Ngày 30 tháng 4 năm 2026, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đã công bố bản tường trình Đặc biệt 301. Văn bản này đánh giá cách các đối tác thương mại trên toàn cầu bảo vệ quyền sở hữu kiến thức của các công ty và cá nhân Mỹ.
Mục tiêu của quyền sở hữu kiến thức là bảo vệ bản quyền. Nếu bạn sáng tác một bài hát hay sáng chế ra một chiếc điện thoại tối tân, bạn sẽ muốn mọi người tôn trọng công sức đó thay vì tự ý sao chép để kiếm lợi tức.
Trong bản tường trình năm nay, USTR xác định Việt Nam là “Quốc gia Nước ngoài Ưu tiên” (PFC). Đây là mức độ báo động cao nhất dành cho các nước chưa thi hành tốt việc bảo vệ các phát minh và tác phẩm sáng tạo. Đại sứ Jamieson Greer khẳng định Hoa Kỳ sẽ thi hành mọi công cụ cần thiết để giải quyết các hành vi thương mại không công bằng.
Những thiếu sót then chốt trong công tác thực thi.
Cụ thể là bản tường trình của USTR đã nêu ra năm lý do chính dẫn đến việc Việt Nam bị nâng cấp mức xếp hạng lên danh sách PFC:
- Vi phạm bản quyền trực tuyến: Việt Nam được mô tả là một địa điểm lưu trữ hấp dẫn đối với các dịch vụ vi phạm bản quyền trên toàn cầu, với những lỗ hổng dai dẳng trong công tác thực thi pháp luật nhằm ngăn chặn hoạt động phát trực tuyến trái phép và đánh cắp nội dung số.
- Hàng giả tràn lan: Hàng giả vẫn hoành hành tại các thị trường truyền thống và ngày càng được phân phối rộng rãi thông qua thương mại điện tử cũng như hình thức phát trực tiếp (livestream) trên mạng xã hội. Báo cáo đặc biệt nhấn mạnh những lo ngại cụ thể về các loại hàng giả “nguy hiểm”, chẳng hạn như thực phẩm và thực phẩm bồi bổ giả mạo.
- Thực thi tại biên giới kém hiệu quả: Mặc dù đã được trao thẩm quyền pháp lý để tịch thu các lô hàng bị nghi ngờ vi phạm kể từ năm 2022, nhưng các cơ quan hải quan Việt Nam được cho là “hiếm khi” sử dụng thẩm quyền này. Ngoài ra, cũng còn thiếu hụt thẩm quyền giải quyết đối với các lô hàng đang trong quá trình hải quan.
- Phần mềm không có bản quyền: Tình trạng thiếu các biện pháp thực thi pháp luật nhằm giải quyết việc các doanh nghiệp sử dụng phần mềm không có bản quyền.
- Đánh cắp tín hiệu: Việt Nam còn thiếu các biện pháp hình sự đủ mạnh để chống lại hành vi đánh cắp tín hiệu truyền hình cáp và vệ tinh.
Việc xếp loại này dẫn đến hệ quả gì? Trong vòng 30 ngày tới, USTR sẽ quyết định xem có nên mở một cuộc điều tra chính thức nhắm vào Việt Nam hay không. Nếu điều tra diễn ra, hai bên sẽ phải gặp nhau để thương thảo nhằm giải quyết các trở ngại về bản quyền.
Theo sau Việt Nam, 6 quốc gia khác gồm Trung Cộng, Nga, Ấn Độ, Indonesia, Chile và Venezuela bị đặt trong danh sách “Theo dõi Ưu tiên” – một phân cấp thấp hơn. Ngược lại, Argentina và Mexico đã có những cải thiện đáng kể và được chuyển sang nhóm ít nghiêm trọng hơn.
Phản ảnh về tin tức này vào ngày 1 tháng 5, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Việt Nam, bà Phạm Thu Hằng, trình bày rằng Việt Nam luôn nỗ lực bảo vệ quyền sở hữu kiến thức. Bà cho biết Việt Nam đã nâng giá trị khung pháp lý lên và hành động mạnh mẽ để chống lại các vi phạm. Việt Nam đề nghị Hoa Kỳ nên đưa ra những đánh giá khách quan và quân bình hơn.
Việt Nam khẳng định sẵn sàng liên lạc và chia sẻ thông tin với Hoa Kỳ để giải quyết các khác biệt, nhằm bảo đảm một quan hệ hợp tác kinh tế bền vững cho cả đôi bên.
Nguồn tham khảo:
