ĐINH VĂN TUẤN
Về tên gọi Đồng Nai, sách Địa chí Đồng Nai cho biết: “Nguồn gốc của địa danh “Đồng Nai” vẫn chưa rõ. Dân gian quen giải thích do cánh đồng có nhiều nai (cùng cấu trúc gọi tên các địa danh: Hố Nai, Đồng Hươu, Rạch Nai, Bàu Nai, Mũi Nai…).
Cũng có ý kiến cho rằng chữ Đồng trong Đồng Nai là cách gọi biến âm từ chữ Đờng trong Đạ Đờng (Sông cái) của người Mạ; bởi vì còn có rất nhiều tên gọi khác bắt nguồn từ chữ Đồng (Đờng?) mà không phải là cánh đồng: Đồng Tranh, Đồng Môn, Đồng Tràm, Đồng Trường…”, trong sách Lịch sử và Văn hóa Cù Lao Phố , Huỳnh Ngọc Trảng đã dẫn lý giải của J.Boulbet, tác giả sách Pays des Maa’, domaine des génies. Nggar Yaang – E.F.E.O, Paris 1967: “ Ddá, là nước, dòng nước, chất lỏng; Đạ Ddờng (Ddá Doong) là dòng sông, ở đây chỉ sông Đồng Nai thượng, người Mạ có dòng sông riêng của họ, và đặt tên là sông Cái, đây là cách gọi dành riêng cho giòng sông đó,” nghĩa là Đồng trong Đồng Nai không phải là “cánh đồng có nai” mà chỉ là tên gọi sông (Ddờng).
Bình Nguyên Lộc trong Nguồn gốc Mã Lai của dân tộc Việt Nam) cũng giải thích: “Tên Đồng Nai không phải là tên Việt Nam đâu. Đó là tên của Mạ, họ gọi con sông đó là Đạ Đờng (…). Vậy sông Đồng Nai chỉ là sông Đờng mà lưu vực có nhiều nai, chớ không phải đồng bằng có nhiều nai, như ta hiểu theo nghĩa ngày nay”.
Những ý kiến này khiến cho độc giả phân vân không hiểu thực ra địa danh Đồng Nai xưa có nguồn gốc và ý nghĩa gì?
Tài liệu sớm nhất về địa danh Đồng Nai hiện biết chỉ ở thời điểm năm 1700, được ghi nhận bằng chữ La tinh ký âm là “Nom nay” trong bản tường trình của Joannes Antonius Arnedio viết về cuộc bách hại đạo do Minh vương Nguyễn Phúc Chu ra lệnh từ năm 1700.
Nom Nay có lẽ dựa theo cách đọc Quảng Đông, chữ Hán là Nông Nại 農耐. Trịnh Hoài Đức chú giải trong Gia Định thành thông chí: “Nông Nại (Gia Định tục gọi là Đồng Nai, người Thanh gọi Gia Định là Nông Nại)” và trong sách Gia Định tam gia , ở lời chú bài thơ Sứ hành tự thuật, tác giả đã giải thích rõ hơn: “Thành Gia Định, thường gọi là Đồng Nai, thổ âm Quảng Đông gọi là Nông Nại.”
Trước khi Trịnh Hoài Đức đi sứ Thanh vào năm 1802 thì tên gọi Nông Nại đã được ghi nhận ở Trung Quốc rồi vì trong sách Đại Thanh Thực Lục đã ghi nhận như sau, năm Càn Long thứ 56 (1791) : “Nguyễn Quang Bình nhận được thông báo về việc tìm bắt bọn cướp biển, liền sức cho các đồn duyên hải nước này khẩn cấp tuần phòng, và bổ nhiệm Ngô Văn Sở chức Thủy quân Đô đốc, phân tán binh lực tuần tra tập nã. Đến như bọn cướp trong vụ án này, trước đây lẩn trốn ở vùng Đoản Miên, Nông Nại.” Trương Bá Cần, đã cho biết, qua bản tường trình viết vào năm 1701 của thừa sai Gouge, thân sinh của linh mục Laurent cùng với một số người trong gia đình đã đến vùng Dou-Nai khai phá, cày cấy từ 29 năm trước. Thư của phó giám mục Labbé (1710) gửi Ban giám đốc Chủng viện Truyền giáo nước ngoài viết: “Có một miền gọi là Dou-Nai ở giữa Cao Miên và Chiêm Thành đây là một vùng đồng bằng, đất tốt, khá rộng và dài, rừng rậm, cây to, nơi mà người Đàng Trong đến lập nghiệp từ 35 hay 40 năm nay.”
Nom Nay hay Dou-Nai, thời điểm 1700 -1701 ở đây chính là đất Đồng Nai, rất gần với thời kỳ Trần Thượng Xuyên (1679) vào Đồng Nai đồn trú, khai phá và Nguyễn Hữu Cảnh (1698) vào Nam kinh lý, xác lập hành chính. Rất có thể tên gọi “Đồng Nai” đã xuất hiện từ thuở các lưu dân Việt vào khai phá Mô Xoài (Bà Rịa) và Đồng Nai trước sự kiện Trần Thượng Xuyên. Về văn tự Hán Nôm, Pigneaux de Béhaine trong Tự điển An Nam – La tinh (1772-1773) viết chữ Nôm là 仝 狔 Đồng Nai: Tỉnh của Đàng trong; Trịnh Hoài Đức chép trong Gia Định Thành Thông Chí : “Đồng Nai 仝 狔 là tên duy nhất của trấn Biên Hòa, (…) Do ban đầu là cánh đồng cho nai hươu ở, cho nên mới gọi là Đồng Nai, tên chữ là Lộc Dã, còn gọi là Lộc Động.” và sau đó các thư tịch khác cũng đều viết và chú giải tương tự: Đại Nam nhất thông chí: “…vì trước kia là đồng nội lắm hươu nai, nên gọi tên thế”; Từ điển Việt- Pháp (1898) – Génibrel ghi: “La plaine aux cerfs” (Cánh đồng nhiều nai)…
Như vậy theo thư tịch cũng như tập truyền, “Đồng Nai” là tên ban đầu chỉ vùng đất miền Nam, nơi cánh đồng có nhiều nai chứ không phải là tên gốc của con sông Cái. Tên sông Đồng Nai có sau tên gọi đất, cho nên ý kiến của J.Boulbet, Bình Nguyên Lộc về tên gọi Đồng Nai có gốc từ tiếng Mạ, theo chúng tôi là không vững, thiếu thuyết phục. J.Boulbet còn suy đoán tiếng “Nai” có thể là biến thể từ ning nghĩa là dốc đứng vậy Đồng Nai = Đờng Ning: sông Cái có bờ dốc đứng! Chúng tôi chưa thấy trong tiếng Việt có hiện tượng chuyển vần từ /ing/ thành /ai/, đây là một sự gượng ép thái quá về ngữ âm.
Tên gọi nguyên thủy của sông Đồng Nai hiện không có sách nào ghi lại, trong Hoàng Việt nhất thống dư địa chí chỉ thấy tên gọi sông Đồng Nai 仝 狔 chứ không thấy gọi là sông Phước Long (Phước Long giang) hay sông Phước (Phước giang). Tên gọi sông Phước Long theo Đại Nam nhất thống chí, là sông lớn của phủ Phước Long nên lấy tên ấy đặt tên sông, còn có tên khác là sông Hòa Quý tục gọi sông Đồng Nai, cũng theo sách này, trước đời Gia Long là huyện Phước Long đến năm Gia Long thứ 7 (1808) mới thăng làm phủ Phước Long (sách Gia Định thành thông chí cũng ghi chép như vậy). Bộ Hoàng Việt nhất thống dư địa chí được Lê Quang Định soạn năm Gia Long thứ 5 (1806) không nhắc đến tên sông Phước Long là dễ hiểu vì phủ Phước Long thành lập vào năm 1808. Tên “Đồng Nai” cũng được đặt cho tên chợ thuộc đất ấy là chợ Đồng Nai.
Nhân đây xin lưu ý, chợ Đồng Nai xưa không phải là chợ Tân Lân (tên cũ là Bàn Lăn) nay là chợ Biên Hòa mà xưa nay vẫn cho là chợ chính (chợ Dinh) của đất Đồng Nai (Trấn Biên, Biên Hòa), vì như Lê Quang Định ghi chép trong Hoàng Việt nhất thống dư địa chí về chợ Đồng Nai: “Chợ thôn Tân Vạn, chợ ở phía bờ Nam. Tục gọi là chợ Đồng Nai, quán xá hai bên chợ rất sơ xài , người buôn bán cũng it ỏi” ; chợ Tân Lân: “Chợ thôn Tân Lân, chợ ở phía bờ Bắc, tục gọi là chợ Bàn Lăn, quán xá rất đông đúc, người buôn bán rất tấp nập” và Đại Nam nhất thống chí chép về chợ Đồng Nai: “Chợ Lộc Dã: ở phía Nam hạ lưu Phước Long huyện Phước Chánh, vì trước kia là đồng nội lắm hươu nai, nên gọi tên thế, hoặc gọi Lộc Động, tục gọi chợ Đồng Nai” ; Chợ Tân Lân: “Ở thôn Tân Lân huyện Phước Chánh, tục gọi chợ Bàn Lăn ; quán xá trù mật, xưa Trần Thượng Xuyên đóng đồn ở Bàn Lăn, tức là đây.”
Rõ ràng chợ Tân Vạn thời Nguyễn (huyện Phước Chánh, phủ Phước Long), xưa có tên là chợ Đồng Nai, tên chữ là Lộc Dã, đây mới là tên gọi xưa của cái chợ thuộc vùng đất mang tên Đồng nai. Năm 1679, Trần Thượng Xuyên được phép chúa Nguyễn cho vào đất Đồng Nai để đồn trú và khai phá, đoàn thuyền của ông đi theo đường biển đến cửa biển Cần Giờ sau đó đi ngược theo sông Đồng Nai nhưng không ghé đất Tân Vạn vì ở đó đã có người Việt lập nghiệp rồi (đã có chợ Đồng Nai) nên đầu tiên mới đặt chân đến đất Bàn Lăn (dân cư Việt , Miên, Mạ… thưa thớt), địa điểm này chính là chỗ có chợ Bàn Lăn sau đổi là chợ Tân Lân (chợ Biên Hòa). Người Hoa định cư, lập chợ Bàn Lăn phát triển sầm uất lên nhưng sau cùng Trần Thượng Xuyên đã quyết định dời trụ sở về cù lao bên kia sông để lập ra thương cảng cù lao Đại Phố thịnh vượng nhất thời ấy.
Sau khi Cù Lao Phố hình thành, chợ Bàn Lăn thuộc về người Việt và trở thành trung tâm của Trấn Biên, thời điểm này chính là lúc Nguyễn Hữu Cảnh vào Nam kinh lý. Những sự kiện trên cộng thêm chiến tranh liên miên giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh đã là nguyên nhân chính khiến cho chợ Đồng Nai bị lấn át và trở nên thưa thớt như Lê Quang Định đã ghi chép.
Các lưu dân người Việt ban đầu thời trước khi người Hoa đến lập nghiệp và Nguyễn Hữu Cảnh kinh lý Nam bộ, đã sinh sống, khai khẩn đất hoang ở đó khá lâu rồi. Người Việt đã gọi tên một vùng đất có nhiều nai là Đồng Nai và đặt luôn con sông chảy qua vùng đất này là sông Đồng Nai cũng như chỗ họp chợ ở đó là chợ Đồng Nai.
Tên gọi nguyên thủy của đất Đồng Nai xưa thuộc xứ Cao Miên là gì hiện không có tài liệu nào ghi chép, chỉ biết rằng vùng đất này đã từng được thư tịch gọi là Đông phố, có thể thuộc thủ phủ của Cao Miên hay là cách gọi tắt của tên gọi Đông Phố Trại, tên do người Hán đặt cho Cao Miên? Đông Phố có thể là tên chữ Hán của Oudong (Long Úc, Vũng Long), kinh đô mới của Cao Miên do vua Chey Chetta II sau khi lên ngôi và dời đô, Đông nói tắt từ vần cuối “dong” còn Phố nghĩa là bến sông.
Tóm lại, địa danh Đồng Nai do lưu dân miền Nam hồi nửa đầu thế kỷ XVII vào khai khẩn đất hoang đã đặt tên thuần Việt theo ý nghĩa là cánh đồng có nhiều nai, sau đó dùng tên đất để gọi tên sông Cái chảy qua vùng đất ấy là sông Đồng Nai và chỗ họp chợ buôn bán cũng được gọi là chợ Đồng Nai. Trung tâm quần tụ chính buổi ban đầu có lẽ là thôn Tân Vạn, nay là phường Tân Vạn, Biên Hòa.
Cùng một tác giả: https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/tac-gia/q-to-z/dinh-van-tuan/
