being recognized as the force who opened the world’s eyes to his genius. https://www.nytimes.com/2021/04/14/magazine/jo-van-gogh-bonger.html?smid=nytcore-ios-share
Johanna van Gogh-Bonger
https://en.wikipedia.org/wiki/Johanna_van_Gogh-Bonger
Johanna Bonger: Saving the Legacy of Vincent van Gogh
https://strongwomeninhistory.com/2023/11/01/johanna-bonger-saving-the-legacy-of-vincent-van-gogh/ and https://herhalfofhistory.com/2025/03/27/14-12-jo-van-gogh-bonger-vincents-sister-in-law-part-2/
Lust of Life (1956)
https://www.youtube.com/watch?v=XaJLgeYX9Eo
Sách, phim: Van Gogh không hề tự tử
https://damau.org/69490/sch-phim-van-gogh-khng-he-tu-tu
