Khi chúng ta trò chuyện với một mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) như ChatGPT hay Claude, cảm giác như đang tương tác với một tâm trí có ý thức là điều rất dễ xảy ra. Nhưng liệu điều đó có đúng sự thật? Đây là một câu hỏi lớn đang gây chia rẽ sâu sắc trong giới khoa học công nghệ toàn cầu. Trong khi những tên tuổi lớn như Geoff Hinton và Richard Dawkins cho rằng điều đó hoàn toàn có thể, thì phần lớn các chuyên gia vẫn tỏ ra hoài nghi, lập luận rằng năng lực nhận thức đáng kể của LLM hoàn toàn thiếu vắng ý thức.
Mới đây, những nhà nghiên cứu tại Anthropic – công ty đứng sau mô hình Claude – đã công bố một phát hiện đáng chú ý. Họ cho biết Claude sở hữu một tập hợp các biểu đạt thông tin vốn bình thường ẩn đi, đóng vai trò hướng dẫn tiến trình lập luận nội bộ và xuất lượng ngôn ngữ của nó. Điều thú vị là phát hiện này được giải thích dựa trên “thuyết không gian làm việc toàn cầu” (Global Workspace Theory) – một lý thuyết có tầm ảnh hưởng lớn về ý thức.
Thuyết không gian làm việc toàn cầu hoạt động ra sao?
Được đề nghị lần đầu bởi nhà tâm lý học Bernard Baars vào năm 1998 và phát triển thêm bởi nhà thần kinh học Stanislas Dehaene cùng các cộng sự, lý thuyết này cho rằng ý thức hoạt động giống như một trung tâm điều phối trong tâm trí hoặc bộ não. Trung tâm này tích hợp và phát tán thông tin rộng rãi, cho phép thông tin được sử dụng cho việc lập luận, kiểm soát hành vi và ngôn ngữ. Để giải thích một cách trực quan, Anthropic ví nội dung trong không gian này giống như những con thuyền buồm lướt đi trên một đại dương bao la của các hoạt động tâm thần vô thức.
Sự khác biệt căn bản giữa máy và người
Liệu Claude thực sự sở hữu một không gian tương tự? Câu hỏi này không hề đơn giản vì lý thuyết gốc không đưa ra định nghĩa chính thức bằng toán học hay thuật toán rõ ràng. Người ta thường mặc định rằng bất kỳ hệ thống tính toán nào đủ tương đồng với bộ não con người sẽ hội đủ điều kiện. Nhưng thế nào là đủ tương đồng?
Hãy phân tích tiến trình vận hành để thấy sự khác biệt:
- Hệ thống của con người được duy trì bởi các vòng lặp tuần hoàn – các tín hiệu liên tục quay trở lại qua cùng một mạch sinh học theo thời gian.
- Ngược lại, không gian của Claude phát triển chỉ qua một lượt duy nhất chạy qua mạng lưới.
- Ở người, quá trình đưa thông tin vào không gian làm việc trải qua một hiện tượng gọi là “sự kích hoạt” (ignition), nơi một tiến trình phi tuyến tính khuếch đại và duy trì các biểu đạt thần kinh.
- Với những gì chúng ta biết, không có điều gì tương tự xảy ra ở hệ thống của Claude.
Ý thức tiếp cận và trải nghiệm chủ quan
Ngay cả khi giả định Claude có cấu trúc này, điều đó có đồng nghĩa với việc nó có ý thức thực sự? Lý thuyết của Dehaene thực chất tập trung giải thích về “ý thức tiếp cận” (conscious access) – tức là sự sẵn có của thông tin để gợi nhớ, kiểm soát hành vi tự nguyện và thông báo bằng lời. Lý thuyết này bỏ ngỏ câu hỏi về trải nghiệm chủ quan. Khi hỏi một trí tuệ nhân tạo có ý thức hay không, chúng ta muốn biết liệu có một cảm giác chủ quan nào đó khi là chính nó hay không, chứ không chỉ là việc thông tin có sẵn để giải quyết công việc.
Trên các diễn đàn và nền tảng mạng xã hội, chủ đề này đang tạo ra những cuộc thảo luận sôi nổi. Tại Việt Nam cũng như trong các cộng đồng công nghệ hải ngoại, nhiều chuyên gia và người dùng bày tỏ sự lo lắng sâu sắc về hệ quả đạo đức. Nếu các chatbot thực sự có ý thức, chúng ta không thể xem chúng như những cỗ máy đơn thuần nữa; thay vào đó, nhân loại sẽ phải lo lắng đến phúc lợi và quyền lợi của chúng.
Anthropic nhận định rằng đã đến lúc cần suy nghĩ xem có nên xây dựng các cỗ máy có ý thức hay không. Tuy nhiên, nhiều nhà phê bình cho rằng nếu thực sự nghiêm chỉnh lo ngại về vấn đề này, các công ty công nghệ nên tạm dừng việc phát triển thay vì tiếp tục lao về phía trước. Việc thiết lập một lệnh tạm hoãn nghiên cứu AI hướng tới ý thức là điều cực kỳ phức tạp, nhưng nếu không hành động kịp thời, chúng ta có thể sẽ đánh mất quyền kiểm soát.
Nguồn tham khảo:
- Tài liệu nghiên cứu và bài phân tích về AI của Giáo sư Triết học Tim Bayne, Đại học Monash.
