Tía tô, tiếng Anh thường gọi là perilla hoặc shiso, tên khoa học là Perilla frutescens, là loại rau thơm quen thuộc trong bếp Việt. Cây trồng được trong chậu, thùng xốp, bồn rau hoặc xuống đất. Muốn tía tô ra nhiều lá, cần cho cây đủ nắng, đất tơi thoát nước, tưới đều, bấm ngọn sớm và không để cây ra bông quá nhanh.
Thời gian thích hợp để trồng
Tía tô là cây hằng niên, hợp với thời tiết ấm. Nên gieo hột hoặc trồng cây con sau khi trời đã hết lạnh, đất bắt đầu ấm và cây không còn nguy cơ bị sương giá. Cây có thể trồng từ mùa Xuân sang mùa Hè; ở nơi khí hậu ấm, thời gian trồng có thể kéo dài hơn.
Tía tô thích nắng đầy đủ đến nửa bóng râm, đất màu mỡ, thoát nước tốt. West Coast Seeds ghi rằng shiso phát triển tốt ở nơi có full sun đến partial shade, trong đất phì nhiêu, thoát nước tốt, và cần được bấm ngọn thường xuyên để cây ra bụi, nhiều lá hơn.
Nếu trồng để ăn lá, nên gieo từng đợt nhỏ cách nhau vài tuần. Làm vậy trong bếp sẽ có lá non đều hơn, không bị cảnh một lúc thì tía tô mọc như rừng, rồi sau đó cả đám cùng già, cùng ra bông, rất đoàn kết nhưng hơi bất tiện.
Những loại tía tô
Trong vườn nhà và chợ Á Đông thường gặp vài loại chính:
Tía tô tím có lá tím hoặc tím xanh, mùi thơm rõ, thường dùng trong món Việt như bún riêu, bún bò, cháo, gỏi, rau sống.
Tía tô xanh thường được gọi là green shiso, dùng nhiều trong ẩm thực Nhật. Lá xanh, vị nhẹ hơn, có thể dùng ăn sống, cuốn, trang trí món ăn hoặc ăn với các món nướng.
Tía tô hai mặt có mặt trên xanh, mặt dưới tím. Đây là loại khá quen thuộc trong bó rau thơm của người Việt.
Tía tô lá nhăn hoặc lá răng cưa rõ có lá đẹp, mùi thơm, vừa dùng trong bếp vừa trồng làm cây rau kiểng.
Trong tài liệu làm vườn tại Hoa Kỳ, Perilla frutescens cũng có tên thông dụng là beefsteak plant, perilla, shiso hoặc perilla mint. Missouri Botanical Garden mô tả cây này là cây hằng niên, mọc thành bụi thẳng, lá thơm, mép lá có răng cưa, thường cao khoảng 1–3 feet.
Cách trồng từ hột
Hột tía tô nhỏ, nên gieo cạn. Chuẩn bị khay ươm hoặc chậu nhỏ với đất gieo hột tơi, sạch, thoát nước tốt. Làm ẩm đất trước khi gieo. Rải hột lên mặt đất, ấn nhẹ cho hột tiếp xúc với đất, rồi phủ một lớp đất thật mỏng.
Không nên chôn hột sâu. Hột nhỏ mà bị lấp dày quá sẽ khó nẩy mầm. Một số hướng dẫn trồng shiso cũng ghi rằng hột cần ánh sáng hoặc chỉ nên phủ rất mỏng khi gieo. University of Alaska Fairbanks Cooperative Extension ghi nhận perilla cần đất phì nhiêu, thoát nước tốt; hột nên gieo nơi ấm, có nắng sau khi hết sương giá, và chỉ phủ một lớp đất mỏng vì hột cần ánh sáng để nẩy mầm.
Sau khi gieo, dùng bình phun sương tưới nhẹ cho đất ẩm đều. Đừng xối nước mạnh, vì hột sẽ trôi về một góc; lúc đó cả khay chỉ mọc một cụm, nhìn như tía tô đang lập xóm riêng.
Đặt khay nơi sáng, ấm, tránh nắng gắt trực tiếp trong giai đoạn hột chưa nẩy. Giữ đất ẩm nhưng không sũng nước. Tùy điều kiện, hột có thể nẩy sau khoảng một đến ba tuần; West Coast Seeds ghi hột shiso thường nẩy trong 14–20 ngày.
Khi cây con có vài lá thật và cao khoảng 7–10cm, có thể sang chậu lớn hơn hoặc trồng xuống đất. Nếu gieo quá dày, nên tỉa bớt cây yếu, giữ lại cây khỏe, vì tía tô trồng chen chúc sẽ vươn cao, thân yếu, lá ít.
Cách trồng từ cành
Tía tô có thể trồng từ cành nếu chọn được cành còn tươi, khỏe, chưa quá già. Cách này nhanh hơn gieo hột và tiện khi mua được bó tía tô còn tốt ở chợ.
Chọn cành dài khoảng 10–15cm. Cắt bỏ lá ở phần dưới, chỉ giữ vài lá non phía trên. Có thể cắm cành vào ly nước sạch, đặt nơi sáng nhưng tránh nắng gắt. Thay nước mỗi ngày hoặc cách ngày để gốc không bị thối. Khi rễ ra rõ, đem trồng vào chậu đất.
Cũng có thể cắm thẳng cành vào đất ẩm. Cắm sâu phần thân đã bỏ lá xuống đất, nén nhẹ cho cành đứng vững. Vài ngày đầu nên để chậu ở nơi sáng, mát, tránh nắng trưa. Giữ đất ẩm đều nhưng không để nhão nước. Khi thấy cành đứng lại, lá không còn héo và bắt đầu ra đọt mới, đưa cây dần ra nơi có nắng nhiều hơn.
Cành lấy từ bó rau đã để lạnh lâu, bị dập hoặc thân quá già thường khó ra rễ hơn. Nên chọn cành còn xanh, thân không bị mềm nhũn, lá không cháy mép.
Cách trồng trong chậu
Tía tô rất hợp trồng chậu. Một chậu đường kính khoảng 25–30cm có thể trồng một cây khỏe. Nếu chậu lớn hơn, có thể trồng hai cây, nhưng không nên trồng quá dày vì cây sẽ tranh nắng và kém thông thoáng.
Chậu phải có lỗ thoát nước. Đất nên là đất trồng rau hoặc potting mix trộn thêm compost, phân hữu cơ hoai, vỏ trấu, perlite hoặc pumice để đất vừa giữ ẩm vừa thoáng. Nếu đất quá nặng, nước đọng lâu, rễ tía tô dễ yếu và cây dễ vàng lá.
Đặt chậu nơi có nắng buổi sáng hoặc nắng nhẹ nhiều giờ. Tía tô chịu được nắng đầy đủ đến nửa bóng râm, nhưng nếu thiếu sáng quá, cây sẽ cao lêu nghêu, lá nhỏ, mùi thơm kém. Nếu nơi trồng quá nóng, nắng chiều gay gắt, có thể cho cây nhận nắng sáng và bóng râm nhẹ buổi chiều.
Tưới khi mặt đất bắt đầu se khô. Chậu nhỏ khô nhanh hơn đất vườn, nên mùa nóng cần kiểm tra thường xuyên. Tưới vào gốc, tránh làm lá ướt kéo dài. True Leaf Market lưu ý cây trồng trong chậu cần được kiểm tra độ ẩm thường xuyên vì đất chậu khô nhanh hơn đất trồng ngoài vườn.
Cách trồng xuống đất
Chọn chỗ có nắng, đất tơi và thoát nước tốt. Trước khi trồng, xới đất sâu khoảng 20–25cm, nhổ sạch cỏ, trộn thêm compost hoặc phân hữu cơ hoai. Nếu đất sét nặng, nên cải thiện độ thoát nước trước khi trồng, vì tía tô không thích rễ bị ngâm nước lâu.
Trồng cây cách nhau khoảng 25–30cm. Sau khi trồng, tưới đẫm một lần để đất ôm rễ. Trong tuần đầu, giữ đất ẩm đều để cây quen chỗ mới. Khi cây đã bén rễ, tưới tùy thời tiết: trời nóng thì tưới thường hơn, trời mát thì giảm lại.
Một điều cần lưu ý là tía tô có thể tự gieo hột mạnh nếu để cây ra bông và kết hột. North Carolina Extension ghi nhận Perilla frutescens có thể tự gieo và được liệt kê là cây xâm lấn ở một số tiểu bang như Virginia, West Virginia, Tennessee và Kentucky. Ở vườn nhà, muốn kiểm soát cây, nên bấm bỏ bông trước khi hột già, hoặc chỉ để một cây lấy hột giống.
Cách chăm sóc
Việc quan trọng nhất là bấm ngọn. Khi cây cao khoảng 15–20cm và đã có nhiều lá, bấm phần ngọn non để cây ra nhánh bên. Càng nhiều nhánh, cây càng có nhiều lá để hái. Nếu để cây mọc thẳng một thân, cây sẽ cao nhanh, ít lá, nhìn hơi giống đang xin làm cột cờ.
Hái lá thường xuyên. Có thể hái từng lá lớn hoặc cắt đọt non. Khi cắt, nên chừa lại vài cặp lá để cây tiếp tục quang hợp và ra nhánh mới. Đừng hái trụi cả cây, nhất là khi cây còn nhỏ.
Tưới đều, giữ đất ẩm vừa. Thiếu nước lâu, lá sẽ héo, nhỏ và mau già. Thừa nước, rễ yếu, lá vàng, cây dễ bệnh. Cây trồng trong chậu cần được theo dõi kỹ hơn vì chậu khô nhanh vào ngày nóng.
Bón nhẹ bằng compost, phân hữu cơ hoai hoặc phân rau ăn lá pha loãng. Không nên bón quá nhiều phân đạm. Cây có thể xanh nhanh nhưng thân mềm, dễ sâu bệnh và không nhất thiết thơm hơn.
Khi thấy cây bắt đầu ra nụ bông, nếu còn muốn ăn lá, nên bấm bỏ nụ sớm. Khi cây chuyển sang ra bông, năng lượng sẽ dồn vào hoa và hột, lá thường nhỏ lại, thân già hơn, thời gian thu hoạch lá ngon cũng ngắn lại.
Những lỗi thường gặp
Thiếu nắng: cây cao, thân yếu, lá nhỏ, màu nhạt. Cách sửa là chuyển cây ra nơi sáng hơn, có nắng buổi sáng hoặc nắng nhẹ nhiều giờ.
Tưới quá nhiều: lá vàng, gốc yếu, đất có mùi ẩm nặng. Cần kiểm tra lỗ thoát nước, giảm tưới, thay đất nếu đất bị nén chặt hoặc giữ nước quá lâu.
Trồng quá dày: cây chen nhau, thiếu gió, dễ bị sâu bệnh. Nên tỉa bớt, sang chậu riêng hoặc giữ khoảng cách rộng hơn.
Không bấm ngọn: cây mọc một thân chính, ít nhánh, ít lá. Nên bấm ngọn khi cây đã đủ khỏe.
Để cây ra bông quá sớm: lá nhỏ, thân già, mùi thơm giảm. Nếu trồng để ăn lá, bấm bỏ nụ bông ngay khi thấy xuất hiện.
Để hột rơi khắp vườn: năm sau tía tô có thể mọc lung tung. Muốn giữ giống thì để một cây kết hột là đủ; để cả luống kết hột thì năm sau khỏi cần gieo, nhưng cũng có thể khỏi cần trồng cây gì khác.
Dùng đất quá nghèo dinh dưỡng: cây vẫn sống nhưng lá ít, thân nhỏ. Nên trộn compost hoặc phân hữu cơ hoai trước khi trồng, nhất là khi trồng trong chậu.
Đặt chậu ở nơi quá nóng mà quên tưới: lá dễ héo vào buổi trưa. Nếu chậu nhỏ, nên kiểm tra đất thường xuyên trong những ngày nắng nóng.
Tham khảo
North Carolina Extension Gardener Plant Toolbox – Perilla frutescens.
University of Alaska Fairbanks Cooperative Extension – Perilla/Shiso.
