PHƯƠNG ANH
Sự khác biệt nam nữ: Một đề tài muôn thuở
Một bài báo khoa học đăng trên tờ Space Daily ngày 19/5/2026 nhắc lại một nghiên cứu quan trọng từ Đại học Pennsylvania, được công bố từ năm 2013–2014, cho biết các nhà nghiên cứu thần kinh đã tìm thấy sự khác biệt trong cấu trúc kết nối não bộ giữa hai giới. Theo đó, não của nữ giới trung bình có liên kết mạnh hơn giữa hai bán cầu, còn não của nam giới lại kết nối chặt chẽ hơn bên trong từng bán cầu.
Không phải ngẫu nhiên mà một nghiên cứu từ hơn mười năm trước lại được nhắc lại và lập tức thu hút sự chú ý. Nó chạm đúng vào một câu hỏi mà con người chưa bao giờ thôi thắc mắc: tại sao đàn ông và đàn bà lại ứng xử khác nhau đến thế? Có những câu chuyện cứ mãi quay trở lại, như thể chúng ta chưa bao giờ thực sự tìm được câu trả lời thỏa đáng.
Và dường như lần này, khoa học đang xác nhận những gì chúng ta vẫn quan sát thấy từ lâu: phụ nữ giỏi giao tiếp, thấu cảm và đa nhiệm (multitasking) – họ có thể vừa nấu cơm, vừa dỗ con, vừa quán xuyến việc cơ quan mà vẫn hoàn thành đầy đủ mọi nhiệm vụ. Trong khi đó, nam giới mạnh hơn hẳn về định hướng không gian và hành động; họ là những người có thể nhớ đường rất tốt qua các cột mốc địa hình nhưng lại thường “vô hình” trước những món đồ ngay trước mắt nếu chúng không nằm đúng chỗ. Những xu hướng này thực ra đã được con người từ ngàn xưa quan sát thấy, từ đó định hình sự phân công vai trò cho phù hợp. Những đúc kết từ quan sát của người xưa tuy mang định kiến giới rõ rệt nhưng không phải là không có phần đúng trong thực tế.
Sự khôn ngoan của phương Tây cho chúng ta một nhận xét mang tính quy luật: “Men build houses, women build homes” – hay khi dịch sang tiếng Việt là: “Đàn ông xây nhà, đàn bà xây tổ ấm.” Một nhận định có lẽ vẫn đúng trong đa số các gia đình.
Hay một câu tục ngữ của Việt Nam, dù phản ánh hiện thực cũ khá khắc nghiệt nhưng không phải là không có phần đúng: “Mồ côi cha ăn cơm với cá, mồ côi mẹ liếm lá đầu chợ.” Câu tục ngữ này không nhằm giải thích vì sao người cha hay người mẹ quan trọng hơn, mà chỉ đúc kết một kinh nghiệm thực tế của xã hội truyền thống: người cha thường gắn với vai trò tạo ra nguồn lực kinh tế, còn người mẹ là trung tâm của sự chăm sóc, nuôi dưỡng cảm xúc và bảo bọc con cái. Bởi vậy, khi người mẹ mất đi, đứa trẻ vẫn có thể không thiếu cơm ăn áo mặc, nhưng lại dễ thiếu đi sự chăm sóc và quan tâm trong cuộc sống hằng ngày.
Sự khác biệt này thấy rõ ngay trong những biến cố của đời sống: khi đối mặt với khủng hoảng, người đàn ông lập tức kích hoạt bản năng “chiến đấu hoặc bỏ chạy” (fight or flight); trong khi đó, người phụ nữ lại có xu hướng “kết bạn và đỡ đần” (tend and befriend), tìm kiếm sự gắn kết, sẻ chia để vượt qua áp lực.
Những quy luật của số đông
Những ai bước vào tuổi trưởng thành vào đầu thập niên 1990 hẳn phải còn nhớ cuốn Men Are from Mars, Women Are from Venus của John Gray, một cuốn sách vừa ra đời đã trở thành hiện tượng toàn cầu với ý tưởng: hai giới khác nhau sâu sắc đến mức như đến từ hai hành tinh khác nhau. Nhiều người tìm thấy sự đồng cảm ở cuốn sách vì nó nói đúng những va chạm trong đời sống của họ.
Tuy nhiên, giới học thuật lại dè dặt vì cho rằng ông đã đơn giản hóa, cố định hóa con người vào những chiếc hộp tâm lý đóng khung. Chẳng hạn như việc quy ước đàn ông khi gặp rắc rối sẽ chui vào “hang đá” của riêng mình để tự giải quyết, còn phụ nữ thì nhất thiết phải nói ra mới nhẹ lòng. Trong thực tế, không thiếu những người đàn ông cần sự sẻ chia, và cũng đầy những người phụ nữ chọn cách im lặng để tự chữa lành.
Mấy chục năm sau, khi khoa học thần kinh phát triển, những dữ liệu mới về não bộ dường như lại làm sống lại mối quan tâm cũ về sự khác biệt giữa hai giới. Không ít người vội vã xem nghiên cứu của Đại học Pennsylvania như một sự xác nhận rằng John Gray đã đúng ngay từ đầu: bộ não nam và nữ vốn đã được “lập trình” khác nhau từ khi sinh ra. Rõ ràng là sự khác biệt giữa nam và nữ đã được định hình ngay từ lúc sinh ra và nằm ngay trong cơ thể của họ. Thì đó, não của đàn ông với não của đàn bà có giống nhau đâu, mà đòi họ phải suy nghĩ giống nhau.
Nhưng một lần nữa các nhà khoa học lại tỏ ra tỉnh táo và thận trọng hơn rất nhiều. Các nghiên cứu tiếp theo cho thấy bức tranh thực tế phức tạp hơn những gì người ta tưởng.
Một phần khác biệt về các đường kết nối thần kinh có thể được giải thích bởi kích thước não bộ. Não có kích thước nhỏ hơn – thường gặp ở nữ giới – có xu hướng hình thành nhiều kết nối giữa hai bán cầu hơn; trong khi não lớn hơn – thường gặp ở nam giới – lại tối ưu hóa các kết nối bên trong từng bán cầu. Đặc biệt, khi so sánh những bộ não có kích thước tương đương, sự khác biệt giữa hai giới giảm đi đáng kể.
Hơn nữa, các bản đồ kết nối thần kinh của nam và nữ chồng lấn lên nhau rất nhiều. Điều đó có nghĩa là những kết quả thống kê trên một nhóm lớn không hề tạo nên hai kiểu não tách biệt tuyệt đối như hình ảnh “sao Hỏa” và “sao Kim” mà chúng ta thường hình dung.
Các nhà khoa học còn cảnh báo rằng một bản đồ những kết nối dựa trên trung bình của số đông không thể đại diện cho từng cá nhân. Hơn nữa, cấu trúc não có tính dẻo (neuroplasticity), tức có thể biến đổi theo môi trường chứ không cố định. Chính hoàn cảnh sống và thói quen mới là những yếu tố quan trọng trong việc tạo nên các đường kết nối thần kinh, chứ không phải bộ gen mỗi người đã được quyết định sẵn một cách “định mệnh.”
Một người phụ nữ vốn được cho là “mù đường” theo định kiến giới, nếu ném cô ấy vào nghề lái xe công nghệ, bộ não sẽ tự động tái cấu trúc để thích nghi với việc định vị bản đồ. Một người đàn ông vốn thường bị xem là thiếu tế nhị và vụng về trong ăn nói, nếu hoàn cảnh đẩy đưa vào nghề tư vấn tâm lý, các kết nối thần kinh liên quan đến ngôn ngữ và biểu cảm cũng sẽ được bồi đắp từng ngày.
Rất thú vị, và cũng khá hợp lý phải không?
Khi quy luật gặp từng cá nhân
Nhưng ơ kìa, thật ra những điều này cũng có gì mới đâu nhỉ. Chẳng cần đo đạc tỉ mỉ, cũng chẳng biết đến các kết nối trong bộ não người, dân gian qua những quan sát hằng ngày của mình cũng đã rút ra được những kết luận tương tự từ lâu rồi còn gì.
Thật vậy, ảnh hưởng của môi trường sống lên tính cách và cách hành xử của mỗi cá nhân vốn đã được đúc kết từ rất lâu trong những câu tục ngữ như “Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài“ hay “Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng.” Cha ông ta có thể không biết gì về khoa học thần kinh hay sự mềm dẻo của não bộ, nhưng họ hiểu rất rõ rằng con người không đứng yên trong cái khuôn bẩm sinh mà luôn thay đổi dưới tác động của môi trường và những người sống quanh mình.
Lịch sử không hề thiếu những phụ nữ sở hữu trí tuệ logic và năng lực lãnh đạo xuất chúng như Marie Curie hay Margaret Thatcher – “những người đàn bà giữa những người đàn ông” như người ta thường nói.
Lật lại lịch sử Việt Nam, chúng ta cũng không thiếu những bậc nữ kiệt như Nguyên phi Ỷ Lan – người hai lần nhiếp chính, khiến giang sơn vững vàng, kinh tế thịnh vượng bằng một tư duy quản trị sắc bén không thua bất kỳ bậc quân vương nam giới nào. Thời hiện đại cũng chứng kiến sự thay đổi vai trò trong nhiều gia đình: có những người đàn ông chấp nhận lui về chăm sóc con cái để người phụ nữ của họ tự tin bước ra xã hội làm quản lý, lãnh đạo hay chính trị.
Vậy tóm lại sự khác biệt giữa nam và nữ là có thật, hay đó chỉ là những khác biệt giữa các cá nhân do ảnh hưởng của môi trường lên cuộc sống của họ nhỉ? Chà, phức tạp quá đi… Rồi tôi bỗng nhận ra chính mình cũng đang rơi vào cái bẫy của tư duy nhị nguyên. Ừ nhỉ, tại sao chúng ta lại cứ phải chọn giữa cái này và cái kia mà không phải là cả hai?
Không thể chối cãi được rằng thiên hướng sinh học cũng như nội tiết tố có ảnh hưởng đến tâm lý của phụ nữ và nam giới khác nhau – một điều thật hiển nhiên. Khoa học thần kinh ngày nay cũng cho thấy những khác biệt ấy thực sự tồn tại ở mức độ trung bình của các nhóm người. Nhưng mỗi người còn được nhào nặn bởi lịch sử trải nghiệm của riêng mình: từ giáo dục, công việc, những tổn thương trong cuộc sống cho đến áp lực sinh tồn. Nếu cuộc sống buộc một người phụ nữ phải duy lý để đứng vững, người phụ nữ ấy sẽ mạnh mẽ. Ngược lại, một người đàn ông sống trong môi trường cần sự sẻ chia hoàn toàn có thể trở nên tinh tế và giàu lòng trắc ẩn.
Hóa ra là con người, với nhu cầu hiểu rõ chính mình, luôn tìm mọi cách để quan sát, đo đạc, lập mô hình, phân loại và rút ra kết luận. Một điều rất cần thiết và để lại cho chúng ta một túi khôn chung của nhân loại để có thể sống và ứng xử phù hợp với các quy luật tự nhiên. Nhưng điều thú vị nhất là mỗi cá nhân cụ thể ở ngoài đời đều luôn có ít nhiều những khác biệt so với những gì các mô hình dự đoán.
Có lẽ vì thế mà những mô hình ấy không hề sai. Chúng chỉ không được sinh ra để thay thế việc tìm hiểu từng con người cụ thể.
Những ảnh hưởng sinh học là thật, sự khác biệt giới tính là có thật, nhưng mỗi người vẫn tự viết nên câu chuyện của mình bằng những lựa chọn và trải nghiệm riêng.
Và có lẽ vì thế mà những cuốn sách kiểu Đàn ông từ sao Hỏa, đàn bà từ sao Kim, những nghiên cứu về sự khác biệt giữa nam và nữ, hay thậm chí cả những bài viết như tôi đang viết đây, sẽ còn lâu mới biến mất. Chắc hẳn chúng sẽ luôn có cách quay trở lại và thu hút sự quan tâm của con người như thể đó vẫn là một câu chuyện mới.
Similar articles: https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/doi-song/
Tham khảo
