Bà nội của Ashley Da-Lê Duong nói bà không còn nhớ gì về những năm chiến tranh. Rồi một hôm, đứng xem đám cháu diễn lại thời thơ ấu của các con mình, bà bỗng chạy ra: “Không phải vậy. Bỏ giày ra, hồi đó con nít đâu có mang giày.”
Cảnh ấy thuộc về Ba’s Book, phim tài liệu của đạo diễn Canada gốc Việt Ashley Da-Lê Duong. Trên màn ảnh là câu chuyện một người cha từng trải qua chiến tranh Việt Nam, cuộc cách mạng tại Iran rồi định cư ở Canada. Nhưng những người kể câu chuyện ấy không chỉ có ông.
Ông Anh Duong, cha của Ashley, vốn ít nói về quá khứ. Lớn lên tại Canada, cô nghe được những mảnh chuyện rời rạc về đời cha, song nhiều câu hỏi vẫn chưa có lời giải đáp. Rồi một ngày, ông gửi cho con gái bản thảo hồi ký viết dưới dạng những lá thư, sau này được xuất bản năm 2024 với tựa Dear Da-Lê. Trong đó có tuổi thơ giữa chiến tranh, chuyến du học Iran chỉ vài tháng trước khi miền Nam mất, những năm kẹt lại giữa cuộc cách mạng Hồi giáo, và ngày ông đặt chân đến Canada với hai bàn tay trắng. Ashley, người đã nhiều lần về Việt Nam để tìm hiểu gốc gác của mình, quyết định đáp lại những trang viết ấy bằng một bộ phim.
Cô đưa cha trở lại làng Da-Lê, nơi ông lớn lên, và mời họ hàng cùng người dân địa phương tham gia dựng lại những cảnh đời được nhắc trong hồi ký. Những người trong gia đình vừa góp mặt trước ống kính, vừa giúp chuẩn bị cảnh quay, đối chiếu lời kể với những điều họ còn nhớ. Thành quả là một tác phẩm kết hợp phim tài liệu quan sát với những phân cảnh tái hiện có dàn dựng, thay vì chỉ ghép lời phỏng vấn với hình ảnh lưu trữ.
Ban đầu, Ashley đã thử phỏng vấn các cô, chú và bà nội. Họ đều không muốn nhắc lại những năm tháng đau đớn, hoặc nói rằng mình không còn nhớ rõ. Trong cuộc phỏng vấn với trang SheDoesTheCity hồi Tháng Chín, đạo diễn kể rằng cô bèn để những người em họ đóng vai các thành viên lớn tuổi khi còn trẻ. Chính trong những buổi quay như thế, người bà “không còn nhớ” đã bước ra chỉnh từng đôi giày, rồi bắt đầu hướng dẫn mọi người diễn. Một chi tiết tưởng nhỏ đã dẫn đến những ký ức mà cuộc phỏng vấn trực tiếp không khơi được.
Nhưng cảnh diễn lại cũng không đơn giản là chuyển nguyên văn hồi ký của người cha thành hình ảnh. Những người ở lại Việt Nam có cách nhớ riêng về cùng một giai đoạn. Khi đoàn dựng cảnh hầm trú ẩn, một người chú phản đối: “Không phải chuyện xảy ra như vậy.” Ký ức của một người phải đứng cạnh ký ức của những người khác. Máy quay ghi cả câu chuyện gia đình lẫn quá trình gia đình phải thương lượng xem câu chuyện ấy nên được kể ra sao.
Chính ông Anh lúc đầu cũng không muốn trở về Việt Nam. Theo lời Ashley trong cuộc phỏng vấn, cô đã bắt đầu chuẩn bị dự án tại Việt Nam nhưng không hình dung nổi bộ phim nếu thiếu cha. Cuối cùng ông đồng ý đi. Việc thực hiện phim lại gặp những trở ngại khác: đoàn làm phim phải xin phép quay tại Việt Nam và trải qua quá trình xét duyệt kịch bản; trong phim có cả những lúc đoàn được yêu cầu ngừng quay. Hai tuần trước ngày bấm máy, họ vẫn chưa có giấy phép chính thức. Ashley nói cô không thể chuyển bối cảnh đi nơi khác, bởi họ hàng và ngôi làng đều ở đó.
Lớn lên tại Calgary và hiện làm việc ở Montreal, Ashley đã có kinh nghiệm làm phim tài liệu, nhưng Ba’s Book là lần đầu cô quay phim tại Việt Nam, lần đầu đứng trước ống kính và lần đầu chỉ huy một đoàn làm phim 30 người. “Cũng như ba tôi, tôi không dễ bày tỏ những điều khiến mình bị xúc động mạnh,” cô nói. Giờ hai cha con trò chuyện với nhau theo lối vòng vo: ông không trả lời thẳng câu hỏi của con, nhưng câu trả lời vẫn đến, qua một con đường khác.
Ba’s Book ra mắt thế giới tại Liên Hoan Phim Quốc Tế Toronto (TIFF) hồi Tháng Chín, sau đó đoạt Giải Đặc Biệt của Ban Giám Khảo và Giải Khán Giả cho phim tài liệu Canada tại Liên Hoan Phim Calgary, rồi tiếp tục đến các liên hoan phim ở Canada, Anh và Hoa Kỳ.
Phim vừa được trình chiếu ngày 23 Tháng Mười tại Liên Hoan Phim Quốc Tế Windsor, Canada, và còn hai suất chiếu tại đây vào ngày 30 và 31 tháng Mười. Ngày 11 tháng Mười Một, phim mở màn Liên Hoan Phim Toronto Reel Asian; hôm sau, Ashley tham dự buổi trò chuyện về cách dàn dựng, diễn xuất và biên tập khi chính người thân là nhân vật của phim. Với khán giả Nam California, phim sẽ ra mắt lần đầu tại Hoa Kỳ trong vai trò phim bế mạc Liên Hoan Phim Á Châu San Diego, ngày 14 Tháng Mười Một.
Từ những lá thư một người cha gửi con gái đến những cảnh diễn lại giữa làng quê, bộ phim để lại một câu hỏi giản dị: khi nhiều người cùng nhớ về một quá khứ, ai sẽ là người kể lời sau cùng?
Tham khảo
https://windsorfilmfestival.com/film/ST00004228
https://www.reelasian.com/festival-events/bas-book-artist-talk/ https://sdaff.org/2026/movies/bas-book/
https://www.ashleyduong.com/projects/basbook
https://www.shedoesthecity.com/artist-of-the-month-ashley-duong-brings-her-fathers-memoir-to-life-in-bas-book/
https://classicalfm.ca/ludwig-van/toronto/2026/09/21/interview-tiff26-filmmaker-ashley-duong-unlocks-her-familys-past-in-the-vietnam-war-in-bas-book
https://douglas-mcintyre.com/products/9781771624282
