LÝ THÀNH PHƯƠNG
Sau thời kỳ phát triển rực rỡ dưới triều Lê Thánh Tông, đất nước Đại Việt bước vào thế kỷ XVI với những biến động mà ít ai có thể hình dung từ những năm tháng thịnh trị của thời Hồng Đức.
Nền giáo dục và khoa cử từng được tổ chức quy củ, văn chương từng gắn với lý tưởng xây dựng một quốc gia hùng mạnh và có kỷ cương, nhưng bộ máy triều đình dần suy yếu sau khi Lê Thánh Tông qua đời năm 1497. Những cuộc tranh chấp trong hoàng tộc, sự lộng quyền của các phe phái và những cuộc nổi dậy ở nhiều địa phương khiến xã hội ngày càng bất ổn, đặt tầng lớp trí thức trước những lựa chọn không dễ dàng giữa lòng trung thành với một triều đại và trách nhiệm đối với cuộc sống của dân chúng.
Từ ánh sáng Hồng Đức đến những biến động của thế kỷ XVI
Trong hoàn cảnh ấy, Mạc Đăng Dung từng bước nắm giữ binh quyền, rồi năm 1527 lên ngôi, lập ra nhà Mạc. Việc thay đổi triều đại mở đầu cho một cuộc tranh luận lâu dài về tính chính thống, bởi đối với nhiều nho sĩ, nhà Lê vẫn là dòng họ có công khôi phục nền độc lập sau thời Minh thuộc, trong khi những người chấp nhận chính quyền mới lại hy vọng đất nước có thể tìm lại sự ổn định. Từ năm 1533, lực lượng trung hưng nhà Lê hình thành ở phía nam, mở đầu thời kỳ Nam – Bắc triều với những cuộc giao tranh kéo dài. Đến năm 1592, quân Lê – Trịnh chiếm lại Thăng Long; tuy nhiên, lực lượng họ Mạc vẫn tiếp tục tồn tại ở Cao Bằng trong nhiều thập niên sau đó.
Nếu chỉ nhìn lịch sử giai đoạn này qua những cuộc chiến tranh và thay đổi ngôi vua, chúng ta dễ bỏ qua một thực tế quan trọng: giữa cảnh phân tranh, dòng chảy văn hóa Đại Việt vẫn không ngừng tiếp diễn. Những người cầm bút không còn chỉ ca ngợi một trật tự xã hội được xem là lý tưởng, mà bắt đầu dành nhiều sự quan tâm hơn đến lòng người, danh lợi, phẩm giá và cách ứng xử khi thời thế đổi thay. Văn chương không rời bỏ đạo lý Nho giáo, nhưng tiếng nói của người trí thức trở nên riêng tư và từng trải hơn, bởi họ phải tự hỏi điều gì còn đáng giữ khi quyền lực và công danh không còn bền vững.
Khoa cử không đứt đoạn
Một điểm đáng chú ý là nhà Mạc vẫn duy trì nền giáo dục Nho học và các kỳ thi tiến sĩ. Khoa thi đầu tiên được tổ chức năm 1529; trong thời gian kiểm soát kinh đô, triều Mạc tổ chức hai mươi hai khoa thi tiến sĩ, góp phần duy trì đội ngũ quan lại và học giả. Những kỳ thi ấy không thể xóa bỏ khó khăn do chiến tranh gây ra, nhưng chứng tỏ truyền thống coi trọng học vấn đã có sức sống vượt ra ngoài sự thay đổi của một dòng họ cầm quyền.
Năm 1535, Nguyễn Bỉnh Khiêm đỗ Trạng nguyên dưới triều Mạc Đăng Doanh; ba năm sau, Giáp Hải cũng đỗ Trạng nguyên và trở thành một gương mặt nổi tiếng về văn chương, ứng đối ngoại giao. Sự hiện diện của những trí thức ấy cho thấy thời Mạc không phải một khoảng trống trong lịch sử văn hiến. Ngoài trường thi và quan trường, các lớp học do những danh nho mở tại quê nhà tiếp tục truyền dạy kinh sử, đạo lý và phép làm văn, tạo nên một mạng lưới học thuật không hoàn toàn lệ thuộc vào kinh đô.
Nguyễn Bỉnh Khiêm – một cuộc đời đi qua nhiều biến động
Trong số những nhân vật văn hóa thế kỷ XVI, Nguyễn Bỉnh Khiêm là gương mặt nổi bật nhất. Ông sinh năm 1491 tại làng Trung Am, vùng Hải Dương xưa, thuộc Hải Phòng ngày nay, lớn lên khi dư âm của thời Hồng Đức vẫn còn, nhưng trưởng thành giữa sự suy yếu của triều Lê sơ. Theo truyền thuật, ông từng học với danh nho Lương Đắc Bằng, dành nhiều năm trau dồi kinh sử và chỉ bước vào trường thi khi đã ngoài bốn mươi tuổi. Việc đỗ Trạng nguyên năm 1535 đem lại cho ông địa vị cao quý, song không khiến ông xem công danh là mục đích cuối cùng của đời mình.
Nguyễn Bỉnh Khiêm ra làm quan dưới triều Mạc, được trọng dụng và từng giữ những chức vụ quan trọng. Những ghi chép về sau kể rằng ông dâng sớ xin trừng trị một số quyền thần nhưng không được chấp thuận, rồi xin cáo quan về quê. Chi tiết của câu chuyện còn cần được đối chiếu giữa các nguồn sử liệu, nhưng hình ảnh một nhà nho không chịu đánh đổi nguyên tắc đạo đức lấy địa vị đã trở thành phần quan trọng trong cách hậu thế nhìn nhận nhân cách ông.
Trở về quê, ông dựng am Bạch Vân, mở trường dạy học, làm thơ và sống gần gũi với thiên nhiên. Người đời gọi ông là Bạch Vân cư sĩ, học trò tôn kính gọi là Tuyết Giang phu tử. Dẫu đã rời quan trường, ông không hoàn toàn cắt đứt liên hệ với chính sự; cuộc đời ông là sự kết hợp giữa mong muốn giữ khoảng cách với những cuộc tranh giành quyền lực và trách nhiệm của người có học đối với xã hội. Ông qua đời năm 1585, khi cuộc phân tranh vẫn chưa kết thúc, để lại một di sản thơ chữ Hán, thơ Nôm và hình ảnh người thầy có ảnh hưởng sâu rộng.
Cái ‘nhàn’ không phải là sự trốn tránh
Nhắc đến Nguyễn Bỉnh Khiêm, nhiều người lập tức nhớ bài thơ Nôm thường được gọi là “Nhàn,” mở đầu bằng hai câu: “Một mai, một cuốc, một cần câu / Thơ thẩn dầu ai vui thú nào.” Chỉ vài vật dụng bình thường của người làm vườn và người câu cá, tác giả đã gợi ra một lối sống khác với cảnh quan trường. Không có nghi trượng, chức tước hay của cải, bức tranh ấy chỉ có một con người tự tìm thấy niềm vui trong công việc giản dị và nhịp sống gần gũi thiên nhiên.
Đến hai câu “Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ / Người khôn, người đến chốn lao xao,” giọng thơ chuyển sang một lối nói có vẻ tự trào nhưng chứa đựng sự đảo ngược thước đo thông thường. Người đời có thể xem việc tìm kiếm chức quyền, lợi lộc là khôn ngoan, còn từ bỏ những cơ hội ấy là dại dột; Nguyễn Bỉnh Khiêm lại đặt câu hỏi liệu sự khôn ngoan có thực sự nằm ở điều người ta giành được, hay ở khả năng không để mình bị cuốn vào vòng tranh đoạt. Hai chữ “vắng vẻ” và “lao xao” không chỉ đối lập giữa nông thôn và quan trường, mà còn gợi hai trạng thái của tâm hồn: một bên có thể thanh thản, một bên luôn bị xao động bởi được mất.
Ở cuối bài, hình ảnh phú quý được ví như giấc chiêm bao càng làm rõ quan niệm ấy. Tuy nhiên, sẽ là một cách hiểu quá đơn giản nếu cho rằng Nguyễn Bỉnh Khiêm chỉ muốn lánh đời để hưởng nhàn. Ông đã từng đi thi, làm quan, tham gia vào công việc triều chính và tiếp tục dạy học sau khi từ chức; vì thế, cái nhàn của ông không xuất phát từ sự thờ ơ với xã hội, mà là lựa chọn của một người từng trải, hiểu rằng có những hoàn cảnh trong đó việc giữ gìn nhân cách quan trọng hơn việc níu giữ quyền lực.
Quan niệm ấy có mối liên hệ với truyền thống Nho giáo về sự tiến thoái của người quân tử, đồng thời mang dấu ấn của Phật giáo và Đạo giáo trong cách nhìn về sự vô thường và giới hạn của những ham muốn vật chất. Đọc thơ ông, người ta không chỉ thấy lời khuyên từ bỏ danh lợi, mà còn thấy một nỗ lực tìm kiếm quyền tự chủ tinh thần: khi không thể điều khiển thời cuộc, con người vẫn có thể lựa chọn thái độ sống và những nguyên tắc không muốn đánh mất.
Thơ nôm và tiếng nói của đời sống
Nếu Nguyễn Trãi, qua “Quốc âm thi tập,” đã góp phần khẳng định sức biểu đạt của tiếng Việt trong văn học bác học, thì Nguyễn Bỉnh Khiêm tiếp tục làm phong phú truyền thống ấy bằng một giọng thơ có tính chất chiêm nghiệm, đôi khi châm biếm, đôi khi như lời khuyên thân tình của một người thầy. Những vấn đề tưởng thuộc về kinh sách được ông đưa về với đời sống: người ta nên đối xử với nhau ra sao khi hoàn cảnh thay đổi, nên tự giữ mình thế nào trước lợi lộc và cần dựa vào đâu để phân biệt điều đáng quý với điều phù phiếm.
Trạng Trình giữa lịch sử và truyền thuyết từ người thầy Bạch Vân đến di sản văn chương
Trong hành trình phát triển của văn học dân tộc, ông là chiếc cầu nối giữa truyền thống thơ Nôm của thế kỷ XV và những tiếng nói giàu trải nghiệm cá nhân ở các thế kỷ sau. Qua ông, chúng ta nhận ra rằng nền văn hiến không chỉ tồn tại trong những cung điện, trường thi hay văn bia, mà còn được nuôi dưỡng trong một ngôi trường làng, trong những câu thơ viết bằng tiếng mẹ đẻ và trong cách một con người truyền lại cho thế hệ sau niềm tin vào giá trị của học vấn và nhân cách.
Nhưng văn học thế kỷ XVI không chỉ có những lời thơ về lẽ sống của người quân tử. Trong cùng không gian văn hóa ấy, một nhà văn khác đã đưa những câu chuyện ma quỷ, thần tiên và oan khuất vào trang sách, để qua thế giới kỳ ảo nói lên những nỗi đau rất thật của con người.
Đó là Nguyễn Dữ với “Truyền kỳ mạn lục,” tác phẩm sẽ là trọng tâm của kỳ tiếp theo.
(Còn tiếp)
Cùng một tác giả: https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/tac-gia/i-to-p/ly-thanh-phuong/

