CHU TẤT TIẾN
Theo tin Reuter, ngày 6 tháng 8 năm 2026, một quả bom dấu trong xe buýt đã làm bị thương 14 người khác ngay tại ngoại ô của thủ phủ Damascus của Syria vào đêm thứ Năm. Cùng thời gian, tờ báo Times of India loan tin 30 lính chính phủ Yemen bị giết sau khi quân của Houthi tấn công những trại lính chính phủ tại thành phố Madrid và Hadramout. Tờ Al Jazeera, ngày 5 tháng 8, 2026 cho biết lính Israel lùng sục trại tạm trú Qalandiya tại West Bank, giữa Jerusalem và Ramallah, làm bị thương ít nhất là 51 người Palestines. Cũng tin Al Jazeera đăng trên Yahoo, không quân Israel đã tấn công và thả bom vào các thành hố ở quận Tyre phía Nam Lebanese làm bị thương nhiều người, trong khi có các cuộc thương thảo vòng thứ 7 về ngưng bắn do Mỹ chủ động. Một quả bom người đã phát nổ làm 2 lính Israel và làm bị thương 4 lính khác vào thứ Tư trong cuộc hành quân tại Majdal Zun.
Trên đây là một vài tin ngắn trong mấy ngày đầu tháng 8 năm 2026 về tình hình chính trị và quân sự tại Trung Đông, nơi mà nhiều nguồn truyền thông đã đặt tên cho vùng này là “Thùng thuốc súng Trung Đông” (The powder keg of Middle East), hoặc một mạng nhện rắc rối (A web of problems) chằng chịt những xung đột giữa các quốc gia với nhau, hoặc giữa các thành phần không phải là quốc gia với quốc gia, qua các cuộc giao tranh ở Iran, Israel, Yemen và một số quốc gia vùng Vịnh.
Thực tế, các cuộc xung đột gần đây chỉ là những ngọn lửa nhỏ trong toàn cảnh lịch sử Trung Đông, một vùng đất bao la với Sa mạc Arabian đứng thứ tư trong các sa mạc lớn nhất thế giới, những núi đá chập chùng, nơi cư ngụ của rất nhiều bộ lạc, dân tộc với lịch sử khác nhau.
Với khí hậu khô cằn, thiếu nước, thiếu đồng cỏ, nhưng lại dồi dào các nguồn tài nguyên ẩn sâu dưới đất, cho nên việc tranh giành quyền lực không thể tránh khỏi. Lịch sử của các cuộc xung đột ở Trung Đông đã được đánh dấu bởi các đế chế thời cổ đại, các giai đoạn thực dân thống trị, những căng thẳng về tôn giáo và các sự cạnh tranh về địa dư kéo dài mãi cho đến ngày nay.
Về phương diện địa lý, Trung Đông bao gồm nhiều quốc gia và dân tộc:
-Bán đảo Ả Rập (The Arabian Peninsula): Saudi Arabia, Yemen, Oman, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), Qatar, Bahrain, Kuwait
-Vùng Cận Đông (The Levant) Liban, Syria, Jordan, Israel và Palestine.
-Các quốc gia khác: Iraq, Iran, Turkey, and Egypt.
Phía Tây Bắc của miền Trung Đông nhìn sang Biển Đen và Hy Lạp, phía Đông giáp với các quốc gia Tiểu Á. Phía Tây là Châu Phi. Phía Nam là biển Arabian Sea nối với Ấn Độ Dương.
Về phương diện nhân văn và lịch sử, Trung Đông từ ngàn xưa vẫn là chiến địa cho các cuộc chiến tranh âm ỉ, ảnh hưởng từ sự thay ngôi, đổi chủ của những nền văn minh lâu đời như văn minh Babylonians, Persians, Hy Lạp và La Mã. Vì là một vùng có nhiều tín ngưỡng khác nhau, ranh giới giữa bộ lạc này và bộ lạc khác khó phân định nên các cuộc chiến tranh đã xảy ra liên tục cho đến khi Đạo Islam phát triển rất mạnh từ thế kỷ thứ 7, phổ biến văn hóa Islam thì đa số các dân tộc ở Trung Đông cùng chung một tín ngưỡng Islam. Tuy nhiên, sau khi Đấng Tiên Tri Muhammad lìa trần, lại xảy ra sự chia rẽ giữa người Sunni và người Shia, từ đó, đã dẫn đến các cuộc chiến tranh tương tàn khốc liệt giữa những người Islam với nhau.
Bên cạnh yếu tố xung đột tôn giáo, ảnh hưởng quan trọng dẫn đến việc Trung Đông được coi như “lò lửa” là việc các đế quốc Anh và Pháp mang vũ khí đến thống trị miền này, và áp đặt chính sách “chia để trị,” vẽ lại địa dư, tạo ra các biên giới mới, bất chấp đến việc gây tổn hại về phương diện tín ngưỡng, địa lý và nhân văn của từng dân tộc, gây ra các phản ứng bất mãn từ các dân tộc. Từ đó, lò than ở Trung Đông đã âm ỉ cháy. Cho đến khi nước Israel được thành lập vào năm 1948, dẫn tới việc người Palestine bị mất lãnh thổ, tình hình căng thẳng tại Trung Đông đã lên cao tới cực điểm.
Để có thể có một tầm nhìn khái quát về các biến cố liên quan đến Trung Đông, bài viết sẽ được chia làm hai giai đoạn: Từ 1901 đến 1948, và từ 1948 đến hiện tại.
Giai đoạn thứ nhất: Từ 1901 đến 1948
Sự hợp nhất của Saudi Arabia (The unification of Saudi Arabia)
Sự hợp nhất của Saudi Arabia là một chuỗi dây chuyền các sự kiện quân sự và chính trị trong đó các bộ lạc, tù trưởng, lãnh thổ, tiểu vương quốc, và vương triều của hầu hết Bán đảo Ả Rập được quy tụ dưới trướng của “House of Saud.” Sự hợp nhất này bắt đầu từ 1902, và phát triển mạnh mẽ vào năm 1932, khi mà vương triều của Saudi Arabia được công bố dưới quyền lãnh đạo của Ibn Saud, thế hệ thứ ba, Third Saudi State, tiếp nối Thế hệ thứ nhất (First Saudi State) và thứ hai (Second Saudi State). Giai đoạn hoàn thiện vương quyền là năm 1934.
Nhìn lại lịch sử, thấy từ năm 1893, Hoàng gia Saud đã bị lưu đày ở Emirate of Kuwait, nơi này được bảo trợ bởi người Anh. Chín năm sau, năm 1902, Ibn Saud bất thần trở lại và đòi lại lãnh thổ, chiếm được Riyadh, kinh đô cũ của Hoàng Gia Saud. Sau đó, Ibn Saud liên tiếp gây chiến, tấn công, và chiếm được hầu hết Bán Đảo Ả Rập (Arabian Peninsula), thu phục Najd, chiếm lại các lãnh thổ từ Đế Quốc Ottoman và các lãnh địa khác, quan trọng nhất là chiếm được những thành phố Thánh của đạo Islam là Mecca và Medina, lập nên một đế chế Saudi Arabia. Để tạo vương quyền, Iban đặt vương hiệu là “Kingdom of Hejaz and Najd” mãi cho đến năm 1932 mới đổi là “The Kingdom of Saudi Arabia”. Hai năm sau, năm 1934, bất ngờ Vương Quốc Yemen (Kingdom of Yemen) tấn công Saudi Arabia, đòi lại các thành phố phía Nam là Asir, Najran, và Jazan. Cuộc chiến này không kéo dài vì lực lượng của Saudi Arabia quá mạnh. Yemen thua, phải rút quân về nước.
Trận đánh Kuwait-Najd và Uqai Protocol năm 1922
Trong số các trận đánh giành lại vương quyền, có trận đánh Kuwait-Najd và hội nghị Uqair năm 1922 là căng thẳng hơn cả. Trên đà chiến thắng, Ibn Saud muốn chiếm toàn bộ lãnh thổ Kuwait, và buộc Kuwait phải sát nhập vào Saudi. Các trận chiến diễn ra làm quân Kuwait chết hàng trăm mạng, tuy nhiên, vẫn giữ được quốc gia mình. Năm 1922, một hội nghị hòa bình được thành lập bởi một số nước trong vùng, dưới danh hiệu “Uqair Conference,” để phân định lại biên giới. Vì Kuwait không gửi đại diện đến, nên một số lớn đất đai của Kuwait bị mất vào tay Saudi qua hội nghị này. Sau đó, thấy khó khuất phục Kuwait bằng quân sự, Saud phong tỏa nước này suốt 14 năm (1923–1937) nhằm làm kiệt quệ Kuwait.
Giai đoạn hai: Các trận chiến lớn từ 1948 đến hiện tại
Chiến tranh Israel – Á Rập
Ngay sau khi Israel được Liên Hiệp Quốc yểm trợ cho chính thức thành lập quốc gia, các cuộc giao tranh đã diễn ra giữa lực lượng Israel mới thành lập và các cộng đồng Arab. Ngày 15 tháng 5, 1948, quân đội của Ai Cập, Jordan, Syria và Iraq tấn công Israel nhưng bị đẩy lùi, mặc dù quân Israel mới được trang bị vũ khí và cũng chưa có dịp tập luyện, nhưng với tinh thần dũng cảm sau bao thập niên bị lưu đày, quân Israel đã giữ vững được biên giới của mình. Tuy nhiên, nhận thấy không thể chiến tranh khi đang xây dựng, năm 1949, Israel ký thỏa ước hòa bình riêng rẽ với Ai Cập, Lebanon, Jordan và Syria. Kết quả của những trận đánh này là Israel đã chiếm thêm 78% đất đai của người Palestine. Hàng chục ngàn người Arab-Palestine phải tháo chạy trong khi đó, những người Israel ở các nước Ả Rập ùn ùn trở về nước.
Trận chiến Kênh đào Suez
Nghe tin Ai Cập đang nghiêng về phía Liên Xô và Czechoslovakia, Mỹ và Anh lập tức kêu gọi Israel phối hợp tấn công để lật đổ Nasser. Ngày 29 tháng 10, 1956, quân Israel tấn công kênh đào Suez. Quân Mỹ và Anh theo sau, muốn chiếm thượng phong nên yêu cầu cả hai toán quân Israel và Ai Cập rút lui. Trước tình thế này, Liên Hiệp Quốc khẩn cấp yêu cầu Mỹ, Anh và Israel đều phải rời Kênh Suez, Liên Hiệp Quốc tuyên bố không thể dùng vũ lực chiếm đoạt kênh đào này. Thấy tình thế bất lợi, cả Mỹ, Anh và Israel rút lui.
Trận chiến sáu ngày
Sau nhiều căng thẳng tranh cãi giữa Israel và Ai Cập, bất ngờ Israel tung quân vào ngày 5 tháng 6 năm 1967, tấn công Ai Cập và cả các khu vực của Liên Hiệp Quốc (UNEF). Tốc độ tấn công thần tốc của Israel làm các quốc gia Ả Rập không trở tay kip. Israel chiếm gần hết bán đảo Sinai Peninsula của Ai Cập và khu Gaza dưới quyền kiểm soát của Ai Cập. Để chống lại cuộc tấn công của Israel, Jordan và Syria hợp đồng với Ai Cập tấn công Israel. Nhưng với sức mạnh không quân của Israel, Ai Cập, Jordan và Syria thua và đành chịu ký thỏa hiệp ngưng bắn.
Tổng kết qua sáu ngày, Ả Rập thiệt hại hơn 15,000 quân trong khi Israel chỉ chết có hơn 1,000. Lợi dụng chiến thắng, Israel chiếm đóng Golan Height của Syria, West Bank và Đông Jerusalem của Jordan, và Sinai Peninsula và Gaza Strip từ Ai Cập. Dân Palestine và Syria đang ở khu vực chiến tranh, sợ bị giết, bỏ chạy về phía Á Rập. Theo báo cáo, có khoảng từ 280,000 đến 325,000 dân Palestine và 100,000 Syrians bỏ chạy hoặc bị trục xuất khỏi West Bank. Nasser từ chức. Ai Cập đóng cửa Kinh Suez từ 1967 đến 1975.
Chiến Tranh Iran-Iraq (1980-1988)
Sau khi người Anh tuyên bố bỏ Persian Gulf, sự cạnh tranh giữa hai quốc gia có chung biên giới đột nhiên trở nên căng thẳng. Saddam Hussein, môt ông Tổng Thống độc tài, tuyên bố muốn tấn công chiếm Iran, với lý do là phía đông của con sông Shatt Al-Arab, hợp bởi hai dòng sông Tigris và Euphrates, đem lại nguồn lợi lớn lạo cho các quốc gia có chuyên chở hải sản. Ngoài ra còn khá nhiều lý do liên quan đến sự can thiệp của nước ngoài, đã đổ thêm dầu vào lửa; hai bên đã pháo kích qua lại với nhau vài lần. Cả Iran và Iraq đều chuẩn bị chiến tranh.
Ngày 4 tháng 9, 1980, hai bên pháo kích nhau dữ dội dọc theo biên giới. Iraq tố cáo Iran đã pháo vào một số thành phố và địa điểm quân sự của Iraq (Khanaqin và Mandali). Ngày 22 tháng 9, Iraq đồng loạt tấn công Iran bằng không quân, đồng thời sử dụng quân đội tiến vào chiếm đóng thành phồ Khuzestan, chính thức mở đầu cuộc chiến 8 năm Iran-Iraq war (theo History.com). Trần chiến này, hai bên cùng thiệt hại nặng nề cho đến khi Liên Hiệp Quốc can thiệp thì cuộc bắn giết lẫn nhau ngưng lại vào năm 1988, nhưng ký kết hiệp ước hòa bình chỉ thực sự thực hiện vào năm 1990.
Trận chiến Iraq-Kuwait (1990) và Trận chiến Vùng Vịnh (Operation Desert Storm)
Căng thẳng giữa Iraq và Kuwait tăng lên sau khi Saddam tuyên bố Kuwait đã bán quá số lượng dầu được OPEC chỉ định, sau đó lại tố cáo Kuwait ăn cắp dầu thô từ A-Rumaylah, gần biên giới Kuwait và Iraq.
Sau vài lần tố cáo, Saddam cho vài sư đoàn xe tăng tiến vào Kuwait bắn phá. Cuộc chiến chỉ xảy ra trong vòng 14 tiếng đồng hồ mà cả chục ngàn lính Kuwait bị giết. Lực lượng Saddam chiếm giữ thủ đô Kuwait, giết lãnh đạo Kuwait, đặt bù nhìn vào chức vụ lãnh đạo. Quân lính Iraq tha hồ chém giết, hiếp dâm, cướp của.
Liên hiệp quốc chấn động vì nghe tin là Iraq có thể tấn công Saudi Arabia để chiếm dầu thô, và nếu Saddam chiếm được Saudi Arabia thì sẽ kiềm chế 40% số lượng dầu hỏa của thế giới. Được sự ủng hộ nhiệt thành của quốc tế, Hoa Kỳ lập lực lượng Rapid Deployment Force gồm nhiều lữ đoàn Nhảy Dù, Thủy Quân Lục Chiến, Lực Lượng Đặc Biệt, và Không Quân với F-15 tiến vào Iraq. Đây là lực lượng quân sự tấn công lớn nhất kể từ thế chiến thứ Hai với 240,000 quân có mặt tại vùng Vịnh và hơn 200,000 nữa đang từ nước Mỹ đến. Để yểm trợ cho Mỹ, nước Anh gửi 25,000. Ai Cập gửi 20,000 và Pháp 5,500 quân. Khoảng 25 quốc gia khác gồm Canada, Syria, Bangladesh, Morocco cũng yểm trợ chiến dịch Operation Desert Storm này. Kết quả: Saddam Hussein bị bắt, lực lượng Iraq tan hàng. Saddam sau đó bị treo cổ vào ngày 30 tháng 12, 2006.
Trận chiến Israel-Hamas
Ngày 7 tháng 10, 2023, Hamas bất ngờ pháo vào các tỉnh sát biên giới Israel; một đội quân Hamas xông qua Israel, giết và hiếp dâm hơn 1,200 người Israel. Phẫn nộ, Israel tung lực lượng sang Gaza, tấn công ào ạt. Lực Lượng Hamas gần như tan tành. Để yểm trợ cho Hamas, các lực lượng khủng bố như Hezbollah pháo liên tục vào Israel trong khi Houthis tấn công tàu thuyền trên Biển Đỏ. Vì nhu cầu bảo vệ đường giao thương trên Biển Đỏ, Hoa Kỳ và Anh dùng không quân bắn phá các căn cứ của Houthis. Trong khi đó, lực lượng Islamic Resistance ở Iraq tiếp tay với Hamas, bắn phá cả cơ sở quân sự của Mỹ tại Iraq, Syria, và Jordan. Cuộc chiến này làm cho cả triệu người Palestine phải chạy khỏi nơi sinh sống, đến tạm trú tại các lều trại tạm cư do Liên Hiệp Quốc thành lập. Từ đó đến nay, đã có nhiều cuộc hòa giải, ký kết hòa bình, trao trả tù bình, nhưng thực tế tiếng súng, đạn, bom vẫn chưa hoàn toàn ngưng hẳn.
-Trận chiến Hormuz.
Trận chiến Hormuz xảy ra vào ngày 28 tháng 2, 2026, khi Hoa Kỳ và Israel, tổ chức cuộc hành quân khẩn cấp với tên gọi “Operation Epic Fury” tấn công các cơ sở quân sự, các cơ sở nguyên tử và trung ương lãnh đạo, nhằm triệt tiêu các chương trình chế tạo vũ khí nguyên tử của Iran. Kết quả ngay trong ngày đầu tiên, quân Mỹ đã giết chết Lãnh Đạo tối cao của Iran là Supreme Leader Ali Khamenei; người con trai có thể thừa kế thì bị thương, theo báo cáo của Iran thì chỉ bị thương nhẹ, nhưng theo báo chí phương Tây như Reuters, The New York Times, The Times of India, thì bị thương nặng ở mặt và chân, gây khó khăn khi di chuyển. Một lý do nữa chứng minh là ông bị thương nặng là vì không thấy ông xuất hiện trước công chúng. Nhiều cơ sở quân sự bị phá hủy. Cuộc tấn công này đã hình thành từ những lo ngại nhiều năm trước về chương trình chế tạo nguyên tử của Iran và hỏa tiễn liên lục địa, không được quốc tế cho phép. Để trả đũa, Iran tấn công vào các căn cứ Mỹ ở Trung Đông đồng thời phong tỏa eo biển Hormuz nơi 20% – 25% số lượng dầu hỏa tiêu thụ của thế giới qua lại eo biển này. Nhiều cuộc họp hòa giải đã được thực hiện với Pakistan làm trung gian, nhưng đến trung tuần tháng 8, 2026, cuộc chiến ở nơi đây tuy không còn tiếng nổ, nhưng ngôn ngữ của hai bên Mỹ và Iran vẫn còn căng thẳng.
Bên cạnh những trận chiến lớn làm ảnh hưởng đến toàn cầu như đã nêu trên, còn nhiều cuộc chiến xảy ra giữa Lebanon, Jordan, Yemen với sự bắn phá của nhóm Houthis và các nhóm khủng bố khác. Không biết đến thế kỷ nào thì Trung Đông mới được bình an như Đông Nam Á Châu, Úc Châu, Châu Âu và các miền Bình Yên khác.
Chu Tất Tiến
7 tháng 8, 2026
Cùng một tác giả: https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/tac-gia/q-to-z/chu-tat-tien/
Nguồn
https://www.aljazeera.com/news/2026/8/6/israeli-attacks-wound-eight-in-lebanon-despite-rome-talks
https://www.reuters.com/world/middle-east/several-killed-explosion-city-outside-syrias-damascus-state-run-ekhbariya-tv-2026-08-06/
https://www.npr.org/2024/01/21/1225888171/there-are-10-conflicts-underway-in-the-middle-east-heres-what-you-need-to-know
https://humanidades.com/en/conflicts-in-the-middle-east/
https://www.britannica.com/event/Persian-Gulf-War
