Asparagus, tiếng Việt thường gọi là măng tây, có tên khoa học là Asparagus officinalis. Đây là một loại rau lâu năm, nghĩa là trồng một lần, nếu chăm đúng cách, cây có thể cho thu hoạch trong nhiều năm sau đó. Khác với các loại rau ăn lá như rau dền, mồng tơi, cải xanh hay húng quế, măng tây không phải loại rau “gieo hôm nay, vài tuần sau cắt ăn.”
Trồng măng tây cần kiên nhẫn, nhất là trong hai năm đầu, vì cây cần thời gian nuôi bộ rễ thật mạnh.
Nhưng nếu có một góc vườn cố định, nhiều nắng, đất thoát nước tốt, măng tây là loại rau rất đáng trồng. Mỗi mùa Xuân, những đọt non mọc lên từ gốc chính là phần được thu hoạch. Sau mùa thu hoạch, cây cần được để lớn thành những cành lá mảnh như dương xỉ để quang hợp, nuôi lại bộ rễ cho năm sau.
Măng tây cần điều kiện gì?
Măng tây thích nơi có nắng đầy đủ, ít nhất 6 đến 8 giờ nắng mỗi ngày. Cây có thể sống ở nơi nắng nhẹ hơn, nhưng năng suất sẽ kém, đọt nhỏ, cây yếu.
Đất trồng măng tây phải thoát nước tốt. Đây là điểm rất quan trọng. Măng tây không thích bị úng nước, vì bộ rễ lâu năm rất dễ bị thối nếu đất giữ nước quá lâu. Đất lý tưởng là đất tơi, sâu, có nhiều phân hữu cơ đã hoàn toàn phân hủy. Nếu đất vườn là đất sét nặng, nên trộn thêm compost, lá mục, hoặc chất hữu cơ để làm đất nhẹ hơn. Có thể trồng trên luống cao để tránh úng.
Vì măng tây sống nhiều năm, nên không nên trồng ở nơi tạm bợ. Hãy chọn một chỗ mà mình có thể dành riêng cho cây lâu dài. Khi cây trưởng thành, phần thân lá có thể cao khoảng 3 feet hoặc hơn, vì vậy nên đặt ở phía sau luống rau, tránh che nắng những cây thấp hơn.
Nên trồng bằng hạt hay bằng crowns?
Có hai cách trồng măng tây: trồng bằng hạt hoặc trồng bằng crowns, tức là bộ rễ/gốc một năm tuổi.
Với người trồng tại nhà, cách dễ nhất là mua crowns già một tuổi từ vườn ươm hoặc các nơi bán cây giống. Trồng bằng crowns giúp tiết kiệm thời gian hơn so với gieo hạt. Nếu trồng từ hạt, cây cần thêm thời gian để lớn trước khi có thể cho thu hoạch ổn định.
Khi mua crowns, chọn những gốc khỏe, rễ không bị mốc, không bị khô quắt, không có mùi thối. Nhìn crown có thể hơi giống một chùm rễ khô, không đẹp mắt lắm, nhưng nếu còn sống, sau khi trồng sẽ ra mầm mới.
Thời điểm trồng
Ở những vùng khí hậu ôn hòa như Nam California, măng tây thường được trồng vào mùa mát, khi cây dễ bén rễ hơn. Có thể trồng vào cuối mùa Đông đến đầu mùa Xuân, hoặc theo hướng dẫn địa phương, một số nơi ở California có thể trồng crowns vào khoảng Tháng Mười đến Tháng Mười Một, hoặc Tháng Giêng đến Tháng Ba.
Điều cần tránh là trồng vào lúc nắng nóng gay gắt. Cây mới trồng mà gặp nóng quá, đất khô quá, sẽ khó phục hồi. Nếu mua được crowns vào mùa Xuân, nên trồng sớm, đừng để rễ khô lâu trong bao.
Chuẩn bị đất trước khi trồng
Vì măng tây là cây lâu năm, khâu chuẩn bị đất rất quan trọng. Đừng đào một cái lỗ nhỏ rồi bỏ crown xuống cho xong. Cây sẽ ở đó nhiều năm, nên cần chuẩn bị như làm nền nhà: làm kỹ lúc đầu, sau này đỡ cực.
Trước khi trồng, nhổ sạch cỏ dại, nhất là các loại cỏ có rễ dai. Măng tây không thích cạnh tranh với cỏ trong những năm đầu. Sau đó xới đất sâu, trộn compost hoặc phân bón. Nếu có điều kiện, có thể kiểm tra pH đất. Măng tây thích đất hơi trung tính đến hơi kiềm, khoảng gần pH 7.0. Nếu đất quá chua, cây có thể yếu hơn và dễ gặp bệnh rễ.
Không nên dùng phân tươi, vì phân chưa hoai có thể làm nóng rễ và gây hại cho cây. Compost già, phân bò hoai, phân gà đã xử lý kỹ, hoặc phân hữu cơ chậm tan sẽ an toàn hơn.
Cách trồng crowns
Đào một rãnh dài sâu khoảng 6 đến 12 inch, tùy loại đất. Với đất nặng, dễ giữ nước, chỉ nên đào khoảng 6 đến 8 inch. Với đất nhẹ, thoát nước nhanh, có thể đào sâu hơn một chút.
Đặt crown xuống rãnh, phần mầm hướng lên trên, rễ xòe ra hai bên như chân nhện. Khoảng cách giữa các crown nên để khoảng 12 đến 18 inch. Nếu trồng nhiều hàng, mỗi hàng nên cách nhau khoảng 3 feet để cây có chỗ phát triển.
Sau khi đặt crown, phủ lên khoảng 2 inch đất trước. Không lấp đầy rãnh ngay một lần. Khi mầm mọc lên và cao dần, tiếp tục kéo thêm đất vào rãnh từng chút một cho đến khi mặt đất bằng trở lại. Cách này giúp cây mọc khỏe và không bị chôn quá sâu ngay từ đầu.
Sau khi trồng, tưới nhẹ để đất ẩm đều. Đất cần ẩm nhưng không được sũng nước.
Cách chăm sóc năm đầu
Năm đầu tiên là năm nuôi gốc. Dù có thể thấy vài đọt măng nhỏ mọc lên, tốt nhất là không thu hoạch. Hãy để tất cả các đọt phát triển thành thân lá. Những thân lá mảnh như dương xỉ này rất quan trọng, vì chúng giúp cây quang hợp và đưa năng lượng trở lại bộ rễ.
Trong năm đầu, việc chính là giữ đất ẩm vừa phải, không để cỏ lấn át, và bón thêm compost nhẹ quanh gốc. Có thể phủ rơm, lá khô, hoặc mulch mỏng để giữ ẩm và hạn chế cỏ. Tuy nhiên, đừng phủ quá dày sát gốc nếu đất đang ẩm, vì dễ làm gốc bị bí.
Nếu trồng ở nơi có nắng nóng, cần tưới đều trong giai đoạn cây mới bén rễ. Khi cây đã ổn định, măng tây chịu khô tốt hơn một số loại rau ăn lá, nhưng muốn có đọt mập và ngon thì vẫn cần nước đều trong mùa sinh trưởng.
Khi nào được thu hoạch?
Đây là phần nhiều người dễ nóng ruột. Măng tây cần thời gian.
Năm đầu: không thu hoạch.
Năm thứ hai: nếu cây khỏe, có thể thu hoạch rất nhẹ, trong thời gian ngắn. Nhưng nếu cây còn yếu, đọt nhỏ, nên tiếp tục để cây nuôi gốc.
Từ năm thứ ba trở đi: có thể thu hoạch nhiều hơn. Khi đọt cao khoảng 6 đến 8 inch, còn non và đầu măng chưa bung ra, dùng dao sạch cắt sát mặt đất hoặc bẻ nhẹ bằng tay. Không nên để đọt quá già mới cắt, vì khi đầu măng bung ra, thân sẽ xơ và kém ngon.
Khi thấy các đọt mới bắt đầu nhỏ dần, nên ngưng thu hoạch. Đây là lúc phải để cây mọc thành thân lá để nuôi lại rễ. Nếu cứ cắt mãi vì tiếc, cây sẽ yếu đi và năm sau cho ít măng hơn. Với măng tây, biết dừng đúng lúc là một phần của kỹ thuật trồng.
Có nên trồng măng tây trong chậu?
Có thể trồng măng tây trong chậu lớn, nhưng không phải lựa chọn lý tưởng nếu muốn thu hoạch lâu dài. Bộ rễ măng tây cần không gian sâu và rộng. Nếu trồng chậu, nên chọn chậu thật lớn, sâu ít nhất khoảng 18 đến 20 inch, có lỗ thoát nước tốt, dùng đất tơi xốp và giàu hữu cơ.
Trồng chậu phù hợp với người muốn thử vài cây cho vui, nhưng nếu muốn có đủ măng để ăn thường xuyên, nên trồng dưới đất hoặc trong luống cao lớn. Măng tây là cây lâu năm, hơi “khó tính” về chỗ ở: đã chọn nhà thì muốn ở lâu, không thích bị dời đi dời lại.
Bón phân ra sao?
Mỗi năm, vào đầu mùa sinh trưởng, có thể bón thêm compost quanh gốc. Sau mùa thu hoạch, khi để cây mọc thành thân lá, cây vẫn cần dinh dưỡng để nuôi rễ. Có thể bón nhẹ bằng phân hữu cơ cân bằng, hoặc thêm compost, rồi tưới nước cho phân ngấm xuống đất.
Không nên bón quá nhiều đạm. Nhiều đạm có thể làm cây phát triển thân lá mạnh nhưng không nhất thiết giúp bộ rễ khỏe hơn. Với măng tây, mục tiêu không phải là làm cây “bốc” thật nhanh, mà là nuôi một hệ rễ bền, khỏe, sống lâu.
Cắt tỉa sau mùa sinh trưởng
Sau khi ngưng thu hoạch, cứ để cây phát triển tự nhiên thành các thân lá cao, mảnh. Đừng cắt bỏ khi lá còn xanh. Khi lá đã vàng, nâu, hoặc khô hẳn, có thể cắt sát gốc và dọn khỏi vườn.
Việc dọn thân lá khô giúp giảm nơi trú ẩn của sâu bệnh. Tuy nhiên, nếu dùng thân lá làm compost, nên chắc chắn cây không bị bệnh nặng. Nếu thấy có dấu hiệu bệnh, nên bỏ ra khỏi khu trồng thay vì ủ lại ngay trong vườn.
Sâu bệnh thường gặp
Một số vấn đề có thể gặp khi trồng măng tây là cỏ dại, thối rễ, bệnh do nấm, và sâu ăn lá. Măng tây đặc biệt không thích đất úng. Nếu cây vàng yếu, gốc mềm, rễ thối, cần xem lại việc thoát nước.
Sâu asparagus beetle có thể ăn lá và làm cây yếu. Nếu thấy sâu hoặc trứng trên thân, có thể bắt bằng tay khi số lượng ít. Giữ vườn sạch, dọn thân lá khô cuối mùa, và tránh để cây quá rậm rạp cũng giúp hạn chế sâu bệnh.
Cỏ dại là đối thủ lớn trong những năm đầu. Vì rễ măng tây nằm lâu dài dưới đất, không nên xới quá sâu quanh gốc. Tốt nhất là nhổ cỏ bằng tay và phủ mulch mỏng để giảm cỏ mọc.
Những lỗi thường gặp
Lỗi thứ nhất là thu hoạch quá sớm. Nhiều người thấy măng mọc lên là vui quá, cắt liền. Nhưng nếu cắt nhiều trong năm đầu, cây không có đủ sức nuôi rễ.
Lỗi thứ hai là trồng ở đất úng. Măng tây cần nước, nhưng không chịu được ngập. Nếu đất giữ nước lâu sau khi tưới hoặc sau mưa, nên làm luống cao.
Lỗi thứ ba là không chuẩn bị đất kỹ. Vì cây sống lâu năm, đất nghèo dinh dưỡng hoặc nhiều cỏ sẽ làm cây yếu ngay từ đầu.
Lỗi thứ tư là cắt bỏ thân lá xanh sau khi hết mùa thu hoạch. Những thân lá này chính là “nhà máy năng lượng” của cây. Cắt quá sớm sẽ làm giảm năng suất năm sau.
Có đáng trồng không?
Măng tây không phải loại rau dành cho người muốn có kết quả thật nhanh. Nhưng nếu có một góc vườn cố định và sẵn lòng chờ, đây là một trong những cây rau lâu năm rất đáng trồng. Sau vài năm đầu, mỗi mùa cây sẽ tự mọc lên những đọt non mới. Người trồng chỉ cần chăm đất, giữ cỏ, tưới đúng, bón vừa, và thu hoạch đúng lúc.
Trong vườn nhà, có những cây cho ta niềm vui nhanh như húng quế, rau muống, cải xanh. Cũng có những cây dạy ta tính kiên nhẫn như măng tây. Trồng hôm nay không phải để ăn ngay ngày mai, mà để vài mùa sau, mỗi sáng ra vườn thấy những đọt xanh nhú lên khỏi mặt đất, mình biết công chờ đợi đã bắt đầu có hồi đáp.
Tham khảo
UC Master Gardener Program – Asparagus
UC Master Gardeners of Santa Clara County – Asparagus
UC IPM – Asparagus
University of Minnesota Extension – Growing asparagus in home gardens
Michigan State University Extension – Growing Asparagus at Home
