Diếp xoăn đỏ – radicchio, hay red chicory – Cichorium intybus là một loại rau mùa mát có lá đỏ rượu vang, gân trắng, thường được bán khá đắt trong những túi salad trộn ở chợ Mỹ. Vị của nó hơi đắng, giòn, ăn sống được nhưng cũng rất ngon khi nướng hoặc áp chảo.
Với người làm vườn ở Nam California, tháng Chín là lúc đáng bắt đầu một luống radicchio.
Thời gian thích hợp để trồng
Ở những thành phố gần biển như Long Beach, Huntington Beach, Westminster, Garden Grove hay San Diego, có thể bắt đầu gieo trong tháng Chín, nhất là khi đợt nóng đã qua. Nếu gặp một tuần nhiệt độ 85–90°F, đừng vội gieo xuống luống đang phơi nắng cả ngày; ươm hột trong seed tray hoặc chậu nhỏ ở nơi sáng nhưng mát sẽ chắc ăn hơn.
Ở Riverside, San Bernardino và những khu inland nóng hơn, tháng Chín vẫn là thời điểm chuẩn bị radicchio, nhưng nên bắt đầu gieo hột ở một nơi mát rồi trồng cây con ra ngoài để qua mùa Đông.
Radicchio thường cần khoảng 60–90 ngày tùy giống. Vì thế cây gieo vào tháng Chín sẽ bước vào giai đoạn tạo đầu đúng lúc đêm dài hơn và nhiệt độ tháng Mười, Mười Một dịu xuống. Màu đỏ cũng thường đậm hơn khi trời lạnh.
Các loại phổ biến
Loại dễ nhận nhất là Chioggia, đầu tròn như bắp cải nhỏ, lá đỏ tím với những đường gân trắng nổi bật. Đây cũng là kiểu radicchio thường thấy nhất trong supermarket.
Palla Rossa cũng cho đầu tròn, đỏ đậm và khá gọn.
Treviso có lá dài, đầu thuôn như một cây romaine nhỏ, đẹp và giòn nhưng một số giống cần mùa lạnh rõ hơn để lên màu và tạo đầu tốt.
Castelfranco lại đi theo một hướng khác: lá kem hay xanh nhạt, rắc những đốm đỏ như màu rượu vang. Đầu không chặt bằng Chioggia nhưng rất đẹp trên đĩa salad.
Cách trồng từ hột
Radicchio được trồng bằng hột hoặc cây con, không phải bằng cành.
Gieo hột sâu khoảng ¼ inch, phủ một lớp potting mix thật mỏng rồi tưới nhẹ để mặt đất ẩm đều. Nếu trời tháng Chín còn nóng, nên đặt khay ươm ở nơi có ánh sáng mạnh vào buổi sáng nhưng tránh nắng chiều nung nóng khay.
Khi cây có khoảng 3–4 lá thật, giữ lại những cây khỏe nhất và tỉa thưa. Cây trưởng thành cần khoảng 8–12 inches khoảng cách để có chỗ làm đầu. Nếu ươm trong cell rồi mới đem trồng, cây con có bộ rễ khá và 4–6 lá trưởng thành là lúc thích hợp để chuyển ra chậu hoặc xuống luống.
Nếu thấy cây radicchio bán sẵn ở nursery vào cuối tháng Chín hay tháng Mười, mua cây con là cách nhanh nhất, đặc biệt đối với người ở inland đã bỏ lỡ vài tuần vì trời quá nóng.
Trồng trong chậu
Radicchio rất hợp với patio, ban công và những khu vườn nhỏ. Một chậu khoảng 10–12 inches đường kính, sâu 9–12 inches, có lỗ thoát nước tốt, đủ cho một cây lớn tạo đầu. Chậu dài có thể trồng nhiều cây nếu vẫn giữ khoảng cách giữa các cây.
Dùng potting mix dành cho container, không lấy nguyên đất vườn bỏ vào chậu. Đất vườn trong chậu dễ nén, thoát nước kém và thiếu không khí quanh rễ. UC Master Gardeners khuyến cáo rau rễ tương đối nông có thể phát triển tốt với lớp đất khoảng 9–12 inches; hỗn hợp trồng cần nhẹ và thoát nước tốt.
Một lợi thế lớn của chậu trong mùa thu Nam California là có thể di chuyển cây. Tháng Chín cho chậu nhận nắng sáng và tránh nắng tây gay gắt; khi sang tháng Mười, thời tiết dịu hẳn, có thể đưa cây ra nơi nhiều nắng hơn.
Trồng xuống đất
Chọn nơi có đất tơi, màu mỡ nhưng thoát nước tốt. Trước khi trồng, xới một lớp compost đã hoai vào phần đất mặt. Không cần biến luống radicchio thành một “buffet” phân bón: quá nhiều nitrogen làm cây ra lá mạnh nhưng đầu có thể lỏng và dễ bolting.
Radicchio thích nắng, nhưng “full sun” ở một vùng khí hậu mát không hoàn toàn giống full sun vào một chiều tháng Chín 95°F ở Riverside. Trong thời gian còn nóng, khoảng 5–6 giờ nắng, ưu tiên nắng sáng, thường dễ chịu hơn cho cây. Khi nhiệt độ giảm, ánh nắng mùa thu và mùa đông Nam California không còn là vấn đề.
Cách chăm sóc
Điều radicchio cần nhất là độ ẩm đều. Không nên để đất ướt sũng rồi khô cong theo từng chu kỳ. Lượng nước tổng cộng khoảng 1–2 inches mỗi tuần, nhưng đó chỉ là điểm khởi đầu: đất cát, chậu nhỏ và những ngày Santa Ana nóng khô sẽ cần tưới thường xuyên hơn đất thịt trong luống có mulch.
Thay vì tưới theo lịch cứng, hãy thọc ngón tay xuống khoảng một inch. Nếu lớp này đã khô, tưới thật sâu cho đến khi toàn bộ vùng rễ ướt; với chậu, nước nên bắt đầu chảy khỏi lỗ thoát đáy rồi ngưng.
Cây thiếu nước sẽ chậm lớn, lá mất độ mềm giòn và vị đắng tăng lên. Nếu cây héo vào buổi chiều nhưng không hồi lại khi trời mát, hãy kiểm tra độ ẩm ngay. Ngược lại, đất cứ ướt liên tục, lá dưới vàng và phần gốc mềm là dấu hiệu phải giảm tưới và xem lại lỗ thoát nước.
Radicchio không cần cắt tỉa thường xuyên. Chỉ bỏ lá già, vàng hoặc bị sâu. Với giống tạo đầu, đừng liên tục hái lá ngoài nếu muốn có một đầu tròn đẹp; giữ nguyên tâm cây cho đến khi đầu chắc. Những giống loose-leaf có thể hái vài lá ngoài khi còn non.
Khi nào thu hoạch?
Khi đầu đã đạt kích thước ghi trên seed packet và bóp nhẹ thấy chắc, dùng dao sạch cắt ngang ngay phía trên mặt đất. Đừng chờ đầu thật lớn mới hái: radicchio ngon nhất khi lá còn giòn và cây chưa bắt đầu vươn cuống hoa.
Nếu nếm một lá tháng Mười thấy còn đắng, chưa chắc cây có vấn đề. Radicchio vốn có vị đắng tự nhiên, nhưng stress vì nóng hoặc thiếu nước làm vị ấy mạnh hơn; thời tiết mát giúp chất lượng lá cải thiện. Một đợt đêm lạnh cũng thường làm màu đỏ tím rõ hơn.
Những lỗi thường gặp
Gieo hột giữa đợt nóng. Hột nằm trong potting mix nóng trên 80°F có thể nảy mầm kém. Hãy dời khay ươm vào chỗ mát hơn thay vì liên tục đổ thêm nước.
Trồng quá sát. Những cây con nhìn rất nhỏ nên người mới trồng thường tiếc không muốn tỉa. Vài tháng sau, cả đám chen nhau và chẳng cây nào có đủ chỗ tạo đầu.
Tưới lúc nhiều lúc ít. Đây là con đường ngắn nhất dẫn tới lá cứng và đắng.
Bón nhiều nitrogen để cây “mau lớn”. Radicchio cần đất tốt nhưng không cần thúc phân liên tục, nhất là sau khi bắt đầu làm đầu.
Cho rằng lá còn xanh là mua nhầm hột. Nhiều radicchio bắt đầu bằng những lá khá xanh; màu đỏ phát triển rõ hơn khi cây trưởng thành trong thời tiết lạnh.
Cũng nên nhìn vào giữa đầu cây khi tưới hoặc thu hoạch. UC IPM ghi nhận lettuce aphid có thể sống sâu trong phần non ở tâm radicchio, nơi chúng khó bị phát hiện từ bên ngoài. Ở vườn nhà Nam California còn có thể gặp earwig hoặc sow bug trú dưới những lá thấp. Giữ luống thông thoáng và đừng để lá mục chất thành lớp quanh gốc.
Tham khảo
https://ucanr.edu/program/uc-small-farms-network/radicchio-specialty-crop
https://www.mastergardenersd.org/endive-and-chicory/
