TRẦN NHẬT VY
Lê Hoằng Mưu, người viết tiểu thuyết ngôn tình đầu tiên và là tác giả viết tiểu thuyết ngôn tình nhiều nhất trong ba thập niên đầu thế kỷ XX. Lê Hoằng Mưu, chủ bút báo ra hàng ngày đầu tiên của nước ta. Lê Hoằng Mưu, người từng “hét ra lửa” trong làng báo Sài Gòn, từng được ví là “con voi” của làng báo Sài Gòn. Lê Hoằng Mưu, người từng cùng ông Lê Trung Cang sáng lập tờ Điển Tín. Tại sao bản thân ông và tiểu thuyết của ông lại bị đời sau bỏ quên suốt hơn 100 năm qua? Tại sao ông bị “đá” văng ra khỏi văn học sử chính thống? Từng là nhà báo “muốn gì được nấy” vinh quang không kể siết để rồi cuối cùng chết trong lặng lẽ, nghèo khó, đến nỗi ngày mất và nơi mất cũng không xác định được!
Bài viết này mong trả lời được phần nào những câu hỏi trên.
Lê Hoằng Mưu [1879-1941] người làng An Hội, tổng Bảo Hựu, hạt Bến Tre, là nhà văn, nhà báo nổi tiếng vào đầu thế kỷ XX. Ông xuất thân trong một gia đình nông dân khá giả, tân học. Ngoài tên thật của mình, ông còn được nhiều người trong làng báo, làng văn biết nhiều với bút hiệu Mộng Huê Lầu. Song ông còn có nhiều bút danh khác như Hoằng Mưu, Lê Quang Vân, Nguyễn Trung Trực, Trần Trọng Hạp, Hoàng Tài, Lê Tích Đức, Lê Thạch Lân, Cao Hiển Vinh, Trần Thái Nguyên, Trần Quang Tường, Loan Đình…. Theo Nguyễn Liên Phong, tác giả Điếu cổ hạ kim thi tập, Lê Hoằng Mưu có “hình trạng nho nhã, trung người, tánh nết thông minh thiệp liệp, có khoa ngôn ngữ.”
Thuở nhỏ Lê Hoằng Mưu học tại Bến Tre, song ở tuổi thanh niên lại không có hành trạng rõ ràng. Năm 31 tuổi, ông bắt đầu xuất hiện trong làng báo Sài Gòn khi làm thơ ký Sở Công chứng ở Sài Gòn. Ông bắt đầu nghề viết với các tiểu thuyết dịch của Tây, Tàu cộng tác với báo Nông Cổ Mín Đàm. Năm 1912, ông chánh thức bước hẳn vào nghề báo và từ giã nghề công chứng viên. Bằng những tiểu thuyết “kim thời” in trên báo, tiếng tăm ông nổi như cồn, chinh phục cả xứ Nam Kỳ và cả một thế hệ thanh niên, ngay những nhà văn, nhà báo, dịch giả nổi tiếng đương thời như Nguyễn Chánh Sắt, Trần Văn Chim, Nguyễn Viên Kiều, Nguyễn Dư Hoài, Nguyễn An Cư…đều chưa thể sánh bằng.
Đầu tháng Mười, năm 1912, Lê Hoằng Mưu chính thức ngồi ghế chủ bút tờ Nông Cổ Mín Đàm (NCMĐ). Trong Cáo bạch trên ngày 5/10/1912, ông viết “Trong kỳ nhựt báo trước, ông Lương Khắc Ninh tự Dũ Thúc đã cáo từ cùng chư khán quan rằng: Ngài có bệnh, song ngài nghĩ chẳng lẽ phụ ý chư khán quan đã hết lòng cùng ngài từ ấy; nên ngài chọn tôi vào đây để thế mặt ngài mà tiếp diễn cùng tờ NCMĐ đặng trọn thỉ chung cùng chư quí vị. Tuy vậy, ngài cũng phụ diễn như thường, chẳng hề quên tờ Nông Cổ. Một là vì mến giạ khán quan, hai là vị tình tôi là em cháu.
Tôi chẳng phải khoe tài hay mà gánh vác, nhưng bởi ngài nhất định rồi, tôi là phận em cháu chẳng dám lỗi đạo mà chối từ, cực chẳng đã phải vưng, ráng sức giúp vui cho quới vị.
Vậy tôi kỉnh ít hàng ra mắt cùng chư khán quan, xin chư vị khán quan vui lòng giúp sức cho NCMĐ bền vững. Lê Hoằng Mưu.”
Khi làm chủ bút tờ NCMĐ, Lê Hoằng Mưu bắt đầu sáng tác rất mạnh, bên cạnh tiểu thuyết “kim thời” là Hà Hương Phong Nguyệt, nhiều tiểu thuyết Tây phương cũng được ông dịch đăng trên báo hàng tuần như Napoleon hoàng đế I, Ites dramas de Paris….Đến năm 1914, do tờ Nông Cổ được sang cho ông Nguyễn Kim Đính, ông Mưu thôi nhiệm vụ chủ bút nhưng truyện Nàng Hà Hương vẫn tiếp tục đăng trên báo này, sau đó in thành sách với sự cộng tác của ông Nguyễn Kim Đính. Năm 1915, ông bắt đầu sáng tác tiểu thuyết Oan Oan Tương Báo. Qua giữa năm 1916, thì ông Mưu thôi không cộng tác với tờ Nông Cổ. Thời điểm này, ông Nguyễn Kim Đính cũng chuẩn bị về tờ Công Luận Báo sắp ra đời.
Gần cuối năm 1917, Lê Hoằng Mưu trở lại với nghề ở việc phụ bút cho Nguyễn Kim Đính ở Công Luận Báo. Lúc này, ông đăng tiểu thuyết Hồ Thể Ngọc và cho ra đời và phụ trách mục Tiểu thuyết, một tiểu phẩm chuyên chĩa chọt vào những chuyện không tử tế trong xã hội, đặc biệt là trong quan trường. Bài viết đầu tiên về loại này là Thề, đăng trên Công Luận Báo ngày 9/11/1917, với nội dung “cười cợt” một “vụ án” kỳ cục ở làng Vĩnh Lợi, Bạc Liêu. Bài viết cho biết, ông chủ làng Vĩnh Lợi “bị” các hương chức trong làng và quan trên gồm 11 người mượn một số tiền là 3996$01. Thời gian trôi qua cũng lâu, một ngày nọ, chủ tỉnh Bạc Liêu mới xuống làng kiểm tra công quỹ, nên chủ làng mới trình sổ sách ra, mới lòi ra tên tuổi những người đã mượn tiền. Trong số 11 người, có tám người nhận có mượn tiền và ba người nhất định không có mượn, trong số đó có ông Phủ B. Chủ tỉnh hỏi, Phủ B nhất định là “không có mượn,” nên chủ tỉnh buộc mọi người ra miếu uống huyết gà mà thề! Đời thuở nào, cấp dưới mà dám phao cho cấp trên [ông Phủ chắc là ngồi ghế chủ quận?] thiếu nợ mình! Và nếu không có mượn tiền mà cấp dưới phao như vậy chắc chắn ông cấp trên phải quậy tưng chớ có đâu phải đi thề! Đằng này, ông Phủ B đồng ý ra miếu thề. Cả bốn người, người thiếu nợ lẫn ông chủ làng Vĩnh Lợi, đều thề một câu “Nếu có mà nói không thì cho thần vặn họng như con gà” mới bị cắt cổ đó! Kết câu chuyện, ông Mưu viết một câu rất ý nhị “Có lẽ, lúc mấy ông thề, ông thần đi vắng, không có ở trong miếu!”. Bởi nếu ông thần có trong miếu chắc chắn là có người bị vặn họng rồi, lẽ nào ai cũng nói đúng?
Mục này khi về báo Lục Tỉnh Tân Văn ông vẫn viết tiếp.
Đọc mục Tiểu thuyết mới thấy sự “quảng kiến” của Lê Hoằng Mưu trong cuộc sống. Ông quan sát khá kỹ các mặt bình thường trong đời sống xung quanh mình, rồi ghi chép lại. Cuối cùng là biến thành những câu chuyện tiểu thuyết sống động. Phải chăng đó cũng là quan niệm của ông về Tiểu thuyết?
Đến tháng 8 năm 1918, ông xuất hiện ở tờ Lục Tỉnh Tân Văn.
Từ 1/10/1918, ông làm chủ bút tờ Lục Tỉnh Tân Văn ra hai kỳ/tuần. Trong cáo bạch đăng trên LTTV ngày 3/10/1918 viết “Từ ngày 1er Octobre 1918, bổn quán tệ báo lấy quyền chủ bút cho M. Lê Hoằng Mưu, là người, tưởng khi trong hàng khán quan tệ báo đã tầng nghe, tầng biết…”. Và cũng trong số này, ông Mưu viết “Chư khán quan! Bấy lâu nhờ ơn đồng bang đoái tưởng, mới đặng chút danh rất mọn với đời, lý nào chẳng xét phận hèn trí siễng tài sơ, mà dám [mất chữ] cam phần gánh nặng. Nếu [mất một số chữ] bỉnh bút Tân Văn, luận biện đều hơn lẽ thiệt chẳng qua là vì ơn chủ nhơn tưởng đến, dễ đâu tôi dám phụ ý ngài mà dám chẳng vâng, vẫn biết phần chức trách nặng dường, nhưng mà phải cam lãnh [để] đền ơn tri ngộ.
Vậy tôi xin ra mắt chư khán quan.
Tôi chẳng dám vô lễ với hư khán quan mà dối rằng tôi là bực đa văn quảng kiến, cùng là tay bác thông kim cổ, học thức huẩn tàng, tôi chẳng dám hứa với chư khán quan rằng ngòi viết của tôi diệt tục duy tân, đủ mà dìu dắc bạn đồng bang lần bước nẻo văn minh lánh xa đàng hủ lậu. Chỉ dám hứa chắc với chư khán quan rằng quyết giữ dạ vô tư, hằng ngày lo một là tìm đàng cả, vén chông gai, cho rõ mặt nhơn quyền công lý; hai là toan giúp ích, tranh dành cáng lợi về tay; ba là giúp vui giải thửa tất lòng phiền muộn. Sau nữa chỉ công ơn Pháp quốc, mấy mươi năm khai hóa thể nao, hoặc là luận việc binh đao, cho rõ cuộc Âu châu, cơ tạo đổi xây bao nả. Lê Hoằng Mưu.” Và tiểu thuyết kim thời Oán hồng quần của ông bắt đầu đăng trên LTTV từ ngày 10-10-1918.
Trước khi tờ báo này về tay ông Huyện Nguyễn Văn Của, Lê Hoằng Mưu đã làm chủ bút và từng kêu rêu, mắng mỏ ông Của. Nhưng khi mua lại Lục Tỉnh Tân Văn rồi sát nhập cùng tờ Nam Trung Nhựt Báo để xuất bản tờ báo ngày đầu tiên mang tên Lục Tỉnh Tân Văn vào tháng 10 năm 1921 ông Của vẫn để ông Mưu làm chủ bút cho tới đầu năm 1931.
Suốt 20 năm làm báo, ông Mưu sáng tác tiểu thuyết khá đều tay, trung bình hai năm ra một cuốn tiểu thuyết. Những tờ báo trong tay ông cũng thay đổi ngày càng hấp dẫn hơn. Ngoài tiểu thuyết ông viết đủ các thể loại báo chí từ xã luận, bình luận, tiểu phẩm đến việc giao lưu, trả lời bạn đọc hàng ngày, cho thấy sức viết của ông vô cùng phong phú và mạnh mẽ. Từ Hà Hương Phong Nguyệt (1914) cho đến hàng loạt tiểu thuyết sau đó đã để lại dấu ấn mạnh mẽ trong làng tiểu thuyết Việt về sau. Số lượng sáng tác của ông để lại khá đồ sộ gồm số đã in như Ba gái cầu chồng (1915), Tô Huệ Nhi ngoại sử (1920), Oán hồng quần hay Phùng Kim Huê ngoại sử (1920), Oan kia theo mãi tức Ba mươi hai đêm Hồ Cảnh Tiên tự thuật (1922), Đầu tóc mượn (1926), Đêm rốt của người tội tử hình (1929), Truyện người bán ngọc (1931) và các tác phẩm chỉ đăng báo chưa in thành sách là Đỗ Triệu Kỳ Duyên (1923), Hoan Hỉ Kỳ Oan (1925), Nặng Nghĩa Phải Cam (1926), Lương Duyên Túc Đế (1926), Vụ Giấy Bạc Giả (1926), Cuồng Phụ Ngộ Cừu Nhân (1926), Đao Bút Địa Ngục (1927), Thiện Ác Đáo Đầu (1929), Lằn Tên Mũi Đạn (1930), Lá Cờ Bí Mật (1931, đăng vài kỳ trong tháng 1). Ngoài ra, ông còn dịch thuật rất nhiều tiểu thuyết Tàu, Pháp và Hoa Kỳ mà hầu hết đều không được in lại!
Tiểu thuyết của Lê Hoằng Mưu hấp dẫn tới mức được người đương thời đánh giá “đắt như tôm tươi buổi sớm.” Vậy tại sao tiểu thuyết của ông không được người đời sau in lại?
Vì nhiều cuốn viết theo “chương hồi!” Có thể, song nhiều tiểu thuyết chương hồi rặt ròng của Tàu vẫn được nhiều nhà in in lại?
Suy đoán có thể do cách sống của ông.
Qua các cuộc “bút chiến,” những bài trả lời độc giả và đồng nghiệp có thể nhận định, Lê Hoằng Mưu là một nhà báo có tài, nhà văn xuất chúng nhưng tính cách không được người đương thời, đặc biệt là đồng nghiệp bằng lòng. Đó là sự kiêu căng thái quá, khinh người và quá cứng cỏi.
Lê Hoằng Mưu gia nhập vào làng báo khi tuổi đã trọng, 31 tuổi. Chỉ một vài tháng làm báo ông đã ngồi ghế chủ bút và đã nổi tiếng lừng lẫy với những tiểu thuyết “kim thời.” Được các chủ báo nâng niu, được lớp đàn em tâng bốc, hầu hạ. Thậm chí, để được chú ý tới có người đã phải tập hút á phiện để cùng ông gia nhập làng “tai bẹp” nhằm được ông chọn đăng những tiểu thuyết, những bài báo.
Ông Mưu lúc ngồi ghế chủ bút tờ Lục Tỉnh Tân Văn khi chưa về tay ông Nguyễn Văn Của, đã không tham gia vào tổ chức vụ “quyên tiền quốc trái” của Hội báo chương Nam Kỳ. Không chỉ vậy, ông còn tố cáo ông Nguyễn Văn Của, trưởng ban tổ chức cuộc này “thâm lạm” và “lợi dụng” cuộc quyên góp để kiếm tiền. Nhưng khi tờ Lục Tỉnh Tân Văn về tay mình làm chủ, ông Nguyễn Văn Của vẫn để ông Lê Hoằng Mưu tiếp tục ngồi ghế chủ bút! Theo ông Mưu đó là sự “trọng thị” tài năng của ông, nhưng với một nhà kinh doanh trong đầu có sạn là biết giữ người “làm ra tiền” cho mình. Bởi tiểu thuyết của ông Mưu khi ấy vẫn đang hấp dẫn độc giả cả Nam Kỳ. Thậm chí, ông Của còn tuyên bố sẽ “giữ ông Mưu suốt đời!” Nhưng khi ông Mưu bắt đầu yếu sức viết, đầu tháng Hai năm 1931, ông Của đuổi cổ ông Mưu ra khỏi tờ báo!
Trong ánh hào quang chói mắt ấy, Lê Hoằng Mưu đã sa vô con đường cụt là coi thường mọi người khiến đồng nghiệp và người đời sau mau chóng quên lãng. Trừ một vài người như Lương Khắc Ninh (1862-1943), Trần Chánh Chiếu (1868-1919), Nguyễn Chánh Sắc (1869-1947), Nguyễn An Cư (1864-1949) Lê Hoằng Mưu tỏ ra kính nể, số đồng nghiệp còn lại ông không coi ra gì.
Ngày 12/7/1926, khi ông Nguyễn Kim Đính đăng bài sách mé chê tiểu thuyết Hà Hương Phong Nguyệt trên Đông Pháp Thời Báo, ông đã nói khá nặng lời trên Lục Tỉnh Tân Văn “Tôi viết bậy viết dở thì thôi, đừng ai coi cũng đủ cho tôi biết rõ.
Tôi tưởng chắc vì ganh gổ mà ra nhiều tiếng nhiều lời; cho nên tôi dám tự phụ mà hô lớn rằng:
Ông Nguyễn Kim Đính đã tầng bia danh lên tờ báo những là chủ báo chủ bút, cầm viết viết báo đã mười mấy năm, nếu ông có tài viết một bộ tiểu thuyết như Hà Hương tôi chịu làm mọi theo đánh giày cho ông cả kiếp. Tôi dám chắc ông dầu có sống thêm một trăm tuổi nữa, ông ăn ráo các nhà máy xay Cholon Binh Tây đi nữa, ông viết cũng là không nỗi.”
Đoc những chữ này có thể nhiều người sẽ hiểu hai ông Lê Hoằng Mưu và Nguyễn Kim Đính là kẻ thù.
Không! Đây là hai người bạn có thể coi là “chí thân” từ đầu thập niên 1910. Khi ông Mưu ngồi ghế chủ bút tờ Nông Cổ Mín Đàm thì ông Đính là chủ nhà in Thạnh Mậu. Năm 1914, ông Đính giữ ghế Tổng lý tờ Tân Đợi Thời Báo thì hai người cùng nhau đứng tên trên 2 cuốn Hà Hương Phong Nguyệt số 1 và 2. Khi ông Đính làm việc ở tờ Công Luận Báo năm 1917 thì ông Mưu cộng tác với báo này một thời gian. Tình bạn giữa hai ông chỉ “xa cách” khi ông Đính có chân trong ban tổ chức cuộc hát cải lương lạc quyên “quốc trái” giúp nhà cầm quyền Pháp do Hội báo chương Nam kỳ tổ chức vào năm 1918. Cuộc lạc quyên này, do ông Nguyễn Văn Của làm trưởng ban tổ chức, hầu hết các chủ bút, chủ báo ở Sài Gòn đều tham gia, trừ Lục Tỉnh Tân Văn do ông Mưu làm chủ bút. Đã không tham gia, ông Mưu còn sách mé, đả kích một số người trong ban tổ chức. Trong bài Quyên phẩm hàm đăng trên Lục Tỉnh Tân Văn ngày 31/10/1918, ông Mưu viết có đoạn “Tục nhà Nam trọng quan tước hết sức, nên nhà nào dầu có giỏi nghiệp thương, nên danh cự phú đi nữa, mà chẳng có quan tước, thì chẳng gọi là nhà sang trọng. Bởi cớ, những nhà không làm quan mà có của, hay liều tổn mua quan…nếu Nhà nước mà không đem hàm phẩm mà phong như khuê bài đã định thưởng cho đó vậy, tôi dám tưởng, dám chắc hể ó lịnh ban truyền ra rồi, người có của trong mỗi tỉnh đều ra giành nhau mà cho vay, đặng thọ phong hàm phẩm. Có lo chi là cuộc quốc trái thứ tư này không thắng số (…)”.
Tình nghĩa bạn bè giữa hai ông tan rã sau cuộc quốc trái này.
Một vụ khác.
Trong một bài đang trên Lục Tỉnh Tân Văn ngày 11/1/1926, trả lời một bạn đọc hỏi ông tại sao lại dịch cuốn Tiền Căn Báo Hậu khi cuốn này đã được ông Trần Chánh Chiếu dịch từ lâu rồi. Ông Mưu trả lời rất “chảnh” rằng “Ông cũng biết con nhà học trò thường có tánh khiêm nhường, chẳng dám tự kiêu; chớ thật không luật phép thói tục nào mà định cho người mới phải kém tài người cũ.”
Với tính cách kiêu ngạo, ỷ tài và khinh thường người khác của ông Lê Hoằng Mưu, khiến đồng nghiệp báo giới đương thời không ưa thích ông. Vì vậy, khi ông Mưu “thất thế”, “hết thời” thì không ai còn nhớ tới và các tác phẩm nổi tiếng đình đám một thời của ông cũng bị chôn vùi vào quá khứ!
Nhận định về ông, nhà báo Lãng Tử viết trên tờ Mai ngày 6/1/1939:
(…) Người đã khai sinh ra tờ ĐT [Điển Tín] không ai khác là ông Lê Hoằng Mưu và ông cũng chính là người bạn sa cơ đã bị nghề và đời quên bỏ. Bạn đọc hãy cùng tôi đi ngược lại dĩ vãng để phiếm du qua xứ thời gian. Rồi cùng thấy một buổi mai ông HC [huyện Của] sau khi được lịnh của ông De Lachevrotière xách xe đi kiếm ông Lê Hoằng Mưu để phó thác tòa soạn của tờ báo nói trên. Và biết rằng, nếu Lê quân, như người ta, mà chịu theo thời một chút thì hẳn bây giờ cũng đương còn nắm bút quyền cái cơ quan đó và đâu phải đến tay anh Bùi TM [Bùi Thế Mỹ] hôm nay đởm đương nhựt ký mỗi ngày!
Nhưng vì không chịu được đồng lương ít ỏi, Lê quân mới từ chức với cả giá trị của người cầm viết biết tự trọng và biết yêu nghề. Từ ấy gió bụi bắt đầu và cái khổ cứ kiên tâm theo người từng bước một.
Có ai thấy con người thấp hình nhưng cao tuổi vừa đi ngang đấy không? Đó là ông Lê Hoằng Mưu, biệt hiệu MHL [Mộng Huê Lầu], mà nếu bây giờ còn nắm cán bút ngồi ở một tòa soạn nào thì cũng có thể rung đùi ngắm như người xưa: Lão tướng công thành vạn cốt khô.
Vì đó là một nhà viết báo kỳ cựu, trong gần 30 năm nay hằng mục kích những cái vinh và nhục của nghề và bao nhiêu chế độ đổi thay thay đổi.
Buổi ấy Lê quân là người có “tài sắc” nên tiếng tăm nổi dậy như cồn. Lời văn cũng như lý luận đã lôi cuốn, hấp dẫn chinh phục tất cả xứ Nam kỳ và cả cái thế hệ thanh niên hồi đó. Các ông Trương Duy T [Toản], Nguyễn Chánh S [Sắt], Trần Văn C [Chim], Nguyễn Háo V [Vĩnh] đều chưa có thể liệt ngang với lê quân được. Bởi rằng cái tài bút chiến của ông làm khuất phục cả các bạn cùng nghề thuở nọ.
Những ai đọc Nông Cổ Mín Đàm, Lục Tỉnh Tân Văn mà chẳng biết đến danh hiệu của ông. Nói rằng khét tiếng một độ rất lâu trong báo giới xứ này thì cái danh dự ấy chỉ là riêng ông có. Bây giờ quen thuộc với cái táo bạo của Âu Mỹ, ta còn phải ngạc nhiên với lời văn khiêu dâm của Trương Tửu, Vũ Trọng Phụng, Trọng Lang, chớ có biết đâu rằng, hồi đó, lúc ảnh hưởng của Tống Nho còn đương khắc nghiệt vô cùng mà Lê quân cũng đã dám có ý nghĩ táo tợn và dạn dĩ mà viết ra Hà Hương Phong Nguyệt.
Sách truyện hồi đó ông viết ra thiệt nhiều và đều bán chạy như tôm tươi giữa buổi chợ sớm. Ông nổi danh quá lắm, làm cho ông Nguyễn Văn C [Của] trong một lúc vui sướng vì đã có một người giúp việc quý giá đã hứa với ông rằng sẽ giữ ông lại trong tờ báo trọn đời. Bởi vậy ngoài ra coi sóc tờ Lục Tỉnh, Lê quân còn trông nom đến cả việc trong đời tư của chủ nhơn. Nhưng sự tận tâm ấy vẫn không cấm người “chủ bạn” (directeur ami) của ông, một hôm kia thôi ông một cách không tình không nghĩa.
Sự ấy chạm vào tin tưởng ở tình cố giao của ông rất nặng, và nếu tôi không lầm thì từ ấy những nay, thời gian tuy có đi mà vết thương ông vẫn chưa hàn kín. Ông đâm ra ngao ngán và hút nặng hơn lên. Và trở nên yên lặng, không nói, không cười như một người vì quá bất đắc chí.
Bây giờ gặp ông ngoài đường, những kẻ quen biết ông ngày xưa không khỏi ngậm ngùi mà thương xay [vay] xót mướn, áo quần ông đã cũ mèm cả, ông lê đôi giày đi lệt đệt, đôi mắt xa xôi như chẳng muốn nhìn ai và cũng không muốn thấy ai. Trên vầng trán có nhiều vết nhăn của ông thoáng qua một áng mây buồn và trong đôi mắt của ông ai tinh ý sẽ nhận thấy rằng còn ghi vết bao nhiêu cái thất chí nản lòng của một cuộc đời vùi lấp.
Cũng may ở nhà quê ông cũng có có một chút ít huê lợi chớ không thì chẳng biết ông sẽ lấy gì mà đắp đỗi cho qua ngày? Vì cũng như bao nhiêu anh em đồng nghiệp khác, ông ra khỏi nghề với bịnh trầm kha là ‘bịnh ghiền!’ Ông có sắm mâm đèn ở nhà, nhưng mỗi ngày ông phải đến tiệm để giải trí. Bà Lê cũng như chồng ăn cơm phải hai thứ. Và một người con trai của ông cũng vì tiêm thuốc cho ông hút mà phải vướng, nhưng may đã dứt được liền rồi.
Ông Lê khác nào một con voi già vì đã bao xông pha trong trận mạc nên bây giờ thấy mình kiệt sức đi rồi. Và đành phải cam chịu cái số phận của người chiến bại. Tuy vậy, ông vẫn là một người được ghề chiều đãi một hồi rất mực. Lương chủ bút đã từng ai ăn cao hơn Lê quân? Và lúc báo giới mới phôi thai, dân cư làng báo đương còn thưa thớt, ai đã từng được kính mến và thán phục bằng ông? Nói tóm lại là ông đã có cái vinh dự tối cao của một kẻ đàn anh ăn trước bước đầu, mà lại có tài hoa lỗi lạc.
Cho đến bây giờ, luật đào thải không vị nể ai cả thì Lê quân cũng chả nên lấy sự mình lìa làng báo làm chuyện buồn hả. Ai hưng thịnh được suốt cả một đời?
Phương chi sau này, đâu còn có ai được cái vinh dự như ông? Sao lại không lấy đó làm điều an ủi? Tôi biết rằng Lê quân còn yêu nghề lắm lắm. Ông cũng còn cảm giác như những anh em trong làng, nghĩa là cũng vui khi thấy làng báo tiến lên, gây được những thành tích tốt đẹp này kia và cũng buồn khi nghe tin có con chiên ghẻ lở nào bôi lọ tất cả thân thể.
Trong cái thân thể gầy gò ấy không ngờ lại còn sôi nổi một bầu máu nóng. Lê quân có lòng ngưỡng mộ những bạn trẻ ham làm việc xã hội, mê man trong công cuộc tranh đấu cho một hạng người. Ngày nào, lúc mấy ông Thâu [Tạ Thu], Ninh ]Nguyễn An], Tạo [Nguyễn Văn] tuyệt thực lần thứ hai, Lê quân được tin ấy đôi mắt lờ đờ bỗng sáng quắc lên. Thì ra tinh thần người vẫn còn chớ chưa chết!
Nhưng có một đều là chẳng biết bây giờ Lê quân còn hay đã hết ghét anh em Trung Bắc? Tôi tin rằng theo với thời gian qua và cuộc đời luân chuyển, chắc hẳn ông bạn già cũng đã đổi quan niệm rồi.
Ghét người làm gì nữa! Giận đời mà làm gì nữa, hởi hơi Lê quân! Lúc bạn lạnh lùng đi qua phía trước nhà hàng Quảng Hạp là nơi mà trước kia bạn ngồi nhậu một ngày hằng mấy bận và bây giờ những tri kỷ của bạn vẫn còn ngồi ở đó và họ lơ đi làm như chẳng trông thấy bạn thoáng qua!
Cuộc đời là cuộc đời!
Trước kia, bạn nói một tiếng là có thể có bạc ngàn nhưng bạn không muốn lấy mà bây giờ dẫu tôi nói ví dụ bạn có muốn nói một tiếng để có hai cắc kêu một cái ngao tài cũng không được.
Nợ văn là thế. Chi đưa người đến bước đường cùng.
Lê Hoằng Mưu một cuộc đời đầy hào quang và cũng rất tăm tối. Phải chăng một tài năm như ông mà bị chôn vùi suốt hơn 100 năm qua chỉ vì cách sống không được nhiều người bằng lòng hay còn gì khác nữa?
Cùng một tác giả: https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/tac-gia/q-to-z/tran-nhat-vy/
