CHU TẤT TIẾN
Mấy tháng nay, mở truyền hình hay đọc báo, thế nào cũng gặp hai chữ “El Nino”. Cơ quan khí tượng NOAA của Mỹ cho biết đợt El Nino năm nay đang mạnh dần lên, và rất có thể sẽ mạnh hơn mọi đợt từng ghi nhận từ năm 1950 đến nay.
Người Việt mình ở Cali nghe nói “El Nino tới” thì biết mùa Đông này phải lo mưa nhiều. Nhưng El Nino là gì, từ đâu mà ra, thì chắc ít ai trả lời được. Vậy thử tìm hiểu xem cái tên nghe như tên một cậu bé này có lai lịch ra sao.
Nhóm danh từ “El Niño De Navidad” (Cậu bé Giáng Sinh) được sử dụng đầu tiên vào thế kỷ thứ 19, bởi những ngư phủ người Peruvian để diễn tả nước biển thường thì cứ đến Mùa Giáng Sinh thì ấm hẳn lên.
Trong ngôn ngữ Spanish, “El Niño” có nghĩa là “cậu bé” và danh từ này có liên quan đến việc Chúa Jesus giáng thế. Lý do: sự quan sát này đã bắt đầu từ những năm 1600, khi ngư phủ Nam Mỹ lưu ý rằng, mỗi năm gần đến Giáng Sinh, kỷ niệm Chúa Jesus giáng thế, thì dòng nước ấm Xích Đạo sẽ chảy về phía Nam dọc theo bãi biển Peru. Vì nước ấm lên, nên lượng cá bắt được giảm hẳn, làm ảnh hưởng lớn đến đời sống ngư dân và những vùng ven biển cần thực phẩm cá. Theo thời gian dài, nhóm danh từ này được cắt ngắn và chỉ còn hai chữ “El Nino” mà thôi.
Thời đại ngày nay, các khoa học gia sử dụng danh từ “El Nino” để chỉ sự ấm dần lên bất thường tại trung tâm và phía đông của Biển Pacific, xuất hiện khoảng 2 – 7 năm, chứ không phải xuất hiện hàng năm vào mùa Giáng Sinh như người Peru vẫn đinh ninh trước đây.
Trước thế kỷ 21, có một số nghiên cứu cho rằng những hoạt động như đốt rừng làm rẫy hàng năm (như của người Indonesia), làm giảm sự che chở của thảm thực vật, sự xả chất Carbonic vào không gian như đốt than củi, dầu thô và khí đốt thiên nhiên cũng như sự thải “gas” từ các công xưởng kỹ nghệ, xe hơi, và đồng áng, làm thay đổi khí hậu, đã tạo ra El Nino. Nhưng theo NOAA, cơ quan khí tượng và hải dương học của Mỹ, lượng Carbon dioxide và “gas” gia tăng trong khí quyển có thể ảnh hưởng đến El Nino nhưng không phải là nguyên nhân tạo ra El Nino.
Theo “Climate.gov,” thì El Nino tự thân chỉ là chu kỳ của khí hậu thiên nhiên xảy ra bởi vì sự tác động (interaction) giữa Pacific Ocean và tầng khí quyển. Con người quả có làm cho hành tinh này ấm dần lên, và sự ấm lên đó nhiều phần sẽ làm tác hại của El Nino, như mưa bão và hạn hán, thêm nặng nề; còn El Nino có vì thế mà mạnh hơn hay xảy ra thường hơn hay không thì giới khoa học vẫn chưa dám chắc. Cho đến nay, khoa học vẫn đang tìm hiểu và đo lường về sự tác động giữa con người và El Nino mà chưa có đáp số.
Tại sao El Nino lại hiếm có và không được ghi nhận trong quá khứ?
1-El Nino không phải là hiện tượng xảy ra khi cứ gặp điều kiện khí hậu thích hợp, El Nino là một phần của “El Niño–Southern Oscillation (ENSO),” một chu kỳ đã có từ hàng ngàn năm nay, nhưng với khoảng cách thời gian bất thường. (Theo Science Mission Directorate). Như đã viết trên, hiện tượng ENSO xảy ra rất thất thường, tuy gọi là “chu kỳ” nhưng không phải là theo chu kỳ chính xác, cứ bao nhiêu năm một lần, mà có thể nói là “ngẫu nhiên” lặp lại. Theo quan sát qua vài thế kỷ, hiện tượng ENSO xảy ra từ 2 đến 7 năm, như vậy khoảng cách giữa hai thời điểm thì co dãn đến 4, 5 năm. Có năm không có El Nino, có năm lại có những hiện tượng dữ dội.
Tuy nhiên, việc tái thiết lập các dữ kiện về El Nino (Paleoclimatological reconstructions) cho thấy rằng, trong các thế kỷ trước, tác động của El Nino không xảy ra liên miên và thường thì kém sức mạnh cũng như kém tác hại kinh khủng như thời đại ngày nay.
2-Nếu đọc lại những ghi chú của các thế kỷ trước, người ta không thấy từ ngữ “El Nino” chỉ bởi vì sự thay đổi bất thường của El Nino đôi khi cách xa nhau trong một thời gian nhiều năm.
3-Điểm chính yếu là trước thế kỷ 19, không có những hệ thống ghi nhận khí hậu toàn cầu. Sự quan sát và diễn giải của những ngư phủ Peru về dòng nước ấm chảy qua ven biển thì hiếm có và thường được các nhà nghiên cứu cho rằng đó là hiện tượng xảy ra khu vực (local happenings)
4-Nguyên nhân nào thúc đẩy El Nino, cho đến nay, vẫn chưa tìm ra giải đáp, một phần vì các biến cố khác tác động đến El Nino như núi lửa hoạt động và các cơn gió xoáy vẫn chưa được giải đáp, cho nên vào những thế kỷ trước, với sự yếu kém về dụng cụ nghiên cứu, khoa học bó tay, không thể cho biết gì nhiều về hiện tượng này.
Tóm lại: không phải không có hiện tượng El Nino vào các thế kỷ trước thế kỷ 19, chỉ là vì khoa học về khí hậu và môi trường thời gian đó chưa có đủ dụng cụ và phương tiện để nghiên cứu. Ngày nay, người ta chỉ có thể tổng hợp những sự kiện thay đổi khí hậu và môi trường đã xảy ra từ các thế kỷ trước mà chưa thể khẳng định do nguyên nhân nào.
Dưới đây là Lịch Sử của những sự kiện có liên quan đến El Nino (History of El Nino)
1-Thời kỳ 1877–1878
Đợt El Nino mạnh nhất được ghi nhận là đợt 1877-1878, gây ra nạn đói 1876-1878 tại Ấn Độ, nạn đói 1876-1879 tại Trung Hoa và đại hạn hán tại Brazil, tổng hợp lại đã giết chết hơn 50 triệu người, hoặc 3-4% dân số trên địa cầu. Cũng trong thời gian này, tại Bắc Mỹ, mùa đông 1877-1878 được gọi là “Năm không có mùa đông” vì thời tiết ấm khác thường ở nhiều nơi.
-Thời kỳ 1982–1983
Trong khoảng thời gian hai năm này, El Nino tạo ra khô hạn ở Châu Phi, Indonesia, và Úc Châu, một mùa Đông ấm tại nhiều nơi của Bắc Mỹ, Châu Âu và Châu Á. Mưa nặng hạt và lụt ở Nam Mỹ. Từ đó, giới khoa học quan tâm và đầu tư nhiều hơn vào việc nghiên cứu El Nino.
-Thời gian 1997–1998
Thời kỳ này, El Nino tung hoành trên gần hết mặt địa cầu, được coi là một trong những đợt El Nino mạnh nhất từng ghi nhận: Hạn hán, ngập lụt và nhiều tai họa thiên nhiên xảy ra ở khắp nơi. El Nino làm cho ít nhất 16% hệ thống san hô trên nhiều vùng biển của thế giới chết khô. San hô là nơi trú ẩn và cũng là nơi tồn trữ thực phẩm cho nhiều loại cá, một khi cả rừng san hô chết, nhiều loài cá cũng mất đất sống. Đợt El Nino này còn làm nhiệt độ không khí tạm thời tăng tới 1.5 độ C, trong khi các đợt El Nino thông thường chỉ làm tăng khoảng 0.25 độ C. Sự biến đổi khí hậu này gây ra nhiều tác hại kinh tế làm cho thế giới mất khoảng 5.7 ngàn tỷ đô la trong vòng 5 năm.
-Thời kỳ 2014–2016
Trong 2 năm này, El Nino đã gây ra đợt ấm trong nước biển giữa bờ biển Nam Mỹ và Đường Đổi Ngày Quốc Tế. Sự ấm nước biển đã ảnh hưởng khá nhiều đến thời tiết trên nhiều phương diện, chẳng hạn như hạn hán ở Venezuela, Australia và nhiều đảo Thái Bình Dương trong khi đó lại gây lụt lội ở nhiều nơi khác. Nhiều bão và xoáy biển xuất hiện ở Pacific Ocean trong khi nhiều cơn bão biển thường xuất hiện theo chu kỳ tại Atlantic Ocean lại ít hơn thường lệ.
-Thời kỳ 2023–2024
El Nino trong thời kỳ 2023–2024 được xếp hạng mạnh thứ năm kể từ năm 1950, và đã góp phần đẩy nhiệt độ toàn cầu năm 2024 lên mức cao kỷ lục. Theo cơ quan khí hậu Copernicus của Liên Hiệp Âu Châu, năm 2024 là năm nóng nhất từng ghi nhận, và là năm đầu tiên nhiệt độ trung bình toàn cầu cao hơn thời tiền kỹ nghệ (1850–1900) quá 1.5 độ C. Tuy không phải là “mạnh” nhất, nhưng nếu so sánh với các năm 1950, thì sự tàn phá trên nhiều địa hạt như hạn hán, lụt lội và các hiện tượng khác xảy ra khắp mặt địa cầu thì “sức mạnh” của El Nino giai đoạn này quả là khủng khiếp.
-Thời kỳ 2026–2027
Đợt này bắt đầu từ một hiện tượng La Nina yếu vào đầu năm 2026, chuyển sang trạng thái trung tính vào tháng 3, rồi chính thức trở thành El Nino vào tháng 6 năm 2026. Theo bản tin ngày 8/10/2026 của Trung tâm Dự báo Khí hậu (CPC) thuộc NOAA, El Nino vẫn đang mạnh thêm, và có 83% khả năng đợt này sẽ mạnh hơn mọi đợt El Nino ghi nhận được từ năm 1950. NOAA dự báo El Nino mạnh đến rất mạnh sẽ kéo dài ít nhất đến khoảng tháng 1 – tháng 3 năm 2027.
Sự khác biệt giữa El Nino và La Nĩna
Như đã trình bày trên, El Nino có thể gây tác động rất lớn đến thời tiết toàn cầu. Nước ấm sẽ đẩy luồng gió xiết (jet stream) trên Thái Bình Dương dịch xuống phía Nam so với vị trí bình thường. Với sự di chuyển này, miền Bắc nước Mỹ và Canada sẽ khô hơn và ấm hơn thường lệ. Nhưng ở vùng duyên hải Vịnh Mễ Tây Cơ và miền Đông Nam nước Mỹ, thời gian này ẩm ướt hơn và sẽ tăng các vụ ngập lụt. El Nino có tác động lớn trên đời sống hải sinh vật. Trong điều kiện bình thường, nước dâng lên từ chiều sâu lên trên mặt mang theo chất dinh dưỡng tốt cho hải sinh vật. Trong khi El Nino hiện diện, những thực phẩm dinh dưỡng cho hải sinh vật như “phytoplankton” (thực vật phù du) sẽ giảm thiểu, làm cho những loại cá cần thức ăn này sẽ không phát triển. Theo quy luật của thiên nhiên, cá lớn nuốt cá bé, những loại cá lớn cần ăn cá nhỏ là loại sống nhờ “thực vật phù du” sẽ giảm sinh sản. Ngược lại, dòng nước ấm lại mang các loại cá như “yellowtail, albacore tuna” tìm đến khi các vùng nước khác quá lạnh.
La Niña
La Nina có nghĩa là “cô gái nhỏ” trong tiếng Spanish. Đôi khi còn được gọi là El Viejo, hoặc “anti-El Niño” vì La Nina có tác động ngược lại với El Nino. Trong thời gian có La Nina, gió mạnh hơn thường lệ, đẩy nước ấm hơn tới Á Châu, đồng thời ngoài khơi bờ biển phía Tây Mỹ Châu, nước lạnh giàu chất dinh dưỡng từ dưới sâu trồi lên mặt nước.
Nước lạnh ở Thái Bình Dương đẩy luồng gió xiết dịch lên phía Bắc. Điều này làm cho khô hạn ở miền Nam nước Mỹ và mưa nặng hạt cùng lụt lội sẽ xảy ra ở Tây Bắc Pacific và Canada. Trong năm có La Nina, mùa Đông ở miền Nam ấm hơn thường lệ và ở miền Bắc lạnh hơn. La Nina cũng có thể dẫn tới những mùa bão lớn nguy hiểm hơn cho con người. Cùng thời gian đó, nước ở Pacific lạnh hơn và chứa nhiều chất dinh dưỡng hơn thường lệ, hấp dẫn nhiều loại sinh vật biển như cá mực, cá Salmon vào những miền bờ biển California.
Nói chung, hiện tượng El Nino và La Nina vẫn còn chứa nhiều điều bí ẩn, vẫn là bài học không ngừng cho nhân loại. Về nguyên nhân tại sao lại có những hiện tượng thiên nhiên như thế, thì có lẽ ngoài tín ngưỡng, trí khôn nhân loại không thể giải thích được.
Chu Tất Tiến
Tháng 11, 2026
Cùng một tác giả: https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/tac-gia/q-to-z/chu-tat-tien/
Tham chiếu
https://oceanservice.noaa.gov/facts/ninonina.html
https://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/enso_advisory/ensodisc.shtml
https://climate.copernicus.eu/copernicus-2024-first-year-exceed-15degc-above-pre-industrial-level
https://www.oc.nps.edu/webmodules/ENSO/endn.html
https://www.britannica.com/science/El-Nino
https://en.wikipedia.org/wiki/Super_El_Ni%C3%B1o_events
