CHU TẤT TIẾN
Canada là một quốc gia thuộc Bắc Mỹ. Đất đai Canada trải dài từ Đông sang Tây, từ Biển Atlantic tới Thái Bình Dương, phía Bắc Canada là biển Bắc Băng Dương, phía Nam là Hoa Kỳ.
Canada là đất nước lớn thứ hai trên thế giới, sau Nga sô, và trên Trung Hoa. Tuy diện tích lớn lao như vậy, nhưng dân số Canada lại ít ỏi, theo thống kê năm 2026, Canada có 41,417,056 dân trong khi Hoa Kỳ có khoảng 344,400,000 dân, nghĩa là Hoa Kỳ có số dân đông gấp 8 lần Canada. Vì đất đai rất rộng mà chỉ có hơn 42 triệu dân, Canada dàn trải dân số ra nhiều vùng đất thưa thớt, bên ngoài ba thành phố lớn là Toronto, Montreal, Vancouver, và thủ đô là Ottawa.
Nếu so sánh với nước láng giềng là Hoa Kỳ, Canada có những đặc điểm sau:
Về địa dư tổng quát: Hoa Kỳ có 9,833,517 cây số vuông, trong khi Canada có 9,984,670 kms, nghĩa là Canada lớn hơn Hoa Kỳ là 1,5%.
Về đất đai sinh sống: Canada tuy lớn rộng như vậy, nhưng lại gồm nhiều sông hồ và vùng biển nên đất liền chỉ có 9,093,507 cây số vuông, trong khi Hoa Kỳ có 9,147,593 cây số vuông đất sinh sống: Hoa Kỳ lớn hơn Canada 0.6%.
Về diện tích nước: Canada gồm nhiều sông hồ và biển với diện tích nước là 891,163 cây số vuông, trong khi Hoa Kỳ có 685,924 cây số vuông. Canada có diện tích nước lớn hơn Hoa Kỳ 30%.
Về đường biên giới giữa biển và đất liền (Coastline): Canada có chiều dài bao quanh là 243,042 cây số, trong khi Hoa Kỳ có 19,924 cây số, nghĩa là Canada có đường ven biển dài gấp 914 lần Hoa Kỳ.
Về biên giới giữa Hoa Kỳ và Canada: Hai quốc gia có chung đường biên giới là 8,891 cây số chiều dài.
Với đường biên giới dài như thế, chắc chắn các quốc gia lân bang phải hỗ trợ nhau để cùng phát triển. Vì thế, Hoa Kỳ, Canada và Mexico, ba quốc gia có chung ranh giới với nhau đã ký hiệp ước NAFTA, (North American Free Trade Agreement) từ ngày 12/8/1993, có hiệu lực từ ngày 1/1/1994. Hiệp định hết hạn vào ngày 30/6/2020 và được thay thế bằng Hiệp định thương mại USMCA (United States-Mexico-Canada Agreement) ngày 1/7/2020.
Tương quan kinh tế với Hoa Kỳ
Một cách tổng quát, Hiệp Định Thương Mại USMCA đã bổ sung những khiếm khuyết trong NAFTA, như tạo ra một nền thương mại hỗ tương trợ giúp cho những việc làm lương cao hơn cho Bắc Mỹ, giúp cho Mỹ và Canada chuyển giao công nghệ cho Mexico dễ dàng hơn. USMCA giúp cho ba quốc gia Mỹ Châu này dư sức cạnh tranh với cái khối khác như EU và AFTA.
Tuy nhiên, sau vài thập niên làm việc với nhau, nhiều sự rạn nứt đã xảy ra khi thế giới thương mại và kinh tế chuyển mình thay đổi. Nhận thấy những dự tính ban đầu của hai Hiệp Ước Thương Mại này đã không được thực hiện một cách công bình, cho nên, Hoa Kỳ đã chủ động rút khỏi Hiệp Ước này. Diễn tiến của sự việc Hoa Kỳ tách ra khỏi USMCA như sau:
-Ngày 25/11/2024, ứng viên tổng thống lúc đó là Donald Trump đã tuyên bố một chương trình đặt 25% thuế quan (tariff) lên những sản phẩm nhập cảng từ Canada và Mexico, đồng thời cho rằng vấn đề an ninh biên giới và thương mại giữa ba quốc gia có vấn đề bất bình đẳng.
-Ngày 20/1/2025, Tổng Thống Trump ký một chỉ thị cho nội các phải đánh giá việc nhập cư trái phép cũng như việc tuôn đổ chất “fentanyl” vào Mỹ từ Canada, Mexico và Trung Hoa.
-Ngày 1/2/2025, Tổng Thống Trump ký sắc lệnh hành pháp buộc áp dụng 25% Tariff lên hàng hóa của Canada và Mexico, với 10% dành riêng cho năng lượng nhập cảng từ Canada. Hiệu lực bắt đầu từ 4/2/2025.
-Ngày 3/2/2025: Một tháng trì hoãn để hai bên có thể thương lượng lại.
-Ngày 4/3/2025: Thuế quan bắt đầu có hiệu lực. Canada trả đũa bằng việc áp đặt thuế quan lên 20,5 tỷ hàng hóa nhập cảng của Hoa Kỳ, sau đó thì nới rộng thêm đến 106 tỷ đô la trong 3 tuần. Mexico cũng tuyên bố là sẽ áp đặt “tariff” lên hàng nhập cảng của Hoa Kỳ.
-Từ tháng Mười Hai, 2025 đến tháng Tư, 2026: Hoa Kỳ và Canada vẫn tiếp tục thương thảo nhưng tỏ ra gay gắt với nhau, và không đạt được thỏa thuận nào.
-Ngày 6/4/2026: Hoa Kỳ bắt đầu đặt Tariff lên tổng Giá trị của sắt, nhôm, đồng và các sản phẩm phụ thuộc.
-Ngày 20/7/2026, Tổng Thống Donald Trump ký 3 thông báo, đặt 50% thuế quan lên nhiều loại sản phẩm của Canada, có hiệu lực từ ngày 19 tháng 8, 2026, sau đó lại dời đến 22 tháng 8, 2026.
-Để trả đũa, Canada lập tức thông báo là sẽ áp dụng “thuế đối ứng” (counter-tariff) lên nhiều mặt hàng nhập cảng của Hoa Kỳ, có hiệu lực từ ngày 8/9/2026. Thuế đối ứng này sẽ từ 15%, 25%, và 50% trên từng loại hàng, sẽ ảnh hưởng đến 27 tỷ 600 triệu hàng hòa nhập cảng từ Hoa Kỳ.
Cho đến hôm nay, trung tuần tháng Chín, 2026, cuộc chiến “tariff” giữa Hoa Kỳ và Canada vẫn đang trong tình trạng căng thẳng, không ai nhân nhượng vì thực tế, vấn đề đặt “tariff” lên trên hàng nhập cảng, xuất cảng của hai quốc gia Hoa Kỳ không đơn giản, trái lại rất phức tạp. Trong phạm vi chuyên môn, không ai có thể nói 100% hàng hóa này chỉ là sản phẩm chuyên biệt của một quốc gia, nghĩa là không thể nói “hàng hóa này là của Canada (hay của Hoa Kỳ) chế tạo ra hoàn toàn 100%” vì một loại linh kiện nào đó có thể được chế tạo tại Hoa Kỳ nhưng lại chuyển sang Canada để lắp ráp, rồi lại được đưa trở lại Hoa Kỳ để hoàn chỉnh. Như hai hãng xe nổi tiếng thế giới là Toyota và Honda được bán ở Mỹ, có thể có một số phụ tùng được chế tạo tại Hoa Kỳ, sau đó được lắp ráp ở Canada, rồi mới trở lại thị trường Mỹ. Trong khi đó, một số xe hơi mang tên Mỹ nhưng lại được lắp ráp ở Mexico như General Motors, Ford, and Chrysler. Dĩ nhiên có một số mặt hàng nguyên thủy là của Canada như dầu thô, gas, điện lực, cá, thịt bò… được chuyển thẳng sang Hoa Kỳ.
Kinh tế Canada so với thế giới
Với một số dữ liệu kể trên, kinh tế và thương mại của Canada, so sánh với thế giới như thế nào?
Như đã biết, Canada là quốc gia rất rộng về diện tích nói chung, nhưng diện tích để cư ngụ lại ít, do đó, số cư dân Canada cũng không nhiều. Tuy nhiên, Canada đã được hấp thụ văn minh của hai dân tộc Pháp và Anh khi Pháp và Anh mang binh lính sang chiếm đóng đất nước này từ thế kỷ 15.
Trong giai đoạn đầu của lịch sử, Canada chịu sự bảo hộ của cả Anh và Pháp. Nhưng sau nhiều cuộc chiến giữa hai kẻ chiếm đóng, Anh và Pháp, người Pháp đã rút lui sau Hiệp ước 1763 (Treaty of Paris), người Anh ở lại, đã thiết lập được một hệ thống hành chính và kinh tế vững mạnh, và dần dần biến Canada trở thành một quốc gia có nền kinh tế mạnh ngang ngửa với một số đông các quốc gia khác.
Hiện nay, Canada có một nền kinh tế hỗn hợp và tiến bộ. Quốc gia này dựa vào tài nguyên thiên nhiên và một hệ thống thương mại quốc tế rộng mở. Vào năm 2026, trong một chừng mực, Canada được coi như là quốc gia mạnh thứ Hạng 11 về GDP trên thế giới. Tổng Sản Lượng Quốc Gia tính trên đầu người được đánh giá thứ 3 trong các quốc gia thuộc G7. Về hệ thống An Sinh Xã hội, chi phí cho vấn đề này chiếm khoảng 23.1% tổng sản lượng quốc gia. Chính quyền Canada định hình chính sách kinh tế trong khi Bank of Canada làm việc như là Nhà Băng Trung Ương, nơi đây, đặt ra các luật lệ về tiền tệ.
Nền kinh tế Canada được đánh giá thấp về tham nhũng và sự phân phối lợi tức trong khi lại được đánh giá cao về tự do kinh tế và sự bình ổn. Canada cũng được đánh giá thấp nhất trong các quốc gia phát triển về khả năng gia cư. Quốc gia này cũng có một khu vực ngân hàng phát triển cao với Toronto Stock Exchange và được định giá thứ chín trong hệ thống “stock exchange” của toàn thế giới. Trong nhóm G20, Canada đứng hàng thứ hai về đầu tư trực tiếp ngoại quốc so với GDP, tổng sản lượng Quốc gia và có chỉ số vay nợ thấp nhất Nợ-với GDP ratio trong khối G7.
Kể từ đầu thế kỷ 20, sự phát triển của Canada dựa trên kỹ nghệ, hầm mỏ, và những khu vực dịch vụ đã biến đất nước này thành một quốc gia đang từ kinh tế thôn quê trở thành kinh tế đô thị và kỹ nghệ. Kinh tế Canada được phát triển nhiều phần là bởi kỹ nghệ dịch vụ, là kỹ nghệ điều khiển khoảng ¾ lực lược lao động. Trong số các quốc gia phát triển, Canada có một khu vực rất quan trọng là khu vực rừng rậm và kỹ nghệ dầu hỏa. Nhiều thành phố ở phía Bắc, nơi mà đồng ruộng cho nông nghiệp thì khan hiếm, lại được bảo vệ với những hầm mỏ thiên nhiên và nguồn gỗ mênh mông. Với tài nguyên về gỗ và hầm mỏ như thế, Canada đã ký kết khoảng 15 hiệp ước thương mại tự do với khoảng 51 quốc gia,
Canada là một trong số ít quốc gia có một hệ thống xuất cảng năng lượng. Atlantic Canada sở hữu các khu vực chứa khí đốt thiên nhiên mênh mông. Alberta sở hữu nguồn dự trữ dầu lớn thứ tư trên thế giới. Khu vực “cát có dầu” (sand oil) Athabasca và những khu dự trữ khác đã cho Canada 13% số lượng dự trữ dầu toàn thế giới, gần như lớn thứ Ba hoặc thứ Tư trên toàn cầu.
Canada cũng là một trong những nơi cung cấp lớn nhất thế giới về sản phẩm nông nghiệp, “The Canadian Prairies” là một trong các nhà sản xuất quan trọng của thế giới về lúa mạch, “canola” và các loại hạt khác.
Về các sản phẩm mỏ, Canada cũng là nhà sản xuất đứng đầu về: zinc, uranium, vàng, kền, “platinoid”, kẽm, nhôm, sắt, mỏ thép, than đá, chì, đồng, “molybdenum,” “cobalt,” and “cadmium”
Canada có nhiều xưởng kỹ nghệ ở Ontario và Quebec, với các hãng sản xuất xe hơi và các kỹ nghệ khác. Đất nước này cũng làm giàu với kỹ nghệ du lịch, câu cá…Mạnh nhất là thị trường Địa Ốc, xương sống của kinh tế nước này, chiếm 13% toàn thể GDP. Năm vừa qua, The Bank of Canada đã tăng thêm 50% số lượng vay tiền mua nhà.
Trên đây là những chỉ số về kinh tế và thương mại của Canada trong nhiều thập niên vừa qua. Tuy nhiên, trong khoảng đầu năm 2026, có một chỉ dấu đáng lo ngại cho người dân Canada: chỉ số tiêu thụ kém đi, doanh số xuất cảng chậm lại, nhất là trận chiến thương mại Canada-Mỹ, chắc chắn sẽ đem đến cho người dân Canada những lo ngại cho một cuộc suy thoái nhe. (recession).
Nếu tiếp tục cuộc chiến với Hoa Kỳ, Canada sẽ phải đối mặt với nhiều khó khăn trong tương lai, không thể suy đoán.
Chu Tất Tiến
Tham khảo
https://realcountrysizes.com/usa-vs-canada-size/
https://www.bbc.com/news/articles/c70y1y909pdo
https://www.jdsupra.com/legalnews/u-s-canada-tariffs-timeline-of-key-9637104/
https://www.investopedia.com/articles/investing/042315/fundamentals-how-canada-makes-its-money.asp
https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_2025%E2%80%932026_United_States_trade_war_with_Canada
