Hoa nhài, hay hoa lài, có tên tiếng Anh là Arabian jasmine hoặc Sambac jasmine, tên khoa học là Jasminum sambac. Đây là loại hoa trắng, thơm, rất quen thuộc với người Việt, thường được trồng trước hiên, trong sân nhỏ, hoặc trong chậu gần cửa để lấy hương.
Thời gian thích hợp để trồng
Hoa nhài thích thời tiết ấm. Theo Missouri Botanical Garden, Jasminum sambac hợp vùng USDA Zones 9–11, thích đất tơi, giàu mùn, ẩm đều nhưng thoát nước tốt, và có thể trồng nơi nắng đầy đủ đến bán phần.
Với Nam California, cuối Xuân sang đầu Hè là thời điểm tốt để trồng, thay chậu, hoặc nhân giống hoa nhài bằng cành. Lúc này trời đủ ấm để cây ra rễ và phát triển. Tuy vậy, cây mới mua từ nursery về không nên đem đặt ngay dưới nắng chiều gắt. Trong vài ngày đầu, nên để cây ở nơi có nắng sáng hoặc ánh sáng mạnh nhưng dịu, rồi mới từ từ đưa ra chỗ nhiều nắng hơn.
Những loại hoa nhài thường gặp
Khi mua cây ở Mỹ, cần để ý vì chữ “jasmine” được dùng cho nhiều loại cây khác nhau.
Loại hoa lài quen thuộc với người Việt thường là Arabian jasmine hoặc Sambac jasmine, tên khoa học là Jasminum sambac. Hoa trắng, thơm rõ, có loại cánh đơn, cánh kép, hoặc hoa tròn như nụ nhỏ. Đây cũng là loại thường được nhắc tới khi nói đến hoa dùng để ướp trà nhài.
Common jasmine, tên khoa học Jasminum officinale, cũng là một loại jasmine có hoa thơm, thường mọc dạng dây leo, nhưng không phải loại hoa lài Việt quen thuộc với chúng ta.
Star jasmine, tên khoa học Trachelospermum jasminoides, là cây có hoa trắng hình ngôi sao, thơm, thường được bán nhiều ở nursery để leo hàng rào hoặc làm groundcover, nhưng không phải là Jasminum sambac.
Trồng từ hột
Hoa nhài không phải là cây thường được trồng từ hột. Cách trồng này chậm lên, khó chắc là đúng giống, và không phổ biến lắm. Nếu mua hột trên mạng, cần cẩn thận vì có thể gặp hột không đúng cây, khó nẩy mầm, hoặc cây con không giống cây mẹ.
Với hoa nhài, cách thực tế hơn là mua cây con từ nursery hoặc nhân giống từ cành. Khi mua cây, nên chọn cây lá xanh, thân khỏe, không có rệp sáp, không có đốm bệnh, và đất trong chậu không bị ướt sũng lâu ngày. Một cây khỏe từ đầu sẽ dễ chăm hơn nhiều.
Trồng từ cành
Hoa nhài có thể trồng từ cành, nhất là vào mùa ấm. Chọn một cành khỏe, không quá non, không quá già, chưa ra hoa hoặc vừa hết đợt hoa. Cắt đoạn dài khoảng 4–6 inches bằng kéo sạch. Bỏ bớt lá phía dưới, chỉ giữ vài lá phía trên.
Cắm cành vào potting mix nhẹ, perlite, hoặc hỗn hợp đất thoát nước tốt. Đặt chậu nơi sáng nhưng tránh nắng gắt trực tiếp. Giữ đất ẩm nhẹ, không để khô hẳn nhưng cũng không tưới đến mức ướt sũng.
Có thể trùm lỏng bằng túi nhựa trong để giữ ẩm, nhưng phải mở ra thường xuyên cho thoáng. Nếu ẩm quá mà bí hơi, cành dễ bị nấm hoặc thối trước khi ra rễ. Khi thấy cành ra lá mới, hoặc kéo rất nhẹ thấy có lực bám, đó là dấu hiệu cây đã bắt đầu ra rễ.
Cách trồng trong chậu
Hoa nhài trồng trong chậu rất hợp với nhà có sân nhỏ, patio, hoặc ban công. Chậu cần có lỗ thoát nước tốt. Đất nên là potting mix nhẹ, có thể trộn thêm perlite hoặc compost chín để đất vừa giữ ẩm vừa thoáng.
Không nên trồng hoa nhài trong chậu quá lớn ngay từ đầu, vì chậu lớn giữ nước lâu, dễ làm rễ bị úng nếu tưới quá tay. Nhưng chậu cũng không nên quá nhỏ. Khi thấy rễ mọc vòng quanh đáy chậu, cây mau khô, lá vàng, hoặc ít ra hoa hơn trước, đó có thể là lúc cần sang chậu lớn hơn.
Hoa nhài cần nhiều ánh sáng để ra hoa. Ở vùng nóng, nắng sáng thường tốt hơn nắng chiều gắt. Nếu cây chỉ xanh lá mà ít bông, nên xem lại chỗ đặt cây có đủ sáng hay không.
Cách trồng xuống đất
Nếu có sân sau, hoa nhài có thể trồng xuống đất ở nơi thoát nước tốt, có nắng sáng hoặc nắng bán phần. Tránh trồng nơi nước đọng sau khi tưới hoặc sau mưa. Hoa nhài không thích đất bị úng.
Nếu đất sân quá nặng, nên trộn thêm compost để đất tơi hơn. Khi mới trồng xuống đất, cần tưới đều trong thời gian đầu để cây bén rễ. Sau khi cây đã ổn định, có thể tưới sâu nhưng thưa hơn, tùy thời tiết và độ khô của đất.
Nếu muốn cây leo hoặc tựa vào hàng rào, nên có giàn, cọc, hoặc dây đỡ. Cũng nên trồng ở nơi mình thường đi qua, như gần hiên, gần cửa sổ, lối vào nhà, hoặc cạnh chỗ ngồi ngoài sân. Trồng hoa thơm mà giấu tận cuối vườn thì hơi uổng.
Cách chăm sóc
Hoa nhài thích đất ẩm đều nhưng không sũng nước. Trước khi tưới, nên chạm tay vào lớp đất phía trên. Nếu đất còn ẩm, khoan tưới. Nếu đất đã khô, tưới đều cho nước thấm xuống vùng rễ. Với cây trong chậu, cần kiểm tra thường xuyên hơn vì chậu khô nhanh trong mùa nóng.
Cắt tỉa giúp cây gọn và thông thoáng hơn. Sau mỗi đợt hoa, có thể tỉa nhẹ để bỏ cành khô, cành yếu, cành mọc rối, và giữ dáng cây. Không nên cắt quá mạnh liên tục, vì cây cần đủ cành khỏe để ra hoa.
Vào mùa cây đang phát triển, có thể bón phân nhẹ bằng phân cân bằng hoặc phân dành cho cây có hoa. Đừng bón quá nhiều đạm, vì cây có thể xanh lá mạnh nhưng ít hoa.
Những lỗi thường gặp
Lỗi đầu tiên là mua nhầm cây. Nhiều người thấy chữ “jasmine” rồi mua star jasmine, nhưng đó không phải hoa lài Việt. Star jasmine cũng thơm và đẹp, nhưng là cây khác.
Lỗi thứ hai là để cây thiếu nắng. Hoa nhài cần ánh sáng mạnh để ra hoa. Nếu cây xanh tốt mà không bông, thường là do thiếu sáng hoặc bón phân chưa đúng.
Lỗi thứ ba là tưới quá nhiều. Đất lúc nào cũng ướt dễ làm rễ yếu, lá vàng, cây chậm lớn.
Lỗi thứ tư là đem cây mới mua về đặt ngay dưới nắng chiều gắt, làm cây bị cháy lá hoặc héo.
Lỗi thứ năm là dùng hoa không an toàn để ướp trà. Hoa từ cây mới mua ở nursery có thể đã được xử lý bằng thuốc không dành cho thực phẩm. Không nên hái dùng ngay nếu không biết cây đã được chăm bằng gì.
Nói thêm cho rõ
Hoa lài Việt là loại thường được dùng để ướp hương cho trà nhài. Tuy nhiên, trà nhài truyền thống thường không phải là vài bông hoa bỏ vào nước nóng, mà là trà xanh hoặc trà khác được ướp với hoa nhài tươi để lá trà hút hương.
Nếu muốn dùng hoa trong vườn nhà để ướp trà, cần chắc chắn cây không bị phun thuốc trừ sâu hoặc thuốc hóa học không an toàn cho thực phẩm. Không nên dùng hoa mua từ tiệm hoa, hoa cắm bình, hoặc cây nursery mới mua về nếu không rõ đã được xử lý bằng thuốc gì. Tốt nhất là trồng cây một thời gian bằng cách chăm sóc an toàn rồi hãy nghĩ đến chuyện hái hoa dùng cho trà.
Tham khảo
https://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?kempercode=b658
https://plants.ces.ncsu.edu/plants/trachelospermum-jasminoides/
https://ucanr.edu/blog/under-solano-sun/article/jasminium-sambac-well-traveled-plant
