NGUYỄN ĐỨC CƯỜNG L.Ac., Ph.D
Dẫn nhập
Vitamine , một sinh tố rất quan trọng cho sức khỏe con người, vốn được xem là một trong những dưỡng chất cần thiết giúp cơ thể phát triển bình thường, duy trì thị lực, tăng cường hệ miễn dịch và bảo vệ nhiều cơ quan quan trọng.
Sự khám phá ra vitamin này là kết quả của nhiều nghiên cứu khoa học kéo dài nhiều năm vào đầu thế kỷ 20. Trước đó, các nhà khoa học từng cho rằng cơ thể con người chỉ cần một số thành phần căn bản trong thực phẩm như protein, chất béo, carbohydrate và muối khoáng là đủ để duy trì sự sống.
Tuy nhiên vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, nhiều nhà nghiên cứu bắt đầu nhận thấy rằng, một số bệnh có liên quan trực tiếp đến chế độ ăn uống thiếu những yếu tố dinh dưỡng đặc biệt.
Ví dụ, người ta nhận thấy rằng những người ăn ít thực phẩm động vật hoặc thiếu chất béo trong khẩu phần thường dễ bị giảm thị lực vào ban đêm. Trong y học dân gian, người xưa đã dùng gan động vật để điều trị tình trạng này mặc dù họ chưa biết rằng gan chứa một lượng lớn vitamin A.
Mãi cho đến năm 1913, nhà khoa học người Mỹ là Elmer McCollum và Marguerite Davis tại Đại học Wisconsin làm các thí nghiệm về dinh dưỡng trên chuột, với mục đích tìm hiểu xem những yếu tố nào trong thực phẩm giúp động vật tăng trưởng bình thường. Họ nuôi chuột trong phòng thí nghiệm và kiểm soát chặt chẽ khẩu phần ăn của chúng. Một nhóm chuột được cho thực phẩm gồm protein tinh chế, tinh bột, chất béo đơn giản và muối khoáng. Mặc dù khẩu phần này có vẻ đầy đủ về năng lượng, những con chuột này lại phát triển khá chậm và sức khỏe suy giảm. Sau đó các nhà khoa học bổ sung bơ và lòng đỏ trứng vào khẩu phần ăn. Kết quả cho thấy chuột bắt đầu phát triển tốt hơn, tăng cân nhanh và khỏe mạnh hơn. Từ đó, McCollum và Davis kết luận rằng trong bơ và lòng đỏ trứng có một chất dinh dưỡng cần thiết cho sự tăng trưởng, và họ đặt tên dưỡng chất đó là A. Về sau này, khi các vitamin khác được tiếp tục phát giác, dưỡng chất này được đặt tên chính thức là vitamin A.
Ngày nay người ta biết rằng vitamin A tồn tại dưới nhiều dạng khác nhau. Trong thực phẩm từ động vật, vitamin A thường tồn tại dưới dạng retinol. Trong cơ thể, retinol có thể chuyển thành retinal và retinoic acid, những dạng có hoạt tính sinh học quan trọng.
Ngoài ra trong thực vật còn có các hợp chất gọi là carotenoid. Beta carotene là tiền chất phổ biến nhất của vitamin A và có nhiều trong các loại rau củ màu vàng và màu cam. Khi chúng ta ăn các thực phẩm chứa beta carotene như cà rốt, bí đỏ hoặc khoai lang, cơ thể có khả năng chuyển đổi một phần chất này thành vitamin A. Nhờ thế, các loại rau củ quả có màu vàng, cam hoặc xanh đậm trở thành nguồn cung cấp vitamin A rất quan trọng trong bữa ăn hàng ngày.
Vitamin A trong nhãn quan Tây y
Tác dụng duy trì thị lực
Theo y học hiện đại, vitamin A có nhiều tác dụng tốt cho cơ thể, một trong những tác dụng nổi bật nhất là duy trì thị lực. Trong võng mạc của mắt có một sắc tố gọi là rhodopsin. Sắc tố này giúp mắt nhìn thấy trong điều kiện ánh sáng yếu, đặc biệt là vào ban đêm hoặc trong môi trường thiếu ánh sáng. Vitamin A là thành phần cần thiết để tạo ra rhodopsin. Khi cơ thể có đủ vitamin A, quá trình hình thành rhodopsin diễn ra bình thường và giúp mắt thích nghi tốt với sự thay đổi của ánh sáng. Ngược lại, khi cơ thể thiếu vitamin A, khả năng tạo rhodopsin giảm đi và mắt khó thích nghi với bóng tối, y học gọi đó là triệu chứng quáng gà.
Người bị quáng gà thường gặp khó khăn khi nhìn trong ánh sáng yếu hoặc khi đi vào phòng tối. Nếu tình trạng thiếu vitamin A kéo dài, các vấn đề nghiêm trọng hơn có thể xuất hiện. Một trong những hậu quả nặng của thiếu vitamin A là tình trạng khô mắt. Khi thiếu vitamin A, tuyến lệ hoạt động kém hiệu quả và mắt không còn đủ độ ẩm cần thiết. Giác mạc có thể bị tổn thương và trở nên đục. Trong trường hợp nặng, tình trạng này có thể dẫn đến mù lòa vĩnh viễn.
Tác dụng tốt cho làn da và các mô biểu mô
Ngoài vai trò đối với thị lực, vitamin A còn có vai trò quan trọng trong việc duy trì sức khỏe của da và các mô biểu mô. Các mô biểu mô bao phủ bề mặt của cơ thể và lót bên trong nhiều cơ quan như đường hô hấp, đường tiêu hóa và đường tiết niệu. Những lớp mô này đóng vai trò như hàng rào bảo vệ cơ thể chống lại vi khuẩn, virus và các tác nhân gây bệnh khác. Vitamin A giúp các tế bào biểu mô phát triển bình thường và duy trì cấu trúc của chúng. Khi cơ thể thiếu vitamin A, các tế bào biểu mô có thể bị tổn thương hoặc hoạt động kém hiệu quả, làm giảm khả năng bảo vệ của cơ thể. Trong lĩnh vực da liễu, vitamin A và các dẫn xuất của nó được sử dụng rộng rãi để điều trị nhiều bệnh về da. Các hợp chất gọi là retinoid được dùng để điều trị mụn trứng cá và cải thiện sự tái tạo của tế bào da. Những hợp chất này giúp điều hòa quá trình phát triển của các tế bào da và làm giảm sự tắc nghẽn của lỗ chân lông.
Hỗ trợ hệ miễn nhiễm
Vitamin A cũng đóng vai trò quan trọng trong hệ miễn nhiễm. Nhiều nghiên cứu cho thấy vitamin A giúp tăng cường khả năng chống lại các bệnh nhiễm trùng, giúp cơ thể phản ứng hiệu quả hơn trước sự xâm nhập của vi khuẩn và virus. Trẻ em thiếu vitamin A thường dễ mắc các bệnh nhiễm trùng như viêm đường hô hấp hoặc tiêu chảy. Vì vậy nhiều tổ chức y tế trên thế giới đã triển khai các chương trình bổ sung vitamin A cho trẻ em nhằm tăng cường sức đề kháng và giảm tỷ lệ tử vong do bệnh tật.
Phát triển và hỗ trợ chức năng của các tế bào
Một vai trò quan trọng khác của vitamin A là tham gia vào quá trình phát triển và biệt hóa tế bào. Biệt hóa tế bào là quá trình trong đó các tế bào phát triển để đảm nhận những chức năng chuyên biệt trong cơ thể. Vitamin A giúp điều hòa quá trình này và đảm bảo các tế bào phát triển đúng chức năng của mình.
Vai trò này rất quan trọng trong giai đoạn tăng trưởng của trẻ em. Khi cơ thể có đủ vitamin A, quá trình phát triển của các mô và cơ quan diễn ra tốt đẹp.
Hỗ trợ chức năng sinh sản
Vitamin A cũng đóng vai trò quan trọng trong chức năng sinh sản. Ở nam giới, vitamin A cần thiết cho quá trình hình thành và phát triển của tinh trùng. Nếu cơ thể thiếu vitamin A, khả năng sinh sản có thể bị ảnh hưởng. Ở phụ nữ, vitamin A hỗ trợ sự phát triển bình thường của phôi thai trong giai đoạn thai nghén. Tuy nhiên lượng vitamin A cần được cân bằng hợp lý vì dùng quá nhiều cũng có thể gây tác dụng không mong muốn.
Giúp bộ xương khỏe mạnh
Ngoài ra vitamin A còn tham gia vào quá trình phát triển xương. Nó giúp điều hòa hoạt động của các tế bào tạo xương và tế bào hủy xương, từ đó góp phần duy trì cấu trúc và độ bền của xương. Nhờ những tác dụng sinh học đa dạng này, vitamin A được xem là một dưỡng chất rất quan trọng cho sức khỏe. Tại nhiều quốc gia trên thế giới, các chương trình bổ sung vitamin A đã được triển khai để phòng ngừa tình trạng thiếu vitamin A ở trẻ em. Những chương trình này đã góp phần làm giảm đáng kể tỷ lệ mù lòa do thiếu vitamin A và cải thiện sức khỏe cộng đồng. Nhờ hơn một thế kỷ nghiên cứu khoa học, ngày nay chúng ta hiểu rõ rằng vitamin A không chỉ giúp sáng mắt mà còn đóng vai trò thiết yếu trong nhiều chức năng sinh học của cơ thể.
Vitamin A trong nhãn quan Đông y
Từ hàng ngàn năm trước, các thầy thuốc Đông y đã nhận thấy, một số loại thực phẩm có tác dụng đặc biệt đối với thị lực và sức khỏe con người. Những kinh nghiệm này được ghi lại trong nhiều sách y học cổ truyền và vẫn còn được sử dụng trong đời sống hiện nay. Theo quan niệm của Đông y, cơ thể chúng ta hoạt động dựa trên sự quân bình khí huyết và sự phối hợp hoạt động của các tạng phủ. Trong đó gan được xem là một cơ quan có mối liên hệ chặt chẽ với mắt. Người xưa thường nói “can khai khiếu ở mắt,” nghĩa là chức năng của gan có ảnh hưởng trực tiếp đến thị lực. Theo lý luận này, khi gan khỏe mạnh và khí huyết lưu thông tốt thì mắt sẽ sáng và nhìn rõ. Ngược lại, khi chức năng của gan suy yếu thì thị lực có thể giảm sút. Vì vậy trong Đông y, nhiều phương pháp dưỡng sinh và nhiều loại thực phẩm được sử dụng nhằm mục đích bổ gan và từ đó giúp cải thiện thị lực.
Nhiều loại thực phẩm giàu vitamin A như gan động vật, cà rốt, bí đỏ và các loại rau có màu xanh đậm từ ngàn xưa đã được xem là có tác dụng “bổ can minh mục,” nghĩa là nuôi dưỡng gan và làm sáng mắt. Mặc dù các thầy thuốc cổ truyền chưa có khái niệm gì về vitamin A, nhưng kinh nghiệm của các thầy thuốc Đông y đã vô tình trùng hợp với những phát giác của khoa học hiện đại.
Thật vậy, các loại thực phẩm có màu vàng, màu cam hoặc màu xanh đậm thường được Đông y đánh giá là có lợi cho thị lực. Khoa dinh dưỡng học ngày nay đã chứng minh rằng những thực phẩm này thường chứa nhiều carotenoid, đặc biệt là beta carotene. Đây là một tiền chất quan trọng của vitamin A và có thể được cơ thể chuyển đổi thành vitamin A khi cần thiết. Trong đời sống hàng ngày, nhiều món ăn truyền thống cũng được xem là có lợi cho mắt. Ví dụ như cháo gan, canh bí đỏ, canh cà rốt nấu xương hoặc các món rau có màu xanh đậm. Những món ăn này không chỉ cung cấp năng lượng mà còn bổ sung nhiều vi chất dinh dưỡng quan trọng.
Các thực phẩm có nhiều vitamin A
Ngày nay, nhiều nghiên cứu đã xác định được hàm lượng vitamin A trong nhiều loại thực phẩm khác nhau. Một số thực phẩm chứa lượng vitamin A rất cao, đặc biệt là các thực phẩm có nguồn gốc từ động vật.
Gan động vật là một trong những nguồn vitamin A giàu nhất. Trong khoảng 100 gram gan bò có thể chứa khoảng 9000 microgam vitamin A. Gan gà cũng chứa lượng vitamin A rất cao, khoảng 3300 microgam trong 100 gram. Vì vậy trong nhiều nền văn hóa, gan thường được sử dụng như một thực phẩm giúp cải thiện thị lực.
Ngoài lá gan, một số thực phẩm từ động vật khác cũng chứa vitamin A như trứng, sữa và bơ. Trong 100 gram trứng gà có khoảng 160 microgam vitamin A. Trong 100 gram sữa bò có khoảng 40 đến 50 microgam vitamin A. Đó là nói về các thực phẩm có nguồn gốc động vật.
Còn thực vật thì sao? Trong nhóm thực phẩm từ thực vật, có nhiều loại rau củ có hàm lượng beta carotene cao. Ví dụ như, trong 100 gram cà rốt có khoảng 835 microgam vitamin A. Đây là lý do cà rốt thường được xem là loại rau giúp sáng mắt. Khoai lang cũng là một nguồn vitamin A rất tốt, trong 100 gram khoai lang có khoảng 700 microgam vitamin A. Bí đỏ cũng chứa nhiều beta carotene với khoảng 426 microgam vitamin A trong 100 gram.
Bên cạnh đó, các loại rau lá xanh đậm cũng cung cấp nhiều vitamin A. Ví dụ 100 gram rau bina (spinach) có khoảng 469 microgam vitamin A. Rau cải xanh và nhiều loại rau lá khác cũng chứa lượng vitamin A đáng kể.
Ngoài rau củ, nhiều loại trái cây cũng cung cấp vitamin A cho cơ thể. Ví dụ 100 gram xoài có khoảng 54 microgram vitamin A, còn 100 gram đu đủ có khoảng 47 microgram vitamin A. Mặc dù lượng vitamin A trong trái cây thường thấp hơn so với gan hoặc rau củ màu đậm, nhưng chúng vẫn đóng góp đáng kể trong việc ăn uống hàng ngày.
Những thực phẩm này không chỉ cung cấp vitamin A mà còn chứa nhiều chất chống oxy hóa. Các chất này giúp bảo vệ tế bào khỏi tác hại của các gốc tự do và góp phần duy trì sức khỏe lâu dài.
Liều sử dụng vitamin A an toàn
Mặc dù vitamin A rất cần thiết đối với cơ thể, nhưng nhu cầu của mỗi người không giống nhau, tùy thuộc vào độ tuổi, giới tính và tình trạng thể lý của mỗi người. Tổ chức Y tế Thế giới và nhiều Viện Dinh dưỡng quốc gia đã đưa ra những lưu ý về nhu cầu vitamin A hằng ngày.
Đối với người trưởng thành, hàm lượng vitamin A an toàn được đề nghị như sau. Nam giới trưởng thành cần khoảng 900 microgam vitamin A mỗi ngày. Nữ giới trưởng thành cần khoảng 700 microgam vitamin A mỗi ngày. Lượng vitamin này có thể được cung cấp thông qua thực phẩm hàng ngày nếu khẩu phần ăn có đủ rau củ, trái cây và thực phẩm động vật.
Đối với trẻ em, nhu cầu vitamin A thấp hơn nhưng vẫn rất quan trọng cho sự phát triển. Trẻ em từ một đến ba tuổi cần khoảng 300 microgam vitamin A mỗi ngày. Trẻ em từ bốn đến tám tuổi cần khoảng 400 microgam mỗi ngày. Trẻ em từ chín đến 13 tuổi cần khoảng 600 microgam vitamin A mỗi ngày.
Phụ nữ mang thai cũng cần vitamin A để hỗ trợ sự phát triển của thai nhi. Tuy nhiên lượng vitamin A cần được kiểm soát cẩn thận. Phụ nữ mang thai thường cần khoảng 770 microgam vitamin A mỗi ngày. Trong khi đó phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ cần khoảng 1.200 microgam vitamin A mỗi ngày để bảo đảm đầy đủ dưỡng chất cho cả hai mẹ con.
Nếu cơ thể thiếu vitamin A, nhiều vấn đề sức khỏe có thể xuất hiện, như chứng quáng gà. Người bị quáng gà thường gặp khó khăn khi đi vào nơi tối hoặc khi lái xe vào ban đêm. Nếu tình trạng thiếu vitamin A kéo dài, mắt có thể bị khô. Khi đó bề mặt của mắt không còn đủ độ ẩm và giác mạc có thể bị tổn thương. Trong những trường hợp nặng, tình trạng này có thể dẫn đến mù lòa. Thiếu vitamin A cũng có thể làm suy yếu hệ miễn nhiễm, khả năng chống lại vi khuẩn và virus giảm xuống. Trẻ em thiếu vitamin A thường dễ mắc các bệnh nhiễm trùng như viêm phổi, tiêu chảy hoặc nhiễm trùng đường hô hấp. Ngoài ra thiếu vitamin A còn có thể gây da khô, tóc khô và chậm phát triển ở trẻ em. Tuy nhiên, việc sử dụng vitamin A cũng cần phải thận trọng vì dùng quá nhiều vitamin A có thể gây hại cho cơ thể. Vì vitamin A là vitamin tan trong chất béo nên có thể tích lũy trong gan nếu sử dụng quá nhiều trong thời gian dài.
Ngộ độc vitamin A có thể xảy ra khi sử dụng liều cao các viên bổ sung vitamin A trong thời gian dài hoặc khi tiêu thụ quá nhiều thực phẩm giàu vitamin A từ nguồn động vật như gan. Các triệu chứng quá liều vitamin A có thể bao gồm buồn nôn, đau đầu, chóng mặt và mệt mỏi. Một số người có thể cảm thấy đau xương hoặc đau khớp. Trong những trường hợp nghiêm trọng hơn, quá liều vitamin A có thể gây tổn thương gan. Ở phụ nữ đang thai nghén, việc sử dụng quá nhiều vitamin A có thể làm tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh ở thai nhi. Vì vậy phụ nữ mang thai cần đặc biệt chú ý đến lượng vitamin A trong chế độ ăn uống và trong các loại thuốc bổ sung.
Cách tốt nhất để cung cấp vitamin A cho cơ thể là áp dụng một phương pháp ăn uống cân bằng và đa dạng. Khi ăn nhiều loại rau xanh, rau củ màu vàng hoặc màu cam, trái cây tươi và một lượng vừa phải thực phẩm động vật, cơ thể có thể nhận đủ vitamin A mà không cần bổ sung thêm từ thuốc.
Tóm lại, vitamin A là một dưỡng chất rất quan trọng. Cả y học hiện đại và y học cổ truyền đều nhận thấy vai trò quan trọng của những thực phẩm giàu vitamin A trong việc duy trì thị lực và tăng cường sức đề kháng của cơ thể.
Nguyễn Đức Cường
L.Ac,. Ph.D. of Oriental Medicine
Cùng một tác giả: https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/tac-gia/a-to-h/nguyen-duc-cuong/
