Cuối tuần 29–30 Tháng Tám, một đoạn đường Bakalarska ở quận Włochy, Warsaw, Ba Lan, tạm không cho xe cộ lưu thông, nhường chỗ cho lễ hội Polish–Vietnamese Cultural Bridge
Đây là lần thứ tư chương trình được tổ chức, dưới sự bảo trợ danh dự của thị trưởng Warsaw, phối hợp với chính quyền quận Włochy và các tổ chức cộng đồng người Việt và các đơn vị tại khu Bakalarska tổ chức.
Trên sân khấu có áo dài, múa lân, nhạc cụ truyền thống và các món ăn Việt Nam. Nhưng điều đáng chú ý hơn nằm ở chính địa điểm tổ chức: Bakalarska.
Xuất thân là một khu chợ từng được hình thành từ những cuộc dịch chuyển của người di dân Bakalarsk nay đã trở thành nơi chính quyền địa phương cùng cộng đồng dựng một sự kiện chung giữa không gian đô thị Warsaw.
Lịch sử của cộng đồng người Việt ở Ba Lan đi xa hơn nhiều so với những quầy hàng châu Á xuất hiện sau khi Đông Âu chuyển sang kinh tế thị trường.
Quan hệ giữa Việt Nam và Ba Lan trong khối xã hội chủ nghĩa từ thập niên 1950 mở đường cho những thế hệ sinh viên Việt Nam sang học tại các đại học Ba Lan.
Nghiên cứu của Grażyna Szymańska-Matusiewicz thuộc University of Warsaw mô tả dòng di dân này về sau chuyển từ chính là giáo dục sang ngày càng mang tính kinh tế, đặc biệt sau khi Chiến Tranh Lạnh kết thúc.
Sau năm 1989, khuôn mặt cộng đồng thay đổi nhanh. Nhiều người Việt bước vào thương mại, nhà hàng và các ngành dịch vụ trong một nền kinh tế Ba Lan vừa mở cửa. Tại Warsaw, Jarmark Europa – khu chợ khổng lồ trên Stadion Dziesięciolecia – trở thành một trong những trung tâm buôn bán đa sắc tộc nổi tiếng nhất thành phố, với các tiểu thương Việt Nam là một trong những nhóm nổi bật.
Khi Jarmark Europa bị giải tỏa để nhường chỗ cho việc xây dựng sân vận động mới trước Euro 2012, mạng lưới buôn bán ấy phải tìm chỗ khác.
Năm 2010, chợ Bakalarska hình thành trên một khu đất công nghiệp cũ rộng khoảng hai hecta ở Włochy, gần tòa thị chính quận và chợ hoa. Theo hồ sơ Giải Thưởng Kiến Trúc của Thị Trưởng Warsaw, hơn 500 tiểu thương từ Jarmark Europa đã chuyển về đây.
Bakalarska vì thế không phải một khu chợ châu Á được tạo ra từ con số không. Nó mang theo ký ức của một giai đoạn khác trong lịch sử Warsaw: thời những khu chợ hậu cộng sản vừa là nơi mưu sinh, vừa là cửa ngõ đưa hàng hóa, món ăn và những cộng đồng mới vào thành phố.
Qua hơn một thập niên, nơi này tiếp tục đổi dạng. Khu chợ Hala Bakalarska hiện quảng bá hơn 400 quầy và cơ sở kinh doanh, từ hàng hóa, thực phẩm đến nhà hàng, tiệm tóc, làm móng và các dịch vụ khác. Asian Town trở thành một phần dễ nhận diện của Bakalarska. Dự án cải tạo khu chợ, do xưởng kiến trúc của Aleksandra Wasilkowska thực hiện, sau đó được vinh danh trong Giải Thưởng Kiến Trúc của Thị Trưởng Warsaw.
Sự thay đổi ấy vượt khỏi chuyện chỉnh trang một khu thương mại. Những khu chợ như Bakalarska từng dễ bị xem là tạm bợ hoặc đứng bên lề quy hoạch chính thức; ở đây, khu chợ dần được nhìn như một phần của cấu trúc thành phố. Cộng đồng từng phải dời khỏi Stadion Dziesięciolecia nay có một địa chỉ ổn định hơn, và địa chỉ ấy lại trở thành nơi người Warsaw tìm đến để ăn uống, mua sắm và gặp gỡ.
Câu hỏi về mức độ hiện diện của người Việt trong đời sống công cộng Warsaw vẫn chưa hẳn biến mất.
Năm 2022, một cuộc thảo luận do nhóm nghiên cứu của University of Warsaw phối hợp với Museum of Warsaw tổ chức mang tựa đề “Vietnamese in Warsaw: Present/Absent on the cultural map of Warsaw.” Những người tham dự gồm nhà nghiên cứu, đại diện bảo tàng, nhà hoạt động cộng đồng và một sử gia thuộc thế hệ thứ hai lớn lên ở Ba Lan. Cuộc thảo luận nhìn lại ba thập niên sáng kiến văn hóa-xã hội của người Việt và đặt câu hỏi làm thế nào cộng đồng này có thể hiện diện lâu dài trong không gian văn hóa của thành phố.
Bốn năm sau, Polish-Vietnamese Cultural Bridge ở Bakalarska cho thấy một phần câu trả lời.
Chính quyền quận không chỉ cấp phép cho một hội đoàn người Việt tổ chức ngày hội riêng, mà đứng tên cùng tổ chức. Đường phố được dành cho sân khấu và người đi bộ. Chương trình không chỉ có nghệ sĩ Việt và Ba Lan mà còn có người biểu diễn từ Philippines, Ấn Độ, Peru và Bangladesh. Một địa chỉ từng được biết đến chủ yếu qua buôn bán nay lại trở thành nơi cùng tạo ra một không gian đa văn hóa cho thành phố.
Sự chuyển dịch đó cũng phản ánh một thay đổi thế hệ. Các nghiên cứu về người Việt tại Ba Lan cho thấy những người thuộc thế hệ 1.5 và thế hệ thứ hai – sinh ra ở Ba Lan hoặc lớn lên tại đây từ nhỏ – nói tiếng Ba Lan, học trong trường Ba Lan và thường đóng vai trò trung gian giữa gia đình, cộng đồng Việt với xã hội chung quanh. Nghiên cứu về sự tham gia xã hội ở địa phương xem thế hệ này như một cầu nối tự nhiên hơn giữa cộng đồng di dân và nơi họ đang sống.
Với họ, Warsaw không còn chỉ là nơi cha mẹ đến làm ăn. Đó là thành phố họ lớn lên, đi học, làm việc và hình thành đời sống của mình. Vì thế, việc văn hóa Việt xuất hiện công khai trên một con đường của Warsaw không nhất thiết là một động tác “giới thiệu Việt Nam” cho người Ba Lan. Nó cũng có thể là cách một thế hệ nói rằng văn hóa này đã ở đây đủ lâu để thuộc về câu chuyện của chính thành phố.
Bakalarska vẫn là một khu chợ, vẫn có những quầy hàng, tiếng gọi khách, mùi thức ăn và nhịp sống thương mại vốn làm nên nó. Nhưng trong hai ngày cuối Tháng Tám, khi xe cộ nhường chỗ cho sân khấu và người đi bộ, con đường ấy cho thấy một cộng đồng có thể đi một quãng rất dài: từ chỗ tìm nơi để đứng chân đến chỗ cùng thành phố quyết định nơi mình đang sống sẽ trông và vang lên như thế nào.
Có lẽ một cộng đồng thực sự trở thành một phần của thành phố không phải khi người ta biết món ăn của họ, mà khi chính nơi họ đã dựng cuộc sống được nhìn nhận như một phần ký ức và đời sống chung của thành phố ấy.
Nguồn tham khảo
