CHU TẤT TIẾN
Kể từ ngày 11/6/2026, cuộc thi dành lấy giải World Champion của môn “Soccer” tổ chức tại Mexico, Hoa Kỳ, và Canada đã làm cho tinh thần ham chuộng thể thao của hầu như toàn thể thế giới nhộn nhịp hẳn lên, nhất là dân Mỹ vì đây là lần thứ hai, cuộc thi quốc tế được tổ chức tại nước Mỹ sau 32 năm vắng bóng.
Năm 1994, Hoa Kỳ được đăng cai tổ chức thi đấu, và đã bị loại ở vòng 16 và bị Brazil hạ 1-0. Lần này, Mỹ là một trong ba quốc gia đăng cai cuộc thi đấu, gồm có Mỹ, Canada, và Mexico. Do đó, cả ba quốc gia đều có sân đấu:
Canada tổ chức 11 trận đấu tại hai nơi từ June 11 đến June 19: tại Toronto và tại Vancouver.
Mexico tổ chức 13 trận đấu tại ba địa điểm, từ June 11 đến July, 19: tại Mexico City, Guadalajara, và Monterrey.
Mỹ được tổ chức nhiều trận đấu nhất: 78 trận trong toàn thể 104 trận đấu. Có 11 thành phố đã được chỉ định tổ chức các trận đấu này:
Tại miền Đông: gồm có New York/New Jersey (MetLife Stadium, vinh dự tổ chức trận Chung Kết-Final- vào ngày July 19), Philadelphia, Boston, Miami (Huy Chương Bạc và Đồng vào ngày July 18), và Atlanta vào ngày July 15 (bán kết)
Tại Trung Mỹ: Dallas (1 trận bán kết vào ngày July 14), Houston, Kansas City
Tại miền Tây: Trận mở đầu ngày Thứ Sáu 12 tháng 6 tại SoFi Stadium, Inglewood, Los Angeles County, California, (USA-Paraguay),(3) sau đó là Seattle, San Francisco Bay Area.
Theo FIFA, hơn 54 triệu khán giả tại Canada, Mexico và Hoa Kỳ đã theo dõi các trận đấu mở màn của FIFA World Cup 2026™ có sự góp mặt của ba quốc gia đồng chủ nhà, cho thấy sức hút đặc biệt của giải đấu trong việc kết nối mọi người và thu hút khán giả trên khắp Bắc Mỹ.
FIFA dự báo World Cup 2026 có thể đạt mức tiếp cận toàn cầu khoảng 5–6 tỷ lượt người xem và tương tác trên truyền hình, nền tảng số và các hình thức theo dõi khác. Tuy nhiên đây là dự báo về tổng mức tiếp cận toàn cầu, không phải số người xem trực tiếp từng trận đấu.
Với người Việt Nam, môn thể thao “soccer,” thường được gọi là bóng tròn, hoặc bóng đá, hoặc “football” là môn được dân chúng mê say từ trước 1975 tại miền Nam Việt Nam. Các cuộc “thi đấu bóng tròn” được tổ chức rất nhiều tại miền Nam, có cả đội đi thi đấu quốc tế. Theo AI: Một số cầu thủ của Việt Nam Cộng Hòa đã được Á Châu trọng nể:
Phạm Huỳnh Tam Lang: Trung vệ huyền thoại, đội trưởng tuyển VNCH. Năm 1966, ông được chọn vào Asian All Stars (Đội Ngôi sao châu Á). Được báo chí quốc tế gọi là “Mũi tên vàng” và là một trong những cầu thủ Việt Nam hiếm hoi được AFC vinh danh.
Nguyễn Văn Mộng: Tiền đạo xuất sắc của VNCH thập niên 60. Cùng Tam Lang, ông được chọn vào Asian All Stars 1966.
Đỗ Thới Vinh (Vinh “đầu hói”): Tiền vệ tổ chức, nhạc trưởng của đội tuyển.
Nguyễn Văn Ngôn: Tiền đạo ghi bàn quyết định giúp VNCH đoạt HCV SEAP Games 1959.
Võ Bá Hùng: Tiền vệ cánh tốc độ, kỹ thuật. Trụ cột trong chiến tích SEAP Games 1959.
Phạm Văn Rạng — “Lưỡng thủ vạn năng:” Thủ môn huyền thoại, được nhiều nhà báo thể thao trong khu vực đánh giá là một trong những thủ môn xuất sắc nhất châu Á thời bấy giờ.
Trên đây là một số cầu thủ xuất sắc của Việt Nam Cộng Hòa trong môn thể thao, vẫn thường được gọi là “môn bóng tròn, bóng đá, và Football.”
Sau khi định cư tại Hoa Kỳ, nhiều người Việt mới quen với cách người Mỹ dùng từ “soccer” để phân biệt với môn American football. Trong khi đó, tại nhiều quốc gia khác, môn thể thao này vẫn thường được gọi là football. Người Việt sau đó mới biết danh từ “football” là dành cho môn bóng bầu dục, mặc dù môn này ít đá bóng bằng chân, chỉ đá quả bóng khi gần hai trụ gôn đối phương cho lọt qua là thắng luôn. Trong Football ở Mỹ, cú đá để chiến thắng này gọi là “field goal” và phải đá qua cái xà ngang treo giữa hai trụ gôn. Nếu đá lọt bên dưới xà ngang là coi như hỏng.
Banh bầu dục “football” của Mỹ phát xuất từ “rugby” của Anh, nhưng khác lối chơi và khác số người chơi rugby của người Anh có số người là 15 (union) hoặc 13 người (League). Rugby không mặc giáp nặng, chỉ có bảo vệ nhẹ, và đá bóng nhiều hơn. “Football” của Mỹ có số người là 11, trang bị nặng, va chạm mạnh với tốc độ cao.
Thực tế, nếu gọi môn thể thao “soccer” này là “football” và coi như “đá bóng bằng chân” thì cũng không đúng hắn, vì rất nhiều lần, chiến thắng đã đến với những cú “đội đầu” oanh liệt. Các cầu thủ “đá bóng” không chỉ tập đá bằng chân, mà phải tập luyện “đánh bằng đầu” cả trăm lần mới được ra sân. Cú “đánh bằng đầu (header technique) này được sử dụng từ tháng 1, 1871, tại Anh quốc và được áp dụng cho đến ngày nay, bất chấp rất nhiều lần, các cầu thủ chuyên “đánh bằng đầu” này bị chấn thương rất nặng. Trong nhiều năm gần đây, giới y học thể thao đã quan tâm đến ảnh hưởng lâu dài của việc đánh đầu thường xuyên. Một số nghiên cứu cho thấy các cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp có nguy cơ cao hơn mắc các bệnh thoái hóa thần kinh hoặc chấn thương não mãn tính sau nhiều năm thi đấu. Tuy nhiên, phần lớn các trường hợp liên quan đến tác động tích lũy kéo dài, chứ không phải do một cú đánh đầu đơn lẻ.
Để có thể hiểu về Soccer hơn và mê say môn thể thao đầy sự nhanh trí, tài nghệ, và tình đồng đội này, bài viết này xin trở lại vài hàng về lịch sử môn “đá bóng tròn.”
“Soccer,” hoặc “football,” hoặc “bóng tròn” hay “bóng đá,” đã được chơi cả ngàn năm trước, và người Anh đã tổ chức lại có bài bản từ thế kỷ thứ 19.
Từ khoảng hơn 3,000 năm trước, tại Mesoamerica (Trung Mỹ Châu và một phần Mexico), kiểu đá banh tròn đã được chơi trong các lễ hội. Một số nghi lễ bóng cổ đại của các nền văn minh Trung Mỹ có liên quan đến tín ngưỡng tôn giáo và đôi khi gắn với các nghi thức hiến tế. Tuy nhiên các nhà sử học vẫn còn tranh luận về vai trò và đối tượng của những nghi lễ này.
Tại Trung Hoa cổ đại, có trò chơi gọi là “Cuju,” xuất hiện khoảng ba thế kỷ trước Chúa Giáng Sinh, các người tham dự cố đá một cục banh cuộn bằng da và lông thú vào một cái lưới. Cũng khoảng thời gian sau đó, người Nhật tổ chức chơi trò “Kemari” trong lễ hội, đòi hỏi phải có tinh thần đồng đội (team work). Tại Âu Châu, một vài hình thức của “football” xuất hiện ở Greece thời cổ đại dưới tên là Episkyros. Người tham gia trò thi đấu này đá vào một quả banh bọc bằng da thú, cuộn một mớ lông thú và cũng thi nhau giành giật quả bóng này. Trò chơi với quả banh cuộn bằng lông thú này ảnh hưởng đến dân La Mã (Rome,) và rồi được phổ biến trong dân gian, tạo ra tinh thần đồng đội, nhưng không được giới quý tộc coi trọng, nên không được mang vào sân của lớp quý tộc, giàu sang (amphitheaters) tại các cuộc tranh tài gọi là Panhellenic Games. Nhưng dần dần môn đá bóng này đã lan truyền đến giới quân đội để tập luyện, và được đặt tên là Harpastum.
Cũng cần phải nhắc đến một trò chơi của người thổ dân Úc, họ chơi với một quả bóng làm bằng lá hoặc rễ cây. Theo dân gian kể lại thì những người chơi bóng này phải thi nhau ném quả bóng lên cao và cố giữ cho quả bóng không rơi xuống đất. Tuy nhiên, những cuộc đấu này chỉ được nhắc đến trong dân gian, nhưng chưa có ghi chép trên giấy.
Đến khoảng năm 1170, thế kỷ thứ 12, cuộc đấu này được ghi chép trong sử của nước Anh. Trò chơi thể thao có thi đấu này được tổ chức tại các đồng cỏ và đường phố ở Anh. Một chi tiết cần lưu ý là trong khi thi đá quả bóng vào gôn của đối phương thì các đấu thủ có thể đấm, đá lẫn nhau, sao cho giành được quả bóng. Môn thể thao này hồi đó rất ác liệt, không giống như hiện tại, khiến nhiều đấu thủ chấn thương nặng. Rồi đến thời Phục Hưng, nhiều thể loại giống như “football” hiện tại được chơi trong nhiều quốc gia Âu Châu, dưới sự chứng kiến và cổ võ của vua chúa.
Một câu hỏi quan trọng liên quan đến bóng đá, đó là “bóng hơi đến từ thời nào và do ai tạo ra?”
Vào năm 1855, giữa thế kỷ thứ 19, Vua sản xuất cao su là Charles Goodyear đã tạo ra quả bóng hơi làm bằng cao su. Trước đó, quả banh được làm bằng bàng quang (bong bóng) heo, hoặc bằng các bong bóng của các con vật khác. Do đó, hình thù quả bóng này khác nhau, dễ thấm nước, và thường phải sửa chữa lại thường xuyên khi các cầu thủ, cho dù đá bằng chân, đã đá thủng quả bóng. Từ đó, Hội Bóng Tròn Anh Quốc (English Football Association) mới đặt ra luật về hình dáng, cân nặng, và kích thước quả bóng như hiện tại và chia làm hai loại bóng: Bóng Tròn (Football) và bóng bầu dục (Rugby) chơi khác nhau. “Football” vẫn thi nhau đá quả bóng tròn vào gôn đối phương, nhưng không được dùng tay mà ném bóng, và không được xô xát, đánh nhau, còn “rugby” thì chơi theo kiểu “full-contact” nghĩa là có quyền xô nhau, đè nhau, vật nhau tha hồ. Vì phải chạy nhiều, nên “rugby” còn được gọi là “trò chơi thi chạy” (the running game) còn bóng tròn được gọi là “trò chơi nhỏ giọt” (the dribbling game).
Sau đó, nước Anh lập ra các đội bóng đá, có luật lệ đàng hoàng. Luật cấm không dùng tay ném bóng vào lưới, cấm đánh nhau. Tổ chức đầu tiên kết hợp bóng đá nước Anh là The Football Association hay FA. Thoạt tiên, các cuộc đấu chỉ thi với nhau trong sân nhà mình, nhưng rồi bất ngờ có cuộc thách thức giữa Scotland và England, cho nên cuộc thi đấu có tính chất quốc tế được thực hiện năm 1872. Hai đội đấu hòa nhau 0-0. Năm sau, lại có cuộc đấu tay đôi nữa và lần này nước Anh thắng Scotland 4-2. Dân Scotland bất bình, tự thành lập ra Scottish Football Association, năm 1873, một năm sau khi nước Anh thành lập the English Football Association. Một chi tiết khá lý thú là trước năm 1880, các cuộc thi đấu chỉ được dành cho các trường trung học đấu với nhau, rồi tiến đến các tổ chức tư nhân, các cơ sở cũng thành lập đội bóng của mình, nhưng chưa có in vé và bán vé. Mãi sau 1880 mới có việc bán vé vào xem thi đấu.
Sau hai trận đấu giao hữu giữa nước Anh và Scotland, các cuộc thi đấu quốc tế vẫn chưa được thực hiện. Mãi 11 năm sau, năm 1883, mới có sự thi đấu quốc tế lần đầu tiên. Các nước tham gia thi đấu là: England, Ireland, Scotland và Wales và vẫn được tổ chức tại Anh.
Nhu cầu đấu bóng giữa các quốc gia với nhau càng ngày càng tăng, cho nên nẩy ra sự cần thiết phải có một cơ quan trọng tài giữa các quốc gia đấu với nhau. Một số nhà lãnh đạo bóng đá Anh thời đó không tán thành việc thành lập một tổ chức quốc tế mới, vì cho rằng Football Association của Anh đã đóng vai trò trung tâm trong việc xây dựng luật chơi hiện đại. Tuy nhiên các nước Âu Châu khác bàn nhau họp tại Paris ngày 21 May 1904, tạo ra FIFA, gồm có các quốc gia France, Belgium, Denmark, Netherlands, Spain, Sweden, and Switzerland. Germany cũng gia nhập FIFA nhưng vì nộp đơn hơi trễ, nên chỉ là thành viên, mà không phải là những cha đẻ của FIFA.
Bóng đá xuất hiện tại Olympic Paris năm 1900 và dần trở thành một môn thi đấu quốc tế quan trọng. Đến Olympic London 1908, môn bóng đá được tổ chức theo thể thức chính thức với các đội tuyển quốc gia. Và rồi, thế giới đồng loạt công nhận tổ chức FIFA là một hệ thống trọng tài, hệ thống này được coi trọng trên toàn thế giới, và FIFA dần được trở thành “trọng tài quốc tế,” đội nào được vinh danh, đội nào chơi xấu thì bị cảnh cáo, vi phạm nhiều lần thì bị trục xuất.
Từ sự tôn trọng luật lệ chơi bóng, thế giới ngưỡng mộ một trong những cha đẻ của “soccer” (Father of Soccer) là Ebenezer Cobb Morley. Vị này đã tái cấu trúc và luật lệ chơi bóng, để rồi phổ biến trên toàn cầu.
Nhân nói về lịch sử Bóng Đá, cũng nên lược thuật qua những tai nạn lớn xảy ra trong các cuộc thi đấu:
Estadio Nacional Disaster (Peru, 1964)
Tại cuộc tranh tài giữa Peru và Argentina ở Lima, vào ngày 24/5/1964, sau một cuộc cãi cọ giữa cầu thủ và trọng tại, một người ái mộ nhảy ra tấn công trọng tài. Thế là đám đông nhào ra ẩu đả, bất chấp cảnh sát dùng hơi cay và cho để xua đuổi. Kết quả là 328 người chết vì bị đánh đấm và dẫm đạp.
Accra Sports Stadium Disaster (Ghana, 2001)
Trong trận đấu giữa Hearts of Oak và Asante Kotoko ngày 9/5/2001 tại Accra Sports Stadium, sau khi xảy ra xô xát giữa cổ động viên hai đội, cảnh sát bắn hơi cay vào khán đài. Đám đông hoảng loạn tìm cách thoát thân, trong khi một số lối ra bị khóa hoặc không đủ khả năng thoát người. Thảm họa khiến 126 người thiệt mạng và trở thành thảm họa sân vận động nghiêm trọng nhất trong lịch sử bóng đá châu Phi.
Hillsborough Disaster (England, 1989)
Thảm họa Hillsborough xảy ra ngày 15/4/1989 trong trận bán kết FA Cup giữa Liverpool và Nottingham Forest. Theo số liệu hiện được công nhận chính thức, 97 người đã thiệt mạng, hàng trăm người khác bị thương và chịu chấn thương tâm lý kéo dài nhiều năm.
Heysel Stadium Disaster (Belgium, 1985)
Cũng trong trận đấu chờ chung kết giữa Liverpool và Juventus. Hai phe ủng hộ tấn công lẫn nhau. Một phe bị dồn vào một bức tường đã hư hỏng. Sự dồn ép làm sập bức tường này, gây ra tai nạn. 39 người chết và bị thương hơn 500. Sau trận này Câu lạc Bộ English bị cấm tham dự trong 5 năm.
Ibrox Stadium Disaster (Scotland, 1971)
Trong trận tranh League Cup giữa Rangers và Celtic, cầu thang số 13 bị sập giết chết 66 người, làm bị thương hơn 200 người.
Chu Tất Tiến sưu tầm
Tháng 7, 2026
Cùng một tác giả: https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/tac-gia/q-to-z/chu-tat-tien/
Tham chiếu
https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/world-cup-breaks-broadcast-records-across-board
https://grokipedia.com/page/Header_(association_football
https://hudsonreporter.com/sports/football-disasters
