Một cuộc điều tra báo chí mới đây đã làm sáng tỏ những khúc mắc xoay quanh dự án hỏa xa cao tốc của tiểu bang California. Trong khi các nhà lãnh đạo tiểu bang công khai chỉ trích chính quyền liên bang cắt giảm tài trợ vì động cơ chính trị, các tài liệu thu thập được lại chỉ ra một thực tế khác: tiểu bang đã liên tục bỏ lỡ các thời hạn quan trọng trong việc thu mua đoàn tàu.
Câu hỏi đặt ra: Lỗi do quyết định chính trị hay từ sự chậm trễ nội bộ?
Dự án hỏa xa cao tốc California từng được cử cử gia thông qua vào năm 2008 với mục tiêu kết nối hai thành phố lớn San Francisco và Los Angeles. Theo kế hoạch ban đầu, tuyến đường sẽ rút ngắn thời gian di chuyển xuống còn dưới 3 giờ bằng tàu điện đạt vận tốc 220 mph (khoảng 354 km/h).
Tuy nhiên, sau hơn 16 năm và chi phí chạm mốc 15 tỷ USD, kế hoạch hiện tại bị thu hẹp đáng kể:
- Tuyến đường hiện tại: Chỉ tập trung vào đoạn đường dài 171 dặm (275 km) giữa Merced và Bakersfield tại Central Valley.
- Thực trạng xây dựng: Tiểu bang vẫn chưa hoàn thành việc lắp đặt đường ray hỏa xa cao tốc thực sự, dù đã xây dựng một số hạ tầng phụ trợ.
- Thời hạn hoãn lại: Việc đưa vào vận hành hành khách bị dời đến năm 2032–2033.
Tiến trình thời gian và những lần lỡ hạn mua tàu
Tài liệu thỏa thuận tài trợ ký dưới thời chính quyền Tổng thống Biden yêu cầu Cơ quan Hỏa xa Cao tốc California ký hợp đồng mua các đoàn tàu trước ngày 31 tháng 12 năm 2024. Tuy nhiên, tiểu bang đã không thực hiện được điều này.
Khi chính quyền Tổng thống Donald Trump quyết định thu hồi khoản ngân sách 4 tỷ USD vào tháng 7 năm 2025, Bộ trưởng Giao thông Sean Duffy nhấn mạnh rằng tiền ngân sách liên bang không phải là “tấm séc trắng” và tiểu bang không thực hiện đúng cam kết.
Để phản ứng lại, Thống đốc Gavin Newsom gọi đây là hành động can thiệp chính trị và Tổng chưởng lý Rob Bonta đã đệ đơn kiện chính quyền liên bang. Thế nhưng, chưa đầy 6 tháng sau, tiểu bang California đã lặng lẽ rút đơn kiện.
Vì sao California lại rút đơn kiện? Hồ sơ tòa án phản ảnh rằng tiểu bang từng hứa với tòa án liên bang sẽ hoàn tất hợp đồng mua tàu trước ngày 1 tháng 12 năm 2025. Tuy nhiên, cuộc họp của Hội đồng Quản trị bị hủy bỏ và thời hạn này tiếp tục bị bỏ lỡ. Việc lỡ hẹn lần thứ hai này đã củng cố lập luận của chính quyền liên bang rằng dự án không đi đúng tiến trình.
Nguyên nhân từ sự thay đổi thiết kế
Theo các nguồn tin nội bộ, nguyên nhân dẫn đến việc trễ hạn bắt nguồn từ quyết định của Giám đốc Điều hành Ian Choudri khi ông muốn thay đổi thông số thiết kế đoàn tàu từ thân rộng sang một quy chuẩn khác. Việc thay đổi này đòi hỏi phải hủy bỏ hoặc viết lại toàn bộ yêu cầu kỹ thuật, gây đóng băng toàn bộ tiến trình thu mua.
Đến nay, thời điểm ký hợp đồng mua tàu vẫn ở trạng thái “chưa xác định” (TBD), khiến khoảng thời gian thử nghiệm an toàn 2–4 năm trước khi vận hành bị nén chặt, tạo ra rủi ro lớn về mặt kỹ thuật và vận hành.
Nguồn tham khảo:
- CBS News: https://www.cbsnews.com/news/california-high-speed-rail-train-procurement-newsom/
- Báo Xây Dựng (Việt Nam): https://baoxaydung.vn/bang-california-kien-chinh-quyen-lien-bang-vi-thu-hoi-4-ty-usd-tai-tro-duong-sat-cao-toc-192250718151600941.htm
- Báo Tin Tức (Việt Nam): https://baotintuc.vn/the-gioi/tranh-cai-xung-quanh-du-an-xay-dung-tuyen-duong-sat-cao-toc-126-ty-usd-tai-california-20260410074734343.htm
- ABC10 News: https://www.abc10.com/article/news/local/trump-pulls-billions-california-high-speed-rail/103-36fab8e7-eefc-4ce4-a348-80d84d537a92
- Facebook ABC10 News: https://www.facebook.com/ABC10tv/
