PHAN THỊ SÓNG BIỂN
Trong giới làm phim tài liệu hiện nay có một nhận xét thường được nhắc đến một cách nửa đùa nửa thật: nếu muốn bán được phim cho các nền tảng streaming, tốt nhất hãy chọn một trong ba chữ C — cults, crime và celebrities. Điều này tương tự một câu nói trong giới báo lá cải Việt Nam là muốn hấp dẫn, bài viết phải có một trong ba đề tài: cướp, hiếp và giết.
Trong thời đại streaming, khi mỗi năm có hàng trăm bộ phim mới xuất hiện, các nhà phân phối luôn tìm những câu chuyện có thể gây chú ý ngay lập tức.
Nhưng danh sách phim tài liệu được đề cử Oscar năm 2026 lại cho thấy một bức tranh phức tạp hơn nhiều.
Đúng là một vài bộ phim trong danh sách năm nay vẫn chạm đến những đề tài quen thuộc như tội phạm hay xung đột xã hội. Nhưng nếu nhìn kỹ, điều khiến những bộ phim này nổi bật không nằm ở đề tài mà ở cách các đạo diễn kể những câu chuyện có thật. Từ cuộc khủng hoảng nhà tù ở Alabama, một nhà thơ đang sống những tháng cuối cùng của đời mình, cuộc đấu tranh của phụ nữ trong một ngôi làng Iran, cho đến tuyên truyền chính trị len vào lớp học ở Nga và một bi kịch giữa hàng xóm tại Florida.
Những đề tài này không dễ xem. Chúng chạm đến những vấn đề nặng nề của xã hội: bệnh nan y, hệ thống nhà tù bạo lực, chiến tranh, bất bình đẳng, và căng thẳng chủng tộc. Nhưng điều đáng chú ý là các đạo diễn đã kể lại những câu chuyện đó bằng sự nhạy cảm, tính nhân bản và đôi khi cả sự hài hước bất ngờ.
Chính điều đó khiến các bộ phim được đề cử cho giải Oscar 2026 trở nên gần gũi. Thay vì chỉ trình bày dữ kiện, chúng cho phép khán giả bước vào cuộc sống của những con người thật — nhìn thế giới qua đôi mắt của họ.
Trong thời đại mà nhiều phim tài liệu được sản xuất với ngân sách ngày càng lớn, các tác phẩm năm nay nhắc chúng ta nhớ một điều rất giản dị: đôi khi tất cả những gì cần thiết chỉ là một chiếc camera và một câu chuyện cần phải được kể.
The Alabama Solution: Những video quay lén mở ra sự thật trong nhà tù
Đạo diễn: Andrew Jarecki, Charlotte Kaufman
Quốc gia: Hoa Kỳ
Tóm tắt nội dung
The Alabama Solution theo dõi cuộc khủng hoảng trong hệ thống nhà tù bang Alabama thông qua những đoạn video được các tù nhân dùng điện thoại quay bí mật từ bên trong các trại giam rồi tìm cách gửi ra ngoài cho nhóm làm phim.
Những thước phim thô ráp này ghi lại cảnh bạo lực, điều kiện sống khắc nghiệt và sự thiếu thốn chăm sóc y tế, mang đến một cái nhìn hiếm hoi về đời sống của hàng chục ngàn người đang bị giam giữ trong một trong những hệ thống nhà tù nguy hiểm nhất nước Mỹ.
Phân tích
Ít có bộ phim tài liệu nào bắt đầu từ một nguyên tắc pháp lý đơn giản nhưng lại dẫn người xem đến một thực tế gây sốc như The Alabama Solution.
Tu chính án thứ tám của Hiến pháp Hoa Kỳ được phê chuẩn vào ngày 15/12/1791, với nội dung quy định rằng chính quyền không được áp dụng “những hình phạt tàn nhẫn và bất thường,” cũng như không được đặt tiền bảo lãnh hay tiền phạt quá mức.
Đó là một nguyên tắc căn bản của hệ thống pháp luật Mỹ. Nhưng hơn hai thế kỷ sau, thực tế trong nhiều nhà tù lại cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác.
Trong nhiều năm qua, các tổ chức nhân quyền và cả tòa án đã nhiều lần cảnh báo rằng bạo lực, thiếu chăm sóc y tế và điều kiện sống khắc nghiệt trong các trại giam có thể vi phạm trực tiếp quyền hiến định của tù nhân. Hàng ngàn người đã chết trong khi bị giam giữ bởi chính quyền.
Một trong những nơi tình trạng này nghiêm trọng nhất là Alabama.
Bộ phim The Alabama Solution là kết quả của một cuộc điều tra kéo dài sáu năm về cuộc khủng hoảng trong các trại giam của bang miền Nam này. Theo các dữ liệu được nhóm làm phim tổng hợp, từ năm 2019 đến năm 2024 đã có hơn 1,300 người chết trong các cơ sở giam giữ của Alabama.
Những hình ảnh này đôi khi rất khó xem, nhưng chúng buộc khán giả đối diện với một thực tế mà các con số thống kê thường không thể diễn tả.
Cái giá của việc lên tiếng cũng không nhỏ. Ba người cung cấp thông tin trong bộ phim đã bị chuyển vào biệt giam sau khi phim được chú ý. Một người sau đó được thả, nhưng hai người khác vẫn còn bị cô lập.
Vì vậy, The Alabama Solution không chỉ là một bộ phim về nhà tù. Nó còn cho thấy điện ảnh tài liệu có thể trở thành một cách để đưa những thực tế ít được nhìn thấy ra ánh sáng công luận.
Come See Me in the Good Light: Bộ phim về cái chết và cách sống
Đạo diễn: Ryan White
Quốc gia: Hoa Kỳ
Tóm tắt nội dung
Come See Me in the Good Light theo dõi những tháng cuối đời của nhà thơ Andrea Gibson sau khi họ được chẩn đoán mắc ung thư giai đoạn cuối. Bộ phim tập trung vào mối quan hệ giữa Gibson và người bạn đời Megan Falley, ghi lại những lần đi khám bệnh, những buổi đọc thơ cho nhau nghe và sự chuẩn bị cho buổi biểu diễn spoken-word cuối cùng của Gibson vào năm 2024, trước khi nhà thơ qua đời vào tháng Bảy năm 2025.
Phân tích
Trong số các phim tài liệu được đề cử Oscar năm nay, Come See Me in the Good Light có lẽ là bộ phim khiến nhiều người e dè nhất trước khi xem. Một bộ phim về ung thư giai đoạn cuối luôn khiến khán giả nghĩ đến những câu chuyện nặng nề và đầy nước mắt.
Trong suốt năm qua, bộ phim đã xuất hiện tại nhiều liên hoan phim và nhận được phản ứng rất mạnh từ khán giả. Tại Sundance 2025, phim giành giải Audience Favorite, và từ phía giới phê bình, nó đạt 100% trên Rotten Tomatoes — một mức đánh giá gần như tuyệt đối.
Điều khiến bộ phim đặc biệt không nằm ở câu chuyện bệnh tật, mà ở cách nó quan sát một mối quan hệ.
Ryan White đặt máy quay rất gần nhân vật, nhưng không tạo cảm giác xâm nhập. Thay vì tập trung vào những khoảnh khắc kịch tính của bệnh tật, bộ phim dành nhiều thời gian cho những chi tiết đời thường: hai người đọc thơ cho nhau nghe, đi khám bệnh, trò chuyện với bạn bè quanh bàn ăn, hay chăm sóc con chó trong nhà.
Chính những chi tiết nhỏ này tạo nên một cảm giác bất ngờ. Bộ phim không chỉ nói về cái chết đang đến gần, mà còn về cách con người tiếp tục sống khi biết thời gian của mình có hạn.
Có lẽ điều đó được nói rõ nhất trong lời của Andrea Gibson trong bài thơ Life Anthem
“My story is one about happiness being easier to find once we realize we do not have forever to find it.”
Có thể tạm hiểu: hạnh phúc đôi khi trở nên rõ ràng hơn khi ta nhận ra rằng đời sống không kéo dài mãi mãi.
Nếu nhiều bộ phim về bệnh tật tập trung vào sự mất mát, Come See Me in the Good Light lại chọn cách nhìn khác. Nó là một bộ phim về tình yêu, tình bạn, thơ ca và những niềm vui nhỏ bé của đời sống — những bữa ăn tối với bạn bè, tiếng chó sủa trong nhà, hay một chiếc hộp thư bị hỏng trước sân.
Những điều tưởng chừng rất nhỏ. Nhưng chính chúng làm nên cảm giác rằng cuộc sống vẫn tiếp tục, ngay cả khi thời gian đang dần khép lại.
Cutting Through Rocks: Cuộc đấu tranh của phụ nữ trong xã hội gia trưởng
Đạo diễn: Sara Khaki, Mohammadreza Eyni
Quốc gia: Iran
Tóm tắt nội dung
Cutting Through Rocks theo chân Sara Shahverdi, nữ thành viên hội đồng làng đầu tiên của một ngôi làng ở Iran. Trước khi bước vào chính quyền địa phương, Shahverdi là một nữ hộ sinh đã giúp nhiều trẻ em chào đời. Bộ phim theo dõi nỗ lực của bà nhằm cải thiện cuộc sống của phụ nữ trong cộng đồng — từ quyền tự do đi lại cho đến quyền sở hữu tài sản và quyền quyết định cuộc hôn nhân của chính họ.
Phân tích
Sara Shahverdi không phải là một chính trị gia chuyên nghiệp. Trong nhiều năm, bà làm công việc hộ sinh trong ngôi làng của mình và theo lời bà, đã giúp hơn 400 đứa trẻ chào đời.
Công việc đó khiến bà chứng kiến rất rõ cuộc sống của các cô gái khi lớn lên: những giới hạn trong việc học hành, việc đi lại, quyền sở hữu tài sản, và đặc biệt là những cuộc hôn nhân được sắp đặt từ rất sớm.
Khi trở thành người phụ nữ đầu tiên được bầu vào hội đồng làng, Shahverdi bắt đầu tìm cách thay đổi những điều đó, dù những thay đổi này thường gặp phải sự phản đối từ một xã hội vốn quen với cấu trúc gia trưởng.
Bộ phim của hai đạo diễn Sara Khaki và Mohammadreza Eyni theo dõi những nỗ lực nhỏ nhưng bền bỉ của bà: khuyến khích phụ nữ học lái xe máy, thúc đẩy quyền sở hữu tài sản chung với chồng, và tạo ra những không gian nơi phụ nữ có thể nói lên ý kiến của mình.
Một trong những câu chuyện gây ám ảnh nhất trong phim là của Fereshteh. Khi bộ phim bắt đầu, Fereshteh mới 16 tuổi nhưng đã kết hôn với một người đàn ông 35 tuổi từ khi cô mới 12 tuổi.
Cô tìm đến Shahverdi để xin giúp đỡ ly hôn.
Qua câu chuyện của Fereshteh và nhiều cô gái khác, Cutting Through Rocks đặt ra một câu hỏi không đơn giản: điều gì thực sự cần thiết để thay đổi cuộc sống của phụ nữ trong những xã hội mà quyền lực vẫn phần lớn nằm trong tay đàn ông?
Bộ phim không đưa ra câu trả lời lớn lao. Thay vào đó, nó cho thấy những thay đổi thường bắt đầu từ những bước rất nhỏ — và từ sự kiên trì của một con người.
Mr. Nobody Against Putin: Khi tuyên truyền bước vào lớp học
Đạo diễn: David Borenstein, Pavel Talankin
Quốc gia: Nga
Tóm tắt nội dung
Mr. Nobody Against Putin kể câu chuyện của Pavel “Pasha” Talankin, một giáo viên và người tổ chức sự kiện tại một trường học ở thành phố Karabash, Nga. Sau khi Nga xâm lược Ukraine vào tháng Hai năm 2022, chính quyền ban hành một chương trình giáo dục “yêu nước” mới nhằm thúc đẩy sự ủng hộ đối với cuộc chiến. Talankin được yêu cầu quay phim các hoạt động trong trường như một phần của hệ thống báo cáo. Nhưng chính vai trò này lại cho phép ông ghi lại những thay đổi trong môi trường giáo dục và đời sống của học sinh Nga từ bên trong.
Phân tích
Điều khiến Mr. Nobody Against Putin trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở chủ đề chính trị, mà ở góc nhìn rất hiếm từ bên trong hệ thống giáo dục Nga.
Sau cuộc xâm lược Ukraine năm 2022, chính quyền Nga triển khai một chính sách gọi là “giáo dục yêu nước liên bang.” Chương trình này nhanh chóng thay đổi nội dung giảng dạy trong nhiều trường học trên khắp đất nước, với mục tiêu xây dựng sự ủng hộ đối với cuộc chiến.
Trong bối cảnh đó, Talankin ở đúng vị trí để ghi lại những gì đang diễn ra trong trường học. Công việc quay phim các hoạt động của trường cho phép ông tiếp cận những không gian mà các nhà báo hay nhà làm phim bên ngoài khó có thể ghi hình.
Karabash — nơi câu chuyện diễn ra — lại là một địa điểm mang tính biểu tượng. Thành phố này thường được nhắc đến như một trong những nơi ô nhiễm nhất trên thế giới, một bối cảnh cho thấy rõ sự tương phản giữa đời sống thường nhật và những biến động chính trị lớn.
Bộ phim cho thấy một quá trình diễn ra dần dần: những không gian từng dành cho việc học hỏi và suy nghĩ độc lập bắt đầu thay đổi. Các hoạt động trong trường ngày càng mang tính tuyên truyền, và sự trung thành với nhà nước được đặt lên hàng đầu.
Điều đáng chú ý là bộ phim gần như không cần đến những lời bình luận nặng nề. Chỉ bằng cách ghi lại những gì diễn ra trong lớp học và trong các sinh hoạt của học sinh, nó cho thấy cách mà tuyên truyền có thể thâm nhập vào đời sống hàng ngày.
Chính sự quan sát lặng lẽ đó khiến Mr. Nobody Against Putin trở thành một bộ phim tài liệu vừa tinh tế vừa đáng suy nghĩ.
The Perfect Neighbor: Một bi kịch từ tranh chấp hàng xóm
Đạo diễn: Geeta Gandbhir
Quốc gia: Hoa Kỳ
Tóm tắt nội dung
The Perfect Neighbor kể lại vụ bắn chết Ajike “A.J.” Owens, một người mẹ da đen có bốn con nhỏ, tại Florida vào ngày 2/6/2023. Người nổ súng là Susan Lorincz, hàng xóm của Owens.
Trước khi vụ việc xảy ra, Lorincz nhiều lần gọi cảnh sát để phàn nàn về những đứa trẻ trong khu phố chơi đùa trước nhà bà. Những căng thẳng âm ỉ giữa các gia đình cuối cùng dẫn đến phát súng định mệnh khiến Owens thiệt mạng.
Bộ phim theo dõi quá trình điều tra và xét xử sau đó, kết thúc với việc Lorincz bị kết án tội ngộ sát.
Phân tích
Đạo diễn Geeta Gandbhir xây dựng toàn bộ bộ phim từ những tư liệu có sẵn: video từ camera gắn trên người cảnh sát, ghi âm cuộc gọi khẩn cấp, và các đoạn ghi hình trong quá trình điều tra. Thay vì sử dụng nhiều lời bình hay phỏng vấn, bộ phim để chính những hình ảnh này dẫn dắt câu chuyện.
Cách dựng phim đó tạo ra một cảm giác rất khác cho khán giả. Họ không chỉ nghe về một vụ án đã xảy ra, mà dường như đang theo dõi quá trình điều tra từng bước.
Nhưng sức mạnh của bộ phim nằm ở những khoảnh khắc sau phát súng — những khoảnh khắc thường không xuất hiện trong các bản tin.
Một trong những khoảnh khắc ám ảnh nhất là khi máy quay ghi lại cảnh các hàng xóm chạy đến giúp đỡ, nhân viên y tế cố gắng cứu Owens, và đứa con trai 10 tuổi của cô — Isaac — đứng bên cạnh khi mẹ mình bị bắn.
Sau đó là khoảnh khắc những đứa trẻ biết rằng mẹ của chúng sẽ không trở về nữa.
Chính ở điểm này, The Perfect Neighbor vượt ra khỏi khuôn khổ của một bộ phim về tội phạm. Nó đặt ra một câu hỏi lớn hơn: làm thế nào những xung đột nhỏ trong đời sống hàng ngày có thể biến thành bạo lực chết người — và xã hội có thể làm gì để ngăn những bi kịch như vậy lặp lại.
Sợi chỉ nối liền năm bộ phim
Nếu nhìn riêng từng tác phẩm, danh sách đề cử phim tài liệu năm nay có vẻ rất đa dạng. Một phim nói về nhà tù ở miền Nam nước Mỹ, một phim về một nhà thơ đang đối diện cái chết, một phim về phụ nữ Iran, một phim về giáo dục và tuyên truyền ở Nga, và một phim về bạo lực trong một khu phố ở Florida.
Nhưng khi đặt chúng cạnh nhau, một sợi chỉ chung bắt đầu hiện ra.
Tất cả những bộ phim này đều kể câu chuyện của một con người nhỏ bé đứng trước một hệ thống lớn hơn họ rất nhiều.
Trong The Alabama Solution, đó là hệ thống nhà tù — một bộ máy khổng lồ nơi những con người bị giam giữ gần như không có tiếng nói. Những đoạn video quay lén từ bên trong trại giam cho thấy cuộc sống của tù nhân không phải như những con số thống kê khô khan, mà là những thân phận cụ thể đang vật lộn để tồn tại.
Với Come See Me in the Good Light, điều mà nhân vật phải đối diện lại không phải là chính trị hay pháp luật, mà là điều lớn nhất của đời người: sự hữu hạn của thời gian. Căn bệnh ung thư buộc Andrea Gibson phải nhìn thẳng vào sự thật rằng đời sống không kéo dài mãi mãi. Nhưng chính trong khoảnh khắc đó, bộ phim lại tìm thấy một điều khác — niềm vui của những điều rất nhỏ trong đời sống.
Còn Cutting Through Rocks đưa khán giả vào một xã hội gia trưởng, nơi những luật lệ vô hình quyết định cuộc đời của phụ nữ. Sara Shahverdi, từ một nữ hộ sinh từng giúp hàng trăm đứa trẻ chào đời, trở thành một nhân vật trung tâm trong cuộc tìm kiếm quyền tự quyết cho những cô gái mà bà từng giúp sinh ra.
Mr. Nobody Against Putin lại mở ra một bộ máy khác:bộ máy tuyên truyền của một nhà nước trong thời chiến. Qua góc nhìn của một giáo viên bình thường, bộ phim cho thấy cách những bài học trong lớp học có thể dần dần biến thành công cụ định hình suy nghĩ của cả một thế hệ.
Còn The Perfect Neighbor bắt đầu từ một câu chuyện tưởng chừng rất nhỏ — một cuộc tranh chấp giữa hàng xóm. Nhưng khi bộ phim lần theo những hình ảnh từ camera cảnh sát và các cuộc gọi 911, khán giả nhận ra rằng bi kịch đó không chỉ là một vụ xung đột cá nhân. Nó phản ánh những căng thẳng sâu xa hơn về chủng tộc, quyền lực và nỗi sợ hãi trong xã hội.
Nhìn theo cách đó, năm bộ phim này không chỉ kể những câu chuyện riêng lẻ. Chúng đều đặt ra cùng một câu hỏi:
Một con người có thể làm gì khi phải đối diện với những lực lớn hơn mình — hệ thống, định kiến, quyền lực, hay chính thời gian?
Có lẽ đó chính là điểm khiến những bộ phim này trở nên đáng nhớ. Chúng không cố gắng giải thích thế giới bằng những lý thuyết lớn. Thay vào đó, chúng bắt đầu từ những cuộc đời rất cụ thể.
Một tù nhân quay video bằng điện thoại giấu trong trại giam.
Một nhà thơ đọc những câu thơ cuối đời.
Một nữ hộ sinh cố gắng thay đổi cuộc sống của các cô gái trong làng.
Một giáo viên âm thầm ghi lại những bài học tuyên truyền.
Một cậu bé đứng bên cạnh khi mẹ mình bị bắn.
Những câu chuyện ấy nhỏ bé, nhưng khi đặt cạnh nhau, chúng cho thấy một điều quan trọng: phim tài liệu không chỉ ghi lại hiện thực — nó giúp chúng ta nhìn thấy những cấu trúc vô hình đang định hình cuộc sống con người.
Và có lẽ đó chính là lý do những bộ phim này được đề cử Oscar.
Không phải vì chúng gây sốc.
Mà vì chúng nhắc chúng ta rằng đôi khi một chiếc camera và một câu chuyện có thật vẫn đủ để khiến cả thế giới phải dừng lại và lắng nghe.
