Lá lốt, tiếng Anh thường gọi là lolot pepper, wild betel, hoặc Piper lolot, tên khoa học là Piper sarmentosum. Đây là loại rau thơm quen thuộc trong bếp Việt, nhất là món bò nướng lá lốt, chả lá lốt, ốc nấu chuối đậu, canh lá lốt hoặc dùng như rau gia vị trong một số món kho, xào.
Lá lốt thuộc họ hồ tiêu, Piperaceae, cùng họ với trầu không và tiêu, nhưng không phải là lá trầu.
Lá lốt không phải cây thích nắng gắt. Muốn cây xanh, lá mềm, thơm và ít cháy mép, nên trồng nơi có nắng sáng nhẹ, bóng mát buổi chiều, đất ẩm nhưng thoát nước tốt. Cây hợp với sân nhỏ, chậu lớn, góc vườn bán râm, hoặc trồng dưới tán cây thưa.
Thời gian thích hợp để trồng
Lá lốt là cây vùng nhiệt đới, thích thời tiết ấm và ẩm. Ở miền Nam California, có thể trồng tốt từ cuối Xuân sang Hè, khi ban đêm không còn lạnh. Tháng Sáu là thời điểm thuận lợi để giâm cành hoặc sang chậu vì cây bắt đầu tăng trưởng mạnh.
Nếu trồng vào mùa lạnh, cây có thể chậm lớn, rụng lá hoặc đứng yên một thời gian. Khi trời ấm trở lại, cây thường bật chồi mới. Vì vậy, người mới trồng nên bắt đầu vào lúc thời tiết ấm để cây bén rễ nhanh hơn, đỡ mất kiên nhẫn.
Những loại lá lốt
Trong vườn nhà, thường chỉ cần phân biệt hai nhóm thực tế:
Lá lốt ăn được trong bếp Việt: lá hình tim, mặt lá xanh bóng, có mùi thơm đặc trưng, dùng để cuốn thịt nướng hoặc nấu ăn. Đây là nhóm thường được gọi là Piper sarmentosum hoặc Piper lolot.
Cây dễ bị nhầm với lá trầu: lá trầu không, tiếng Anh betel leaf, là cây khác, mùi mạnh hơn và thường dùng trong tập tục nhai trầu ở một số nước Nam Á và Đông Nam Á. Lá lốt nhỏ, mềm, mùi dịu hơn. Khi mua cây giống, nên hỏi rõ “lá lốt nấu bò lá lốt” để tránh mua nhầm.
Cách trồng từ hột
Trồng lá lốt từ hột không phải cách phổ biến cho vườn gia đình. Người trồng ở Mỹ thường dễ kiếm cành hoặc cây con hơn là hột đúng giống. Hột nếu có cũng không phải lúc nào nảy mầm đều.
Vì vậy, với lá lốt, cách nên dùng là trồng từ cành hoặc tách bụi có rễ. Đây là cách nhanh, chắc, và đúng giống hơn.
Cách trồng từ cành
Lá lốt nhân giống tốt bằng cành có mắt. Một nghiên cứu về nhân giống Piper sarmentosum cho thấy cành giâm có hai mắt là thích hợp. Chọn cành đúng và giữ ẩm ổn định là rất quan trọng.
Chọn cành khỏe, không quá non, không quá già. Cắt đoạn dài khoảng 5–7 inches, có ít nhất hai mắt lá. Cắt bỏ bớt lá lớn phía dưới để giảm mất nước. Nếu lá còn quá to, có thể cắt bớt một nửa phiến lá.
Cắm cành vào ly nước sạch hoặc cắm thẳng vào chậu đất ẩm. Nếu cắm nước, thay nước vài ngày một lần và để nơi sáng nhưng không nắng gắt. Khi rễ dài khoảng 1–2 inches thì chuyển sang chậu đất. Nếu cắm thẳng vào đất, dùng đất tơi, ẩm, đặt chậu nơi mát, có ánh sáng gián tiếp.
Trong hai tuần đầu, điều quan trọng nhất là ẩm nhưng không úng. Đừng để đất khô trắng, nhưng cũng đừng tưới tới mức cành nằm trong bùn. Cành mới giâm mà bị nắng chiều chiếu thẳng thường héo nhanh.
Cách dễ nhất, nếu có cây mẹ, là tìm những đoạn thân bò sát mặt đất đã ra rễ ở các mắt. Cắt đoạn đó đem trồng riêng. Loại này bén nhanh hơn cành chưa có rễ.
Cách trồng trong chậu
Lá lốt rất hợp trồng chậu. Chọn chậu rộng ít nhất 10–12 inches, sâu khoảng 8–10 inches, có lỗ thoát nước tốt. Cây không cần chậu quá sâu như cà chua, nhưng cần mặt chậu đủ rộng vì thân có xu hướng bò ngang và lan ra.
Đất trồng nên tơi, giữ ẩm vừa phải. Có thể dùng potting mix loại tốt, trộn thêm compost. Nếu đất quá nặng, nước đọng lâu, rễ dễ bị thối. Nếu đất quá nhẹ và khô nhanh, lá dễ héo, nhỏ và cứng.
Đặt chậu ở nơi có nắng sáng nhẹ hoặc ánh sáng lọc qua tán cây. Tránh nắng gắt buổi chiều, nhất là vào tháng Bảy, tháng Tám. Nếu lá bị vàng cháy mép, nhăn, cụp xuống dù đất vẫn ẩm, rất có thể cây bị nắng nóng quá.
Với chậu trồng gần bếp, nên xoay chậu thỉnh thoảng để cây nhận sáng đều. Khi cây lan dày, có thể cắt tỉa bớt thân già, giữ lại chồi non để lá mới mềm hơn.
Cách trồng xuống đất
Nếu trồng xuống đất, chọn góc vườn bán râm, chẳng hạn dưới cây ăn trái, sát hàng rào có nắng sáng, hoặc bên hông nhà có ánh sáng nhưng không bị nắng hầm cả ngày. Đất cần thoát nước tốt. Lá lốt thích ẩm, nhưng không thích chân bị ngâm nước.
Trước khi trồng, xới đất khoảng 8–10 inches, trộn compost hoặc phân hữu cơ hoai. Trồng cây cách nhau khoảng 12–18 inches. Sau khi trồng, tưới đẫm một lần rồi giữ ẩm đều trong vài tuần đầu.
Có thể phủ quanh gốc bằng lá khô, rơm sạch hoặc mulch mỏng để giữ ẩm. Không phủ sát thân non vì dễ làm thối gốc. Khi cây đã mạnh, thân sẽ bò và tự ra rễ ở các mắt, tạo thành một mảng lá xanh. Nếu không muốn cây lan quá rộng, nên cắt viền định kỳ.
Cách chăm sóc
Lá lốt cần tưới đều. Vào mùa nóng, chậu nhỏ có thể cần tưới thường xuyên hơn cây trồng đất. Cách kiểm tra đơn giản là thọc ngón tay xuống đất khoảng một đốt. Nếu đất khô ở lớp trên, tưới lại. Nếu đất còn ướt sũng, chờ thêm.
Cây không cần phân mạnh. Mỗi tháng có thể rải một lớp compost mỏng hoặc tưới phân hữu cơ loãng. Bón quá nhiều phân đạm có thể làm lá to nhanh nhưng mềm yếu, dễ sâu và mùi vị nhạt hơn.
Muốn cây ra nhiều lá non, nên hái thường xuyên nhưng đừng cắt trụi. Hái lá lớn vừa đủ dùng, chừa lại lá và chồi để cây quang hợp. Nếu cây quá rậm, cắt bỏ thân già, thân yếu, thân nằm chồng chéo để gốc thông thoáng.
Lá lốt ít khi cần chăm cầu kỳ, nhưng cần quan sát rệp, mealybug, ốc sên hoặc sâu ăn lá. Nếu thấy lá thủng lỗ, nên kiểm tra buổi tối vì ốc sên thường đi ăn lúc ẩm và mát. Có thể bắt bằng tay, đặt bẫy, hoặc giữ khu vực quanh chậu sạch lá mục quá dày.
Những lỗi thường gặp
Lỗi thứ nhất là trồng nơi quá nắng. Lá lốt không phải cây chịu nắng kiểu hương thảo hay xương rồng. Nắng sáng thì được; nắng chiều mùa hè ở California thì cây dễ xuống sắc.
Lỗi thứ hai là để đất khô quá lâu. Lá lốt thích ẩm. Khi thiếu nước, lá sẽ mềm rũ, mép lá khô, cây chậm ra chồi.
Lỗi thứ ba là tưới quá nhiều trong chậu không thoát nước. Cây cần ẩm, nhưng rễ vẫn cần không khí. Chậu không có lỗ thoát nước là công thức nấu món “lá lốt hầm rễ,” nghe đã thấy không nên.
Lỗi thứ tư là giâm cành quá non hoặc không có mắt. Cành phải có mắt vì rễ và chồi mới thường bật từ mắt. Cắm một đoạn thân trơn quá ít mắt thì tỷ lệ thành công thấp.
Lỗi thứ năm là vừa giâm cành đã đem ra nắng. Cành chưa có rễ không hút nước đủ để bù lượng mất qua lá. Hãy để nơi mát, sáng nhẹ cho tới khi cây bén.
Lỗi thứ sáu là hái quá sát gốc. Muốn cây sống lâu, mỗi lần hái nên chừa lại đủ lá và chồi. Hái kiểu “cạo đầu” thì cây cũng buồn, mà bếp tuần sau cũng buồn theo.
Tham khảo
Vegetative Propagation of Piper sarmentosum Roxb.
MSU Herbal Monograph – Piper sarmentosum Roxb.
