Trợ lý viết văn AI âm thầm làm lệch lạc quan điểm trên mạng xã hội -

Mỗi ngày, hàng triệu người dùng trên thế giới đang nhờ cậy đến các mô hình ngôn ngữ lớn để làm cho các bài đăng mạng xã hội của mình trở nên mượt mà, chuyên nghiệp hơn. Tuy nhiên, liệu việc chỉnh sửa này có hoàn toàn vô hại? Một nghiên cứu mới thực hiện bởi Viện Internet Oxford thuộc Đại học Oxford và Viện Hasso Plattner thuộc Đại học Potsdam đã đưa ra câu trả lời gây ngạc nhiên: Không.

Hệ thống AI không chỉ đánh bóng câu chữ mà còn tinh vi thay đổi nội dung cốt lõi và hướng suy nghĩ ban đầu của người viết. Điều này đặt ra một câu hỏi căn bản về mặt công nghệ và truyền thông: Khi AI tham gia sửa bài, ý kiến được phát biểu cuối cùng là của bạn, hay là của mô hình máy tính?

Cùng một chỉ thị, nhưng ý nghĩa lại bị thay đổi

Để kiểm tra tính trung thực của các công cụ, nhóm nghiên cứu đã đặt ra một giả định đơn giản: Nếu bạn yêu cầu một mô hình AI cải thiện bài đăng nhưng phải giữ nguyên ý nghĩa ban đầu, công cụ đó có làm đúng lệnh hay không?

Kết quả thử nghiệm trên nhiều mô hình ngôn ngữ lớn từ những nhà cung cấp khác nhau đều cho thấy một xu hướng chung. Các văn bản do AI tạo ra một cách hệ thống đã làm dịch chuyển lập trường vốn có của người viết, bất chấp việc chúng nhận được yêu cầu nghiêm ngặt là không được thay đổi ý nghĩa gốc.

Hiện tượng này không phải là một lỗi ngẫu nhiên chỉ xuất hiện ở một mô hình hay một chủ đề cụ thể. Nó xảy ra liên tục đối với các đề tài nhạy cảm – nơi mà xã hội đang có sự phân hóa sâu sắc và mỗi cách chọn chữ, đặt câu đều mang sức nặng định hướng rất lớn. Ví dụ, bạn chỉ muốn câu văn của mình ngắn gọn hơn, nhưng kết quả nhận về lại là một bài viết mang một sắc thái lập luận hoàn toàn khác với ý định ban đầu.

Sự nhất quán đáng lo ngại trong định kiến của AI

Điều đáng nhớ hơn cả sự tồn tại của định kiến chính là tính nhất quán của nó giữa các hệ thống AI khác nhau. Nhiều công cụ do các công ty đối thủ phát triển lại có xu hướng thúc đẩy bài viết theo các hướng giống nhau. Nghiên cứu chỉ ra rằng AI thường điều chỉnh văn bản theo hướng ủng hộ việc kiểm soát súng, hợp pháp hóa cần sa và phong trào nữ quyền, trong khi lại thể hiện thái độ hoài nghi hoặc giảm bớt sự ủng hộ đối với chủ nghĩa vô thần và án tử hình.

Tại sao sự nhất quán này lại quan trọng? Vì nó cho thấy đây không phải là những lỗi kỹ thuật vớ vẩn hay ngẫu nhiên. Nếu các công cụ AI khác nhau cùng nghiêng về một phía đối với cùng một vấn đề, chúng đang tạo ra một áp lực định hướng vô hình. Áp lực này được áp dụng một cách lặng lẽ và lặp đi lặp lại mỗi khi có ai đó nhấn nút “nhờ AI sửa bài”.

Tích tiểu thành đại: Sức mạnh dịch chuyển dư luận

Một bài viết bị thay đổi một chút có thể không làm ai bận tâm. Nhưng chuyện gì sẽ xảy ra ở quy mô hàng triệu tương tác?

Để giải đáp điều này, các nhà khoa học đã xây dựng mô hình toán học và chạy các mô phỏng dựa trên dữ liệu mạng xã hội thực tế từ X (Twitter) và Facebook. Mục tiêu là xem xét liệu các định kiến nhỏ nhặt trong từng bài đăng đơn lẻ có thể tích tụ thành một làn sóng lớn khi lan truyền trong cộng đồng hay không.

Kết quả mô phỏng xác nhận: Có. Định kiến nhỏ trong từng thông điệp cá nhân có thể tích tụ theo thời gian, dần dần làm thay đổi quan điểm của toàn bộ một cộng đồng trực tuyến. Không cần bất kỳ một bài đăng do AI chỉnh sửa nào phải có sức thuyết phục tuyệt đối. Sức mạnh thực sự đến từ sự lặp lại của hàng ngàn, hàng triệu bài viết bị nghiêng một chút về một hướng, âm thầm đẩy toàn bộ cuộc hội thoại đi xa hơn.

Luật pháp vẫn chưa theo kịp công nghệ

Nghiên cứu nhấn mạnh rằng các khung pháp lý hiện tại chưa được thiết kế để kiểm soát loại tầm ảnh hưởng tinh vi này. Các quy định tiến bộ như Đạo luật AI của Liên minh Châu Âu (EU AI Act) hay Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA) chủ yếu tập trung giải quyết các rủi ro mang tính hệ thống, nội dung độc hại, phân biệt đối xử hoặc các mối đe dọa trực tiếp đến tiến trình dân chủ. Chưa có điều luật nào trực tiếp xử lý cách AI thay đổi ý kiến cộng đồng thông qua việc soạn thảo hoặc tinh chỉnh từ ngữ hàng ngày.

Giáo sư Sandra Wachter, chuyên gia về công nghệ và quy chế tại Viện Internet Oxford, cho biết: “Nghiên cứu của chúng tôi chỉ ra rằng truyền thông do AI làm trung gian là một cách thức mới và tinh vi hơn để định hướng dư luận – một vấn đề mà luật pháp vẫn chưa theo kịp.”

Một số chuyên gia sáng tạo nội dung số thừa nhận rằng họ thường xuyên dùng các công cụ như ChatGPT, Gemini hay Jasper để tối ưu hóa bài đăng nhằm tiết kiệm thời gian. Tuy nhiên, phần lớn người dùng chỉ chú ý kiểm tra lỗi chính tả hoặc độ thu hút của câu chữ mà bỏ qua việc đánh giá xem thông điệp cốt lõi của mình có bị bẻ cong hay không.

Có lẽ người dùng trực tuyến cần tỉnh táo hơn khi tiếp nhận thông tin hoặc khi sử dụng AI làm trợ lý viết lách. Sự can thiệp vô hình này đang tạo ra một bộ lọc định kiến mà nếu không có sự kiểm tra kỹ lưỡng, chúng ta sẽ vô tình trở thành những người truyền bá các quan điểm do máy tính thiết lập chứ không phải của chính mình.

Nguồn tham khảo: