TRÙNG DƯƠNG
Cuối năm 2024, trong cuộc phỏng vấn với Lesley Stahl của chương trình 60 Minutes tại Nairobi, Kenya, Naftali Wambalo kể về công việc mà ông từng vui mừng khôn xiết khi tìm được. Là một người cha có hai con, tốt nghiệp đại học ngành toán, ông tưởng mình đã tìm được cơ hội bước vào lĩnh vực được xem là tương lai của thế giới: trí tuệ nhân tạo.
Kenya đang được chính phủ quảng bá là “Silicon Savannah,” thung lũng Silicon của châu Phi. Nhưng đằng sau tham vọng phát triển công nghệ ấy là một thị trường lao động đầy khó khăn. Mỗi năm có khoảng một triệu thanh niên bước vào thị trường lao động. Theo Liên đoàn Giới chủ Kenya, tỷ lệ thất nghiệp trong nhóm tuổi 15–34 lên đến 67%. Trong khi đó, Ngân hàng Thế giới ước tính tỷ lệ thất nghiệp của nhóm tuổi 15–24 vào khoảng 15,5% trong năm 2024. Hai con số phản ánh những cách thống kê khác nhau, nhưng cùng đặt ra câu hỏi về cơ hội tìm việc của giới trẻ Kenya.
Với người như Naftali, một công việc liên quan đến AI chẳng khác nào trúng số độc đắc. Ông không do dự ký hợp đồng ngay. Nhưng những gì ông thực sự phải làm, và những gì công việc ấy để lại trong cuộc đời ông, là câu chuyện mà phần lớn người sử dụng chatbot AI chưa bao giờ được nghe.
Những con người đằng sau AI
Những người như Naftali được gọi bằng một cái tên nghe rất kỹ thuật: “humans in the loop” (con người trong guồng máy). Mỗi ngày, ông ngồi tám tiếng trước màn hình, xem ảnh và video, vẽ khung quanh từng vật thể rồi gán nhãn cho chúng. Cũng giống như dạy một đứa trẻ gọi tên đồ vật, ông dạy máy tính nhìn thế giới. Cái này là TV. Cái này là lò vi sóng. Đây là khuôn mặt da trắng. Đây là da đen. Đây là châu Á.
Công việc tưởng chừng đơn giản và lặp đi lặp lại ấy lại góp phần tạo nên những khả năng mà người sử dụng công nghệ ngày nay xem là đương nhiên. Xe tự lái biết nhận diện người đi bộ vì có người đã ngồi khoanh tròn từng bóng người, hàng triệu lần. Máy có thể nhận diện dấu hiệu khối u vì có người đã khoanh vùng những bất thường trên vô số phim chụp.
Nhưng không phải công việc nào trong guồng máy AI cũng vô hại như việc nhận diện những đồ vật quen thuộc. Có một loại công việc tối tăm hơn nhiều: dán nhãn những nội dung độc hại. Thí dụ, muốn huấn luyện AI biết cách từ chối khi bị người dùng hỏi cách chế tạo bom, hay từ chối tạo ra hình ảnh xâm hại trẻ em, trước hết phải có con người đọc, xem và phân loại chính những thứ đó, hết lần này đến lần khác.
Đó chính là loại công việc được phơi bày trong cuộc điều tra của tạp chí TIME công bố tháng 1/2023. Theo TIME, từ tháng 11/2021, OpenAI, công ty phát triển ChatGPT, đã thuê Sama, một công ty có trụ sở tại San Francisco và dùng nhân công ở Kenya, để phân loại hàng chục nghìn đoạn văn bản. Nhiều đoạn mô tả chi tiết cảnh xâm hại tình dục trẻ em, thú tính, giết người, tự tử, tra tấn và loạn luân.
Một công nhân kể rằng sau khi đọc một đoạn như vậy, anh bị ám ảnh bởi những hình ảnh cứ quay lại: “Đó là sự tra tấn. Bạn đọc những câu như thế suốt cả tuần. Đến thứ Sáu, bạn mệt mỏi vì cứ nghĩ mãi về hình ảnh đó.”
Hai đô la một giờ
Công việc không chỉ để lại những tổn thương về tinh thần. Mức lương mà những người lao động này nhận được cũng khiến người ta phải đặt câu hỏi.
“Hai đô la một giờ, và đó là con số trước thuế,” Naftali nói với Lesley Stahl.
Theo các tài liệu mà 60 Minutes xem xét, OpenAI đồng ý trả Sama 12,50 đô la cho mỗi giờ làm việc của một công nhân, trong khi người lao động chỉ nhận được hai đô la một giờ, trước thuế. Tuy nhiên, khoản chênh lệch 10,50 đô la không hoàn toàn là lợi nhuận của Sama. Theo công ty, số tiền OpenAI trả còn phải trang trải chi phí văn phòng, thiết bị, quản lý, kiểm tra chất lượng công việc và phúc lợi nhân viên. Sama không công bố cụ thể bao nhiêu trong khoản chênh lệch ấy là lợi nhuận.
Sama cho rằng mức lương họ trả là hợp lý so với mức sống tại Kenya. Tuy nhiên, số liệu về tiền lương của công nhân có sự khác biệt. Theo điều tra của TIME, mức thực lĩnh dao động từ 1,32 đến hai đô la mỗi giờ, tùy thâm niên và hiệu suất làm việc. Trong khi đó, Sama cho biết nhân viên nhận từ 1,46 đến 3,74 đô la một giờ sau khi đóng thuế.
Naftali không chấp nhận lý lẽ đó. “Không thể vì Kenya là nước thế giới thứ ba mà bạn nói: công việc này ở Mỹ tôi sẽ trả 30 đô, nhưng vì bạn là người Kenya nên hai đô là đủ,” ông nói. “Tư duy đó phải chấm dứt.”
Đồng nghiệp Fasica Berhane Gebrekidan kể cô sống bằng đồng lương ba cọc ba đồng, từ tháng lương này sang tháng lương khác, không thể để dành được đồng nào.
Nathan Nkunzimana, một đồng nghiệp khác của Naftali, cũng không hài lòng với mức lương được trả. Nhưng khi Lesley Stahl hỏi tại sao vẫn nhận công việc ấy, ông trả lời: “Tôi còn phải nuôi gia đình. Thay vì ngồi nhà không có việc làm, ít nhất tôi cũng có việc gì đó để làm.”
Theo lời các công nhân, Sama thường thúc ép họ hoàn thành công việc trước thời hạn, nhưng nếu một dự án dự kiến kéo dài sáu tháng được hoàn tất chỉ trong ba tháng, họ cũng không được trả lương cho ba tháng còn lại. Sama phủ nhận việc gây áp lực buộc công nhân phải hoàn thành công việc sớm.
Vậy họ được thưởng gì khi làm việc nhanh hơn? “Họ nói cảm ơn. Họ cho một chai soda và gà rán KFC. Hai miếng. Vậy thôi,” Naftali kể.
Vết thương không thấy được
Nhưng tiền lương thấp không phải là vấn đề duy nhất mà những người lao động này gặp phải. Một số người cho biết công việc thực tế khác xa những gì họ được thông báo khi tuyển dụng. Và những gì họ phải chứng kiến mỗi ngày đã để lại những tổn thương tâm lý kéo dài.
Fasica cho biết khi nhận việc, cô được thông báo sẽ làm công việc dịch thuật. Nhưng thực tế, cô phải xem những nội dung cực kỳ ghê rợn: thi thể bị phân xác, nạn nhân các vụ tấn công bằng máy bay không người lái. “Mỗi khi nói về chuyện này, tôi vẫn bị ám ảnh,” cô nói. “Giờ tôi thấy khóc còn dễ hơn nói chuyện.”
Nathan kể rằng ông ngày càng tự cô lập, không muốn gặp ai. Còn Naftali thừa nhận cuộc hôn nhân của ông đã bị ảnh hưởng nặng nề sau những tháng ngày phải xem đi xem lại các cảnh tình dục bạo lực trên màn hình.
Sama cho biết công ty có cung cấp dịch vụ tư vấn tâm lý cho nhân viên và khẳng định những người tư vấn đều là “chuyên gia có giấy phép hành nghề đầy đủ.” Tuy nhiên, những công nhân được phỏng vấn cho rằng sự hỗ trợ ấy chưa đáp ứng được nhu cầu của họ.
“Chúng tôi cần bác sĩ tâm thần, nhà tâm lý học thực thụ, những người hiểu chính xác chúng tôi đang trải qua điều gì,” Naftali nói.
Khi được hỏi liệu các công ty công nghệ lớn có biết công việc này ảnh hưởng đến người lao động như thế nào không, ông cho rằng họ có trách nhiệm phải biết, bởi chính họ là những người giao việc.
Không chỉ những người trực tiếp làm công việc này mới lên tiếng về điều kiện lao động tại Sama.
Nerima Wako-Ojiwa, một nhà hoạt động dân quyền Kenya, gọi những nơi làm việc như vậy là “xưởng bóc lột AI” (AI sweatshops), chỉ khác là thay máy may bằng máy tính. Theo bà, các công ty Mỹ đang làm ở Kenya những điều họ không dám làm ngay trên đất nước họ.
Ai đứng ở đáy chuỗi sản xuất AI?
Những lời kể của Naftali và các đồng nghiệp mới chỉ cho thấy một phần công việc ít được biết đến trong ngành AI.
Thực ra, bàn tay con người còn hiện diện ở nhiều công đoạn khác, từ khi máy tính bắt đầu học cho đến lúc chúng ta sử dụng những chatbot như ChatGPT.
Trước hết là chuẩn bị dữ liệu. Cũng như một đứa trẻ cần được chỉ cho biết đâu là chiếc xe, đâu là người đi bộ, máy tính cần có người giúp nhận diện, phân loại và kiểm tra những thông tin mà nó sẽ học. Nếu dữ liệu sai sót, AI cũng có thể học sai.
Khi AI bắt đầu học cách trả lời câu hỏi, con người lại đóng một vai trò khác. Chẳng hạn, với cùng một câu hỏi, AI có thể đưa ra nhiều câu trả lời. Người huấn luyện sẽ so sánh, đánh giá câu nào chính xác, hữu ích và an toàn hơn. Những đánh giá này được dùng để giúp AI cải thiện cách trả lời. Trong ngành công nghệ, một trong những phương pháp đó được gọi là RLHF, tức huấn luyện AI dựa trên phản hồi của con người.
Ngay cả khi AI đã được mang ra sử dụng, công việc của con người vẫn chưa kết thúc. Họ tiếp tục phát hiện sai sót, kiểm tra những câu trả lời có vấn đề và giúp các hệ thống AI được cải thiện.

Công việc huấn luyện AI không chỉ diễn ra ở Kenya mà còn tập trung tại nhiều quốc gia đang phát triển như Ấn Độ, Philippines và Venezuela, nơi chi phí lao động tương đối thấp nhưng có lực lượng lao động được đào tạo, đáp ứng nhu cầu của các công ty công nghệ. Đối với nhiều người trẻ có học vấn nhưng khó tìm việc, đây cũng là một cơ hội kiếm sống.
Những công việc này là một phần của thị trường lao động trực tuyến đang phát triển trên khắp thế giới. Theo một nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới được Viện Brookings dẫn lại, có khoảng 150 đến 430 triệu người trên toàn cầu kiếm sống bằng cách nhận việc qua các nền tảng trực tuyến. Công việc của họ rất đa dạng, từ dịch thuật, viết lách đến xử lý dữ liệu và huấn luyện AI. Hiện chưa có con số chính xác về bao nhiêu người trong số đó trực tiếp tham gia vào việc huấn luyện AI.
Trong khi những người lao động như Naftali phải chật vật với đồng lương ít ỏi, ngành cung cấp dữ liệu để huấn luyện AI lại thu hút những khoản đầu tư khổng lồ.
Tháng 6/2025, Meta, tập đoàn sở hữu Facebook và Instagram, đã chi khoảng 14,3 tỷ đô la để mua 49% cổ phần của Scale AI, một trong những công ty lớn chuyên cung cấp dữ liệu cho ngành AI. Thương vụ này đưa giá trị ước tính của Scale AI lên hơn 29 tỷ đô la. Mặc dù Meta trở thành một cổ đông lớn, Scale AI cho biết công ty vẫn hoạt động độc lập.

Khi những người lao động lên tiếng
Những câu chuyện như của Naftali, Fasica và Nathan bắt đầu được công chúng biết đến qua các cuộc điều tra báo chí, đặt ra những câu hỏi về tiền lương, điều kiện làm việc và trách nhiệm của các tập đoàn công nghệ đối với những người lao động mà họ thuê gián tiếp qua các công ty trung gian.
Sau nhiều năm chịu đựng những điều kiện làm việc mà họ cho là bất công, một số công nhân quyết định không chỉ lên tiếng riêng lẻ mà còn liên kết với nhau để đòi quyền lợi.
Ngày 1/5/2023, hơn 150 người đang hoặc từng làm công việc kiểm duyệt nội dung cho Facebook, TikTok và các hệ thống AI, trong đó có ChatGPT, tập trung tại Nairobi. Họ quyết định thành lập một công đoàn để cùng nhau đòi mức lương công bằng hơn, điều kiện làm việc an toàn hơn và sự hỗ trợ tâm lý thích đáng. Việc đăng ký công đoàn gặp nhiều khó khăn, nên các công nhân phải tìm sự hỗ trợ từ Công đoàn Nhân viên Truyền thông Kenya.
Một số người còn đưa các công ty ra tòa. Daniel Motaung, cựu nhân viên kiểm duyệt nội dung Facebook tại Sama, khởi kiện Meta và Sama năm 2022. Ông cho rằng mình bị sa thải vì vận động thành lập công đoàn và cáo buộc các công ty vi phạm quyền lợi người lao động. Sama phủ nhận cáo buộc sa thải ông vì hoạt động công đoàn. Năm 2023, một nhóm công nhân khác cũng kiện Meta và các nhà thầu, cáo buộc bị cho thôi việc bất công và bị ngăn cản tìm việc tại công ty tiếp nhận hợp đồng kiểm duyệt Facebook.
Những vụ kiện này đặt ra một câu hỏi vượt ra ngoài phạm vi Kenya: Khi các tập đoàn công nghệ thuê công ty khác tuyển dụng và quản lý nhân viên, ai phải chịu trách nhiệm nếu quyền lợi của những người lao động ấy bị vi phạm?
Tháng 9/2024, Tòa Phúc thẩm Kenya cho phép vụ kiện tập thể chống Meta tiếp tục được xét xử tại nước này. Tuy nhiên, việc cho phép xét xử không có nghĩa là tòa đã kết luận Meta phải chịu trách nhiệm về những cáo buộc của công nhân. Meta và Sama đều phủ nhận các hành vi sai trái bị cáo buộc.
Trong khi cuộc tranh chấp pháp lý còn kéo dài, đời sống của một số công nhân đã rẽ sang hướng khác.
Nathan Nkunzimana, người từng nói với Lesley Stahl rằng ông nhận việc vì phải nuôi gia đình, đã mất việc tại Sama vào tháng 4/2023. Theo phóng sự của Rest of World công bố cuối năm ấy, Nathan chuyển sang bán nước đóng chai tại một khu dân cư ở Nairobi. Từ một nhân viên ngồi trong văn phòng máy lạnh kiểm duyệt nội dung Facebook, ông trở thành người bán hàng, giao nước cho khách mỗi ngày. Dù vậy, Nathan vẫn tiếp tục vận động cùng các đồng nghiệp cũ để đòi quyền lợi.
Câu chuyện của Nathan cũng cho thấy một mặt khác trong cuộc tranh luận về lao động AI. Những công việc này có thể trả lương thấp và gây tổn thương tâm lý, nhưng đối với những người khó tìm được việc làm, mất chúng cũng có nghĩa là mất nguồn thu nhập nuôi sống gia đình.
Cái kết của Sama
Những khó khăn của người lao động chưa dừng lại ở đó.
Tháng 4/2026, Meta chấm dứt một hợp đồng lớn với Sama, sau khi báo chí Thụy Điển đăng các cuộc điều tra về việc nhân viên của công ty này phải xem những hình ảnh riêng tư do người sử dụng kính thông minh Ray-Ban Meta ghi lại. Theo Sama, việc mất hợp đồng khiến 1.108 nhân viên tại Nairobi phải đối diện với tình trạng mất việc.
Meta giải thích rằng Sama không đáp ứng các tiêu chuẩn do Meta đưa ra, nhưng không cho biết cụ thể tiêu chuẩn nào đã bị vi phạm. Phía Sama bác bỏ lời giải thích này, khẳng định công ty luôn đáp ứng các yêu cầu về phẩm chất và bảo mật do Meta đặt ra, đồng thời chưa từng nhận được thông báo từ Meta về những thiếu sót ấy.
Trong khi đó, một số công nhân của Sama nghi ngờ Meta chấm dứt hợp đồng vì những người lao động này đã tiết lộ với báo chí việc họ phải xem các hình ảnh riêng tư trong quá trình làm việc. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng xác nhận đó là lý do Meta chấm dứt hợp đồng.
Rồi đến ngày 9/11/2026, TIME đưa tin Sama đang xúc tiến việc thanh lý tài sản. Theo lá thư gửi các chủ nợ, doanh thu của công ty sụt giảm vì cạnh tranh ngày càng gay gắt, trong khi những vụ kiện tập thể có thể khiến Sama phải tốn thêm nhiều tiền bạc và thời gian.
Một bảng cân đối kế toán chưa được kiểm toán cho thấy đến tháng 10/2026, Sama chỉ còn khoảng một triệu đô la tài sản, trong khi số nợ lên đến 17 triệu đô la.
Sama từng tạo việc làm cho nhiều người trẻ tại Kenya, đồng thời trở thành tâm điểm của những tranh cãi về điều kiện lao động trong ngành công nghệ. Nay, khi công ty thanh lý tài sản, những người lao động từng gắn bó với Sama lại phải đối mặt với một tương lai bấp bênh.
Họ đã lên tiếng đòi được trả lương công bằng hơn, được bảo vệ sức khỏe tâm thần và được đối xử xứng đáng với công sức mình bỏ ra. Nhưng khi công việc biến mất, câu hỏi về sinh kế của họ vẫn còn đó.

Nghịch lý và câu hỏi cần được nêu ra
Có một nghịch lý trong câu chuyện của những người lao động đứng sau AI. Công việc mà họ làm có thể gây ra những tổn thương tâm lý nghiêm trọng, nhưng đối với nhiều người, đó cũng là cơ hội kiếm sống trong một thị trường lao động không có nhiều lựa chọn.
Đó là những khó khăn mà phần lớn chúng ta ít khi nghĩ đến khi sử dụng AI hằng ngày.
Mỗi lần nhận được một câu trả lời lịch sự, không chứa nội dung độc hại từ chatbot, có lẽ chúng ta cũng nên nhớ rằng điều đó không tự nhiên mà có. Để AI học cách tránh những nội dung nguy hiểm, những người như Naftali, Fasica và Nathan đã phải đọc và phân loại những văn bản chứa đầy bạo lực, xâm hại và thù hận.
Vậy có thể làm gì để những người lao động này vừa có việc làm, vừa được bảo vệ tốt hơn?
Trong một nghiên cứu công bố tháng 10/2025, Viện Brookings đề nghị tăng cường các quy định bảo vệ người lao động trong ngành dữ liệu AI. Theo các nhà nghiên cứu, công nhân cần biết rõ mình đang làm việc cho công ty nào, có quyền cùng nhau thương lượng về tiền lương và điều kiện làm việc, đồng thời được hỗ trợ tâm lý thích đáng khi phải thường xuyên tiếp xúc với nội dung gây sang chấn.
Một số nơi đã bắt đầu tìm cách giải quyết vấn đề này bằng luật pháp. Năm 2024, Liên minh Châu Âu thông qua một chỉ thị nhằm cải thiện điều kiện làm việc của những người nhận việc qua các nền tảng kỹ thuật số. Nhưng chỉ thị ấy không trực tiếp bảo vệ những công nhân ở Kenya, nơi các tập đoàn công nghệ quốc tế vẫn thuê nhân công thông qua những công ty trung gian.
Trong khi đó, các tập đoàn công nghệ vẫn đang đầu tư những khoản tiền khổng lồ vào AI.
Sự tương phản giữa những khoản đầu tư hàng tỷ đô la ấy và mức lương của những người trực tiếp tham gia huấn luyện AI đặt ra một câu hỏi:
Khi các công ty có thể dành những nguồn lực lớn như vậy để phát triển công nghệ, liệu họ có thể dành nhiều hơn để bảo đảm điều kiện làm việc an toàn và thu nhập xứng đáng cho những người góp phần tạo nên công nghệ ấy?
Điều Naftali và những người đồng nghiệp lên tiếng đòi hỏi không phải là lòng thương hại, mà là sự công nhận rằng công việc của họ có giá trị và phải được trả công xứng đáng.
Như Naftali đã nói với phóng viên Lesley Stahl, nếu các tập đoàn công nghệ muốn tiếp tục kinh doanh theo cách này, họ phải làm cho đúng, chứ không thể vin vào mức sống thấp ở Kenya để trả cho công nhân một phần nhỏ số tiền mà người lao động tại Mỹ có thể nhận được.
[TD2026-11]
Bài viết được nghiên cứu và soạn thảo với sự hỗ trợ của AI.
Tham khảo
https://www.cbsnews.com/news/ai-work-kenya-exploitation-60-minutes
https://en.wikipedia.org/wiki/Sama
https://techcrunch.com/2025/06/13/scale-ai-confirms-significant-investment-from-meta-says-ceo-alexandr-wang-is-leaving/
https://fortune.com/2025/06/13/meta-scale-ai-alexandr-wang-superintelligence-team
https://www.dw.com/en/meta-could-face-trial-in-kenya-for-firing-content-moderators/a-70288226
Cùng một tác giả: https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/tac-gia/a-to-h/trung-duong/

