Lâu nay, khi nói đến làn sóng tự động hóa và trí tuệ nhân tạo (AI), chúng ta thường lo nghĩ cho những người trẻ mới bước vào thị trường lao động. Liệu có bao giờ bạn tự hỏi: Những nhân sự có thâm niên, những người đã cống hiến phần lớn cuộc đời cho công việc, sẽ ra sao trước làn sóng công nghệ này?
Thực tế đang cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác với định kiến thông thường. Một công trình nghiên cứu mới đây từ Trung tâm Nghiên cứu Hưu trí tại Đại học Boston (Mỹ) do Giáo sư Kinh tế học Geoffrey Sanzenbacher thực hiện đã chỉ ra rằng, làn sóng AI đang tác động mạnh mẽ đến chặng cuối sự nghiệp của những lao động lớn tuổi.
Lao động lớn tuổi dịch chuyển vì áp lực công nghệ
Theo kết quả tường trình của Giáo sư Sanzenbacher trên kênh truyền thông CNBC, những nhân sự từ 55 tuổi trở lên hoạt động trong các ngành nghề có mức độ tiếp xúc cao với AI đang rời bỏ công việc của họ với tần suất nhiều hơn trước. Sự chuyển dịch này xuất phát từ cả hai phía: rơi vào tình trạng thất nghiệp ngoài ý muốn hoặc tự nguyện xin nghỉ. Ông nhấn mạnh: “Đây là một hiệu ứng có ý nghĩa thống kê. Đối với một số ngành nghề, tác động này có thể là rất lớn”.
Để hiểu rõ hơn tiến trình này, nghiên cứu đã phân tích dữ liệu từ Khảo sát Dân số Hiện tại kết hợp với điểm số đo lường mức độ tiếp xúc AI từ sáng kiến Hành tinh Số (Digital Planet) của Đại học Tufts. Kết quả cho thấy một cột mốc đáng nhớ: Trước khi ChatGPT của OpenAI xuất hiện, những người lao động lớn tuổi làm việc trong môi trường liên quan đến AI ít có xu hướng nghỉ việc. Tuy nhiên, sau khi các công cụ AI tạo sinh bùng nổ, tỷ lệ nhân sự lớn tuổi rời bỏ vị trí, bao gồm cả việc chuyển sang trạng thái thất nghiệp, đã tăng lên rõ rệt.
Ba kịch bản AI tác động đến tuổi nghề
Liệu công nghệ sẽ rút ngắn hay kéo dài thời gian làm việc của một con người? Nghiên cứu đã đưa ra ba hướng tác động căn bản:
- Thay thế hoàn toàn: Tự động hóa đảm nhận các phần việc của người lớn tuổi, đẩy họ vào tình cảnh thất nghiệp hoặc buộc phải rời khỏi lực lượng lao động vĩnh viễn.
- Áp lực thích nghi: Sức ép phải học cách vận dụng AI khiến nhiều nhân sự cảm thấy mệt mỏi, dẫn đến quyết định tìm kiếm những công việc không dính dáng đến công nghệ hoặc chọn giải pháp nghỉ hưu sớm.
- Tăng cường hiệu suất: Ở góc nhìn tích cực, AI tạo sinh giúp nâng cao năng suất, giải phóng con người khỏi các tác vụ lặp đi lặp lại để tập trung vào phần việc chuyên sâu. Điều này giúp đẩy mức thù lao lên cao và cho phép họ làm việc lâu năm hơn.
Xóa bỏ định kiến về tuổi nghỉ hưu giữa các nhóm ngành
Trước đây, xã hội thường cho rằng những người làm công việc chân tay, nặng nhọc sẽ có tuổi nghề ngắn và phải nghỉ hưu sớm hơn những người làm việc văn phòng, có bằng cấp. Nhưng AI đang làm đảo lộn quy luật đó.
Theo dữ liệu nghiên cứu, năm ngành nghề có mức độ tiếp xúc với AI cao nhất – tức là nhóm dễ biến động nhất – lại là những công việc đòi hỏi kiến thức chuyên môn cao:
- Nhà thiết kế giao diện web và kỹ thuật số
- Nhà phát triển web
- Kiến trúc sư cơ sở dữ liệu
- Lập trình viên máy tính
- Nhà khoa học dữ liệu
Ngược lại, năm ngành nghề ít chịu ảnh hưởng từ AI nhất lại thuộc nhóm lao động phổ thông hoặc khai khoáng, chẳng hạn như thợ vận hành máy đào, thợ đóng neo hầm mỏ, nhân viên trợ lý, thợ sơn/phun và thợ cán màng sợi thủy tinh.
Chính đặc điểm này đã khiến Giáo sư Sanzenbacher đưa ra nhận định: “Mức độ tiếp xúc với AI có thể thu hẹp khoảng cách về chiều dài sự nghiệp giữa các công việc có thù lao thấp và thù lao cao”. Điều này đặt ra bài toán đau đầu cho các nhà hoạch định chính sách khi xem xét cải cách độ tuổi hưu trí và quỹ An sinh Xã hội, khi nhóm người có thu nhập cao – vốn là nhóm cần làm việc lâu hơn để tránh bị cắt giảm quyền lợi an sinh – lại đang là những người dễ bị tổn thương nhất trước làn sóng AI.
Người lao động lớn tuổi cần làm gì để không bị bỏ lại?
Dù đối mặt với nhiều thách thức, cơ hội dành cho các chuyên gia dày dặn kinh nghiệm vẫn vô cùng rộng mở. Nghiên cứu từ tổ chức AARP và mạng xã hội LinkedIn chỉ ra rằng, gần một nửa số lao động lớn tuổi (49,4%) đang nắm giữ các vị trí an toàn trước sự gián đoạn của AI, so với tỷ lệ 42,2% ở nhóm lao động trẻ. Lý do là bởi công việc của họ đòi hỏi những tư chất và kỹ năng mà AI chưa thể sao chép hoàn hảo: năng lực lãnh đạo, sự phán đoán nhạy bén và khả năng hợp tác kết nối.
Để đứng vững trong thị trường lao động thời đại số, các chuyên gia cố vấn nghề nghiệp đề xuất chiến lược kép dành cho người lao động lớn tuổi:
- Chủ động tiếp cận công nghệ: Hãy bắt đầu từ việc học cách sử dụng các công cụ AI mà chính công ty bạn đang áp dụng cho những việc đơn giản như soạn thảo thư điện tử, lên lịch trình hoặc hỗ trợ viết lách.
- Phát huy thế mạnh cốt lõi: Song song với việc nâng cao kiến thức công nghệ, hãy làm nổi bật các kỹ năng mềm như năng lực giao tiếp, xây dựng mối quan hệ và giải quyết các trở ngại phức tạp.
Thay vì nhìn nhận AI như một mối đe dọa thuần túy, việc dung hòa giữa kinh nghiệm sống phong phú và tinh thần sẵn sàng học hỏi cái mới chính là “tấm thẻ thông hành” giúp nhân sự lớn tuổi làm chủ chặng đường sự nghiệp của chính mình.
Nguồn tham khảo: Tường trình nghiên cứu từ CNBC về tác động của AI đối với người lao động lớn tuổi (Cập nhật ngày 7 tháng 7 năm 2026): https://www.cnbc.com/2026/07/07/ai-older-workers-careers-research.html
