Đọc lại Tocqueville trước cuộc bầu cử giữa kỳ của nước Mỹ -

THỤY KHANG

Sáng nay, tôi nhận được cuộc điện thoại từ một người bạn học thời phổ thông hiện đang sống ở Mỹ. Bạn khoe sắp về Việt Nam vào dịp Noel để dự đám cưới của một người thân trong gia đình. Đã lâu rồi không gặp nhau nên chúng tôi hào hứng chuyện trò đủ thứ trên đời. Giữa cuộc gọi, tôi chợt nhớ đến một người bạn chung cũng sống gần thành phố ấy nên cất tiếng hỏi thăm. Bạn lặng đi một lúc rồi bảo đã lâu rồi không còn liên lạc.

Hóa ra, sự khác biệt về quan điểm chính trị đã đẩy họ xa nhau. Bạn kể rằng những cuộc tranh luận giữa hai bên mỗi lúc một gay gắt, cho đến lần cuối cùng, trong một cuộc họp mặt bạn bè cũ, tranh cãi lại nổ ra và người bạn kia nổi giận bỏ đi. Từ đó, họ không nhìn mặt nhau nữa.

Tôi bỗng nghĩ đến cuộc bầu cử giữa kỳ ở Mỹ đang bước vào chặng vận động nước rút. Chẳng riêng gì những người đang sinh sống tại Mỹ, mà ngay ở Việt Nam, qua màn hình điện thoại, tôi cũng cảm nhận được sức nóng của sự kiện ấy qua các cuộc tranh luận trên mạng xã hội. Việc người Việt quan tâm đến nước Mỹ cũng là điều dễ hiểu. Lịch sử quan hệ giữa hai nước đã khiến hai nước có mối liên hệ khó tách rời, dù muốn hay không; nhiều gia đình hiện nay có người thân đang sinh sống, học tập và làm việc tại Mỹ. Không những thế, nước Mỹ vốn là một siêu cường trên thế giới và từ lâu vẫn được xem là một hình mẫu của quốc gia phát triển theo đường hướng dân chủ.

Thế nhưng, sự chia rẽ về chính trị gần đây đã khiến nhiều người bi quan cho rằng nền dân chủ Mỹ dường như đang trong giai đoạn thoái trào. Câu chuyện vừa nghe về sự bất hòa giữa hai người bạn thân khiến tôi thấy lòng mình trĩu nặng. Tôi nghĩ đến những khoảng cách vô hình cũng đã từng xuất hiện trong chính gia đình, dòng họ mình – nơi những bất đồng chính trị đã làm người thân trở nên xa cách. Tâm trạng ấy khiến tôi cứ tần ngần, chẳng thể tập trung làm việc được.

Và không hiểu sao, tôi nhớ đến bản dịch cuốn sách của Alexis de Tocqueville với tựa đề là Nền dân chủ Mỹ mà tôi đã mua từ lâu. Tôi từng đọc lướt qua vài lần, nhưng trước đây tôi chưa bao giờ đọc kỹ vì vẫn cho rằng nội dung của cuốn sách không phải là điều gì quá mới mẻ. Nhưng hôm nay, tôi bỗng muốn đọc lại cuốn sách một cách bình tĩnh, để xem một người khách phương xa khi đến Mỹ gần hai trăm năm trước đã nhìn thấy những gì trong xã hội ấy. Sau chuyến đi ấy, ông đã viết và xuất bản một cuốn sách mô tả tỉ mỉ về nền dân chủ Mỹ, một tác phẩm về sau trở thành một cuốn sách kinh điển trong lĩnh vực chính trị học.

Cuốn sách ấy – được viết cách đây gần hai thế kỷ – đã nói gì về nền dân chủ Mỹ ở buổi sơ khai?

Đó là vào năm 1831 khi chàng quý tộc trẻ tuổi người Pháp Alexis de Tocqueville sang Mỹ cùng người bạn Gustave de Beaumont, với nhiệm vụ chính thức là nghiên cứu hệ thống cải huấn tù nhân. Nhưng óc quan sát sắc sảo đã nhanh chóng đưa ông đến với đời sống chính trị và xã hội. Ông đặc biệt chú ý đến cách người dân tham gia vào công việc chung, cách các thị trấn tự quản và cách nguyên tắc chủ quyền nhân dân được thực hành trong đời sống thường nhật.

Đọc những trang viết về các thị trấn nhỏ, tôi bắt đầu nhận ra những điểm rất quan trọng mà trước đây mình vô tình bỏ qua. Dưới ngòi bút của Tocqueville, dân chủ không chỉ nằm trong lá phiếu của ngày bầu cử. Ông nhận thấy sức mạnh của nền dân chủ Mỹ không chỉ đến từ Hiến pháp hay các thiết chế chính trị cấp quốc gia, mà còn bắt nguồn từ đời sống tự quản tại các cộng đồng địa phương.

Thật vậy, ở chương 5 của cuốn sách, Tocqueville viết: “Town institutions are to liberty what primary schools are to knowledge” (Các thiết chế tự quản địa phương đối với tự do cũng giống như trường tiểu học đối với tri thức) [1]. Cũng như con người phải học đánh vần, học đọc rồi học viết trước khi tiếp cận những tri thức cao hơn, người dân phải học cách thực hành tự do qua những công việc chung gần gũi với cuộc sống của mình. Chính trong những sinh hoạt ấy, họ tập thói quen tham gia, bàn bạc, bất đồng, thỏa hiệp và cùng chịu trách nhiệm về những quyết định có ảnh hưởng đến cộng đồng.

Tương tự, Tocqueville cũng nhìn thấy sức mạnh từ các hội đoàn tự nguyện. Ông thích thú và ngưỡng mộ khi thấy những người dân Mỹ có cùng mối quan tâm có thể chủ động liên kết để trình bày ý kiến và thuyết phục xã hội. Một cá nhân đứng riêng lẻ có thể rất nhỏ bé, nhưng khi cùng nhau tổ chức, họ tạo nên tiếng nói có trọng lượng trong đời sống công cộng. Không phải chỉ khi đọc Tocqueville tôi mới biết điều này; ngược lại, tôi cũng đã thấy điều đó qua những quan sát của chính mình khi làm việc với những đồng nghiệp đến từ Mỹ. Nhưng trong bối cảnh cuộc trao đổi hôm nay, tôi bỗng nhận ra rằng nền dân chủ không chỉ được vận hành bởi bộ máy chính quyền hay các đảng phái cạnh tranh. Chính người dân Mỹ, thông qua các không gian xã hội tự chủ, mới là những chủ thể giữ cho đời sống chính trị luôn vận động.

Nhưng Tocqueville không chỉ nhìn thấy những điều tốt đẹp. Bằng sự nhạy cảm chính trị và lập luận sắc sảo, ông đã nhận ra nguy cơ và đưa ra cảnh báo sớm về “sự chuyên chế của đa số.” Khi một luồng ý kiến chiếm ưu thế tuyệt đối, nó có thể tạo ra sức ép tinh thần nặng nề lên nhóm thiểu số, không chỉ qua quy định pháp lý mà còn qua áp lực dư luận. Điều đáng sợ không chỉ là khi đa số sử dụng quyền lực chính trị để áp đặt ý chí, mà còn là khi dư luận khiến người thuộc thiểu số không còn dám nói lên suy nghĩ của mình. Một người có thể vẫn được pháp luật bảo đảm quyền tự do ngôn luận, nhưng lại cảm thấy phải im lặng để tránh bị xa lánh, chỉ trích hoặc mất đi những quan hệ thân tình.

Đọc những phân tích ấy, tôi không khỏi nghĩ đến nước Mỹ hôm nay, nơi sự phân chia giữa những người ủng hộ hai đảng đôi khi đã đi sâu vào cả những tình bạn lâu năm. Câu chuyện của hai người bạn tôi không hoàn toàn giống điều Tocqueville mô tả: ở đây chẳng ai phải im lặng, mà cả hai cùng nói quá to. Nhưng cả hai đều cho thấy một nguy cơ chung: khi áp lực xã hội lấn át đối thoại, những gắn kết vốn nuôi dưỡng đời sống chung sẽ bị tổn thương. Sự đối đầu gay gắt trên truyền thông hay mạng xã hội khiến người ta khó lắng nghe nhau và dễ làm tổn thương những mối quan hệ thân tình. Điều đó thật đáng lo ngại.

Tocqueville còn nói đến một nguy cơ âm thầm hơn ở tập II: “chủ nghĩa cá nhân,” khi con người co lại trong vòng gia đình và bạn bè thân thiết mà dần rời xa việc chung. Từ đó, một thứ “chuyên chế mềm” có thể nảy sinh – một quyền lực hiền hòa, chu đáo, khiến công dân quen để người khác lo thay mình. Những cảnh báo ấy cho thấy nền dân chủ có thể suy yếu từ bên trong, không cần một biến cố lớn nào.

Mặc dù vậy, khi chậm rãi đọc toàn bộ cuốn sách của Tocqueville, tôi nhận ra rằng tôi chưa có đủ căn cứ để kết luận nền tảng của nền dân chủ Mỹ đã bị xói mòn. Tocqueville chỉ cho tôi thấy cần nhìn sâu hơn vào những thiết chế bảo vệ sự đa dạng — như chính quyền địa phương, báo chí, tòa án, các hội đoàn — cũng như những tập tục, nếp sống và văn hóa ứng xử giúp người dân tiếp tục sống cùng nhau dù có khác biệt.

Tất nhiên, tôi không đọc cuốn sách như một bức tranh hoàn hảo về xã hội Mỹ. Xã hội mà Tocqueville quan sát ở thập niên 1830 vẫn còn nguyên những hạn chế lịch sử: chế độ nô lệ vẫn tồn tại, phụ nữ chưa có quyền bầu cử, và người bản địa bị gạt ra bên lề nhiều quyết định. Những giới hạn ấy nhắc tôi rằng dân chủ không phải là một trạng thái đóng khung, mà là một hành trình liên tục được bổ sung và bảo vệ. Hai trăm năm mươi năm kể từ ngày lập quốc là một chặng đường dài, không phải lúc nào cũng thẳng tắp mà luôn có những khúc quanh.

Trong lúc nghĩ đến những người bạn đã xa cách vì chính trị, tôi cũng nhớ đến những người bạn Mỹ của mình, những người bằng cách này hay cách khác đã sang Việt Nam để hỗ trợ chuyên môn trong các dự án của chính phủ hoặc các trường đại học. Họ thuộc các đảng phái khác nhau nhưng vẫn sẵn sàng ngồi lại bên tách cà phê để bàn những việc chung có lợi cho cộng đồng. Đến mùa tranh cử tổng thống, họ cũng tranh luận sôi nổi, thậm chí có khi gay gắt; nhưng khi kỳ bầu cử qua đi, họ vẫn có thể làm việc với nhau trong sự thân tình, hòa nhã.

Tôi cũng nhớ câu chuyện đẹp về cựu Tổng thống Jimmy Carter và cựu Tổng thống Gerald Ford: từng là đối thủ trong cuộc bầu cử sít sao năm 1976, nhưng về sau họ trở thành bạn thân, cùng tham gia nhiều dự án phục vụ cộng đồng và hứa sẽ đọc điếu văn cho nhau. Carter đã đọc điếu văn tại tang lễ của Ford [2]; còn lời điếu văn do Ford viết cho Carter được con trai ông đọc tại tang lễ của Carter [3]. Những hình ảnh ấy củng cố trong tôi một niềm tin: sự khác biệt về quan điểm chính trị không nhất thiết phải triệt hạ khả năng hợp tác và lòng tử tế giữa con người với con người.

Gập cuốn sách lại, tôi nghĩ đến ngày 3/11 sắp đến và nhớ đến những người bạn thân của tôi đang ở Mỹ: một số thì ở Texas, bang thường được xem là “đỏ,” một số khác ở California, bang thường được xem là “xanh.” Bất kể quan điểm chính trị của riêng tôi hay của từng người, tôi đều thấy họ là những người thực sự tốt bụng. Tất cả đều mong muốn thấy một nước Mỹ hùng mạnh, là ngọn cờ đầu của thế giới dân chủ. Theo cách của mình, họ đều đang đóng góp cho một nước Mỹ tươi đẹp và hào phóng — một đất nước mà nhiều người trên thế giới mong muốn được đặt chân đến để du lịch, học tập, dự hội nghị, trao đổi chuyên môn, mua sắm, chữa bệnh, làm việc, hoặc thậm chí định cư nếu có cơ hội hợp pháp.

Và tôi thấy niềm tin của mình vào nền dân chủ Mỹ được khơi dậy một cách lặng lẽ. Những va đập hiện tại là lời cảnh báo cần được lắng nghe; nhưng nền tảng của một nền dân chủ chưa bao giờ chỉ nằm ở sự thắng thua giữa các đảng phái. Nó nằm ở chính người dân — ở cách họ tham gia vào đời sống chung, biết tôn trọng sự khác biệt và cùng gánh vác tương lai của đất nước mình.

Tôi chọn giữ niềm hy vọng rằng người dân Mỹ có đủ sự trưởng thành để bảo vệ những giá trị cốt lõi ấy. Tôi tin nước Mỹ sẽ tiếp tục là một hình mẫu dân chủ có sức sống bền bỉ, miễn là những thói quen sống chung ấy tiếp tục được vun đắp. Và tôi mong những người bạn của mình, dù không chọn chung một lá phiếu, rồi sẽ có ngày ngồi lại bên nhau để nói về những điều họ cùng trân trọng./-

—-

Tham khảo

[1] Democracy in America, tập I, phần I, chương 5, tr. 102, bản dịch James T. Schleifer (2010)

[2] https://www.fordlibrarymuseum.gov/the-fords/gerald-r-ford/funeral-tributes-and-honors

[3] https://geraldrfordfoundation.org/news-announcements/president-carter-funeral