Nguyên tác: Whatever you do, don’t do the silent treatment: It can ruin your relationships
Tác giả: Arthur C. Brooks
Chuyển ngữ: PHAN THỊ SÓNG BIỂN
Cuộc sống của những người thủy thủ vào thế kỷ 19 vốn dĩ vô cùng khắc nghiệt: Những tháng ngày lênh đênh trên biển luôn đi kèm với hiểm nguy rình rập và thiếu thốn đủ bề. Đã thế, họ còn phải mặt đối mặt với ngần ấy con người suốt cả ngày, trong một không gian chật chội đến cùng cực, nơi họ buộc phải dung hòa và chăm sóc lẫn nhau. Trong một chuyến hải trình dài, chỉ cần một kẻ khó ưa thôi cũng đủ biến cuộc sống của tất cả mọi người thành những ngày tháng đọa đày.
Thế nên, các thủy thủ đã nghĩ ra một chiêu thức quen thuộc để trị những kẻ gây rối: Sự im lặng. Họ hoàn toàn phớt lờ kẻ đó trong suốt nhiều tuần liền. Nghe qua thì có vẻ như điều đó chẳng có gì to tát, nhưng thực tế lại hoàn toàn ngược lại. Theo lời nhà văn Otis Ferguson vào năm 1944, liệu pháp im lặng là “một thủ đoạn vô cùng lợi hại giữa không gian đơn điệu trên tàu, đủ sức làm cho những gã đầu trâu mặt ngựa nhất cũng phải rơi nước mắt.”
Dĩ nhiên, sự im lặng không chỉ là ngón đòn riêng của các thủy thủ để đối phó với kẻ khó ưa. Ta có thể bắt gặp nó ở bất cứ đâu, từ trong gia đình cho đến ngoài công sở. Chắc hẳn bạn cũng từng trải qua kinh nghiệm này ít nhất một lần. Trở thành nạn nhân của sự lạnh nhạt là lời than thở mà tôi vẫn thường nghe từ những người xung quanh, khi họ bị chính bạn đời, cha mẹ, bạn bè hay đồng nghiệp đối xử bằng sự lạnh nhạt.
Có những cặp vợ chồng chung sống lâu năm mà cả tuần chẳng thốt với nhau lấy một lời. Có người sẵn sàng quay lưng với cả người bạn tri kỷ lâu đời. Tôi từng biết một người cha đã nhất định không nói chuyện với con gái trong suốt 30 năm trời. Những kẻ chọn cách im lặng để trừng phạt người khác làm điều đó bởi vì, đúng như các thủy thủ từng nhận ra, nó mang lại sức sát thương tột cùng đối với người nhận. Nỗi đau lớn đến mức có thể để lại những vết sẹo tâm hồn sâu hoắm và làm vỡ nát cả một mối quan hệ.
Hiểu được sự im lặng thực sự tác động thế nào đến con người, có lẽ bạn sẽ phải suy nghĩ lại trước khi quyết định “đóng băng” một người thân khó chịu hay xấu tính nào đó. Đồng thời, bạn cũng sẽ có đủ bản lĩnh để đối phó khi có ai đó giở chiêu trò này với mình trong tương lai.
Có lẽ trong chúng ta ai cũng từng dùng sự im lặng để đối xử với người khác—có đến hai phần ba chúng ta đã từng làm vậy, theo lời nhà tâm lý học Kipling Williams trong một cuộc phỏng vấn với Daryl Austin trên tờ The Atlantic.
Williams có lẽ là chuyên gia nổi tiếng nhất về hiện tượng này. Các nghiên cứu do Williams và các cộng sự thực hiện cho thấy chúng ta thường dùng chiêu này vì hai lý do chính. Phổ biến nhất là để trừng phạt ai đó vì một lỗi lầm, một lời nói hay hành động nào đó của họ mà ta cho là sai trái, hay khiến ta bị tổn thương. Lý do thứ hai là để né tránh xung đột; ví dụ như bạn chọn im lặng để không làm bùng nổ một trận cãi vã lớn. Ngoài ra, đôi khi còn có những động cơ khác, chẳng hạn như cảm giác mối quan hệ đã đi vào ngõ cụt, chẳng còn gì để nói với nhau hay để làm nữa.
Có thể nói, những người chọn thái độ im lặng tin rằng đó là một phương pháp tốt—dù là để trừng phạt, để né tránh xung đột, hay như một cơ chế tự vệ trong những hoàn cảnh bế tắc, vì cách cư xử mà họ không chịu được của người kia. Williams cùng các cộng sự cho biết có khoảng một phần tư số người áp dụng chiêu này coi đó là một chiến thuật hiệu quả.
Nhưng với cái giá nào? Những người ở phía phải nhận sự im lặng luôn cảm thấy đớn đau và tủi hờn vì bị chính người mình thương yêu hắt hủi. Và đây là nỗi đau mang tính vật lý thực sự—các nhà nghiên cứu đã xác định được phần não bộ chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi sự bị cô lập: vùng vỏ não trước trán (dorsal anterior cingulate cortex), vốn cũng là nơi tiếp nhận cảm giác đau đớn về mặt cảm xúc.
Tác động lên một người bị cô lập cũng đúng như những gì bạn có thể đoán từ kết quả trên. Williams đã vạch ra trong nghiên cứu của mình rằng việc bị phớt lờ ban đầu sẽ kích hoạt sự tức giận và buồn bã theo phản xạ, tiếp đến là sự ngẫm nghĩ về động cơ của đối tượng đằng sau cách đối xử đó, và nếu tình trạng này kéo dài, nó sẽ biến thành sự buông xuôi. Đó không phải là sự buông xuôi kiểu chấp nhận hòa giải với thực tại, mà là một trạng thái xa lánh, mất hết niềm tin và trầm cảm đến não nề.
Giống như mọi hình thức bạo hành khác, sự cự tuyệt trong thinh lặng có thể làm suy giảm năng lực tổng thể của một nạn nhân. Trong một thí nghiệm yêu cầu người tham gia tưởng tượng rằng họ sẽ phải sống cô độc đến cuối đời, hình thức cự tuyệt thầm lặng này đã làm lu mờ đi sự sáng suốt và khiến họ khó lòng hoàn thành nổi những việc đòi hỏi sự tập trung hay giải quyết rạch ròi.
Điều này cho thấy sự im lặng có thể bảo vệ tinh thần hay tâm lý của kẻ chọn thái độ này, nhưng đó lại là một cách đối phó với xung đột vô cùng tàn nhẫn và đôi khi thiếu công bằng.
Vì sự im lặng mang tính cách có thể gây tổn thương ngầm giống như bạo lực thể xác, nó có thể làm tan vỡ các mối quan hệ. Trong một tài liệu nghiên cứu năm 2009, việc thường xuyên dùng sự im lặng có tỷ lệ nghịch với mức độ gắn kết trong mối tương quan. Và theo Viện Gottman, nơi chuyên nghiên cứu về sự thành bại trong hôn nhân, hành vi cắt đứt liên lạc với bạn đời bằng cách đóng cửa trái tim chính là một trong những nguyên nhân góp phần dẫn đến ly hôn.
Điều thú vị là, sự im lặng thường dễ làm tan vỡ nhưng mối quan hệ khi người nhận là người có lòng tự trọng cao chứ không phải thấp. Khi một người như vậy bị cô lập, họ có đủ nội lực để nhận ra hành vi của đối phương thực chất là một sự ngược đãi và dứt khoát quay lưng bước đi. Hệ quả đáng tiếc là những người có lòng tự trọng thấp, giống như những mảnh đời dễ tổn thương trong một mối quan hệ bạo hành, lại ít có khả năng rời đi hơn. Vì thiếu đi sự dũng cảm để rời xa kẻ đang hành hạ mình, họ đành ở lại để chịu đựng sự im lặng đến nghẹt thở bên cạnh người đã làm tổn thương họ.
Thoạt nhìn, sự im lặng có vẻ như vô hại. Nhưng thực ra không phải vậy; nó có thể gây tác hại rất khủng khiếp. Tất cả chúng ta nên cố gắng tránh dùng chiêu này, và, nếu có thể, cũng đừng để bản thân phải chịu đựng sự lạnh nhạt của người khác. Dưới đây là ba bài học thực tế để loại bỏ sự im lặng ra khỏi cuộc sống của bạn.
Im lặng chính là tiếng còi báo động
Dựa trên kinh nghiệm làm việc với rất nhiều bạn trẻ đang hẹn hò, tôi chân thành khuyên rằng, như một phản xạ tự vệ cơ bản, mọi người nên nhanh chóng chấm dứt một mối quan hệ mà đối phương hay dùng sự im lặng để trừng phạt bạn. Đó là một phản ứng tàn nhẫn, và có thể là lời cảnh báo sớm về một tâm hồn tổn thương sẵn sàng làm người khác đau khổ. Dĩ nhiên, việc rời đi nhanh chóng như vậy là điều không thể trong một số tương quan—chẳng hạn như khi cha mẹ dùng chiêu đó với con cái. Nhưng ít nhất, những ai đang là nạn nhân của sự im lặng nên buộc đối phương phải thừa nhận hành vi đó bằng cách gọi tên nó ra và tuyên bố rằng họ coi đó chẳng khác nào hành vi ngược đãi.
Phá vỡ vòng luẩn quẩn
Nhắc đến gia đình, rất nhiều nghiên cứu cho thấy những thói hư tật xấu có thể di truyền qua các thế hệ. Cứ thế, bạo lực gia đình vẫn thường lặp lại trong các gia đình, và xu hướng lạm dụng rượu bia có thể do di truyền đến 60% (sự kết hợp giữa gen và môi trường sống). Chẳng có gì bất ngờ khi các nhà nghiên cứu tìm thấy mối liên hệ rõ rệt giữa việc cha mẹ hay dùng sự im lặng với thói quen tương tự ở những đứa con khi đã trưởng thành. Nếu bạn nhận ra mình có thói quen “đóng băng” những người mình quan tâm mỗi khi tức giận, hãy tự hỏi bản thân xem mình đã từng chứng kiến điều đó từ nhỏ hay chưa; có lẽ cha mẹ bạn từng đối xử với nhau như vậy, hoặc làm thế với bạn, nên bạn coi đó là hành vi ứng xử bình thường khi có xung đột. Nếu đúng là vậy, bạn đang có một cơ hội quý giá để phá vỡ vòng luẩn quẩn của thói quen tai hại này.
Hãy nói ra những gì bạn nghĩ
Đến đây, câu hỏi được đặt ra sẽ là: Được rồi, vậy làm sao để tôi phá vỡ cái vòng luẩn quẩn đó?. Các nhà nghiên cứu khám phá ra rằng những ai cứ hay ôn đi ôn lại trong đầu những mâu thuẫn với nửa kia của mình —lại là những người dễ có những hành vi trừng phạt nhất, bao gồm sự im lặng. Nếu bạn là người như vậy, thay vì tìm cách thay đổi hành vi lạnh nhạt của mình, hãy bắt đầu giải quyết chính những suy nghĩ cứ quẩn quanh trong đầu. Có lẽ bạn cảm thấy ngại ngùng khi bày tỏ sự bất mãn với hành động của người kia và cứ thế im chịu đựng, cho đến lúc không chịu đựng được nữa. Điều đó dẫn đến việc bạn trừng phạt người mình yêu thương bằng một cách vô tình trở thành tàn nhẫn. Đừng để bản thân cứ mãi chìm đắm trong những tranh cãi, thay vào đó, hãy nói ra những gì bạn nghĩ, những gì người kia đã làm khiến bạn thấy bị tổn thương.
Sự im lặng kéo dài là một thói quen không tốt cho chính bạn và những người bạn thương yêu.
Nhưng tôi xin được khép lại bài viết này bằng một lưu ý rằng bản thân sự im lặng chắc chắn không phải lúc nào cũng mang tính ngược đãi. Trên thực tế, một trong những điều tuyệt vời nhất mà bạn có thể thường xuyên làm cho bản thân và người khác là trải qua những khoảng lặng kéo dài—không phải sự im lặng để trừng phạt, mà là sự im lặng của suy gẫm, chiêm nghiệm hay của tình yêu thương.
Mỗi năm, tôi đều tham gia một khóa thiền định im lặng kéo dài bốn ngày, đắm chìm trong lời cầu nguyện và sự chiêm nghiệm mà không thốt ra một lời nào. Vợ tôi cũng làm như vậy—dù là ở hai nơi khác nhau, bởi vì nếu ở cạnh nhau, chúng tôi chẳng thể chịu nổi 30 giây mà không nói chuyện với người kia. Tôi chẳng thể nghĩ ra điều gì khác có thể làm cho tâm trí mình được thanh thản và đưa tôi đến sự tĩnh lặng tuyệt vời như khoảng thời gian sống trong im lặng này. Những rắc rối lớn nhất của tôi bỗng thu nhỏ lại đến mức dễ dàng xoay sở; những nỗi bực dọc to tát cũng vơi đi thành những chuyện cỏn con.
Quả thực, một trong những cách để vượt qua cảm giác bị đối xử lạnh nhạt có lẽ là đắm mình vào cách tu thân này. Các nhà nghiên cứu đã nhận thấy rằng các hoạt động tâm linh có thể mang lại hiệu quả bất ngờ trong việc xoa dịu nỗi đau khi bị người khác hắt hủi. Có lẽ ngoại lệ duy nhất cho lệnh cấm đối với sự im lặng chính là khi bạn tự nguyện áp dụng nó cho chính mình.
Arthur C. Brooks là tác giả của cuốn sách From Strength to Strength và đồng tác giả của Build the Life You Want.
Cùng một tác giả: https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/tac-gia/a-to-h/phan-thi-song-bien/
