Trí tuệ nhân tạo đang tạo ra một cuộc phân tách xã hội đáng kể tại Hoa Kỳ, thiết lập nên các nhóm người “có”, “không có” và “không biết” về công nghệ này. Đối với một nhóm nhỏ những người dùng chuyên nghiệp ở ranh giới công nghệ, AI giống như một cuộc cách mạng có thể tự động xây dựng nhu liệu và giải quyết những bài toán phức tạp với tốc độ cực nhanh. Nhưng đối với đa số người dân, nó chỉ đơn thuần là một công cụ cải tiến đơn giản: một thanh tìm kiếm thông minh hơn hoặc một hộp thư nhanh hơn để tiết kiệm chút ít thời gian.
Liệu chúng ta có đang bước vào một thế giới nơi quyền lực kinh tế trị giá hàng nghìn tỷ đô la phụ thuộc hoàn toàn vào một công nghệ mà hầu hết công chúng không tin tưởng hoặc chưa hiểu rõ? Thực tế cho thấy, các mô hình công nghệ tiên phong mới nhất được thiết kế cho một thế giới tự vận hành của lập trình, nghiên cứu và an ninh mạng. Đây là những lĩnh vực phức tạp mà phần lớn công chúng hiếm khi được nhìn thấy, chưa nói đến việc tự mình vận hành chúng.
Hiện nay, các mô hình Sol của OpenAI và Fable của Anthropic đang dẫn đầu xu hướng đam mê của giới tinh hoa công nghệ. Họ đánh giá cao khả năng chạy các vòng lặp nghiên cứu và lập trình dài mà không cần nhiều sự can thiệp của con người. Các nhà phân tích thậm chí còn nhân hóa hai mô hình này như những lực sĩ thể thao để tranh luận về tính cách và hiệu suất làm việc. Nhà nghiên cứu Peter Gostev đã chia sẻ trên X rằng ông cảm thấy Fable giống như một “con cú khôn ngoan” rất chu đáo và ăn nói lưu loát, trong khi GPT-5.6-Sol lại như một chú chó rottweiler, sẽ tóm chặt lấy vấn đề và không buông ra cho đến khi hoàn thành.
Tuy nhiên, số lượng người có đủ trình độ để so sánh Sol và Fable trên các tiêu chí lập trình chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong xã hội. Đối với hàng triệu người khác, những cái tên này hoàn toàn vô nghĩa. Gần một nửa số người trưởng thành tại Hoa Kỳ sử dụng các chatbot AI, nhưng mục đích phổ biến nhất vẫn là tìm kiếm thông tin căn bản – công việc mà các công cụ như Google đã giải quyết suốt hai thập kỷ qua. OpenAI cho biết họ có hơn 50 triệu người dùng trả phí trong tổng số hơn 900 triệu người dùng ChatGPT hằng tuần, chứng tỏ số lượng người thực sự sử dụng các công cụ lập trình tự vận hành tinh vi chỉ là một phần rất nhỏ của thiểu số đó.
Ngay cả trong nhóm tinh hoa công nghệ, một trật tự giai cấp cũng xuất hiện rõ rệt. Sol ban đầu được phát hành dưới dạng bản xem trước giới hạn cho các đối tác đáng tin cậy của OpenAI, biến quyền dùng thử sớm thành một dấu hiệu khẳng định vị thế trong giới công nghệ. Trong khi đó, Fable từng bị gỡ bỏ trên toàn cầu trong gần ba tuần vào tháng 6 do các quy định kiểm soát xuất khẩu của Hoa Kỳ, còn phiên bản mạnh mẽ hơn của nó là Mythos vẫn bị giới hạn nghiêm ngặt. Điều này tạo ra một hệ thống thứ bậc sâu sắc từ người dùng miễn phí, người dùng trả phí, người dùng chuyên nghiệp đến tầng lớp nội bộ được thử nghiệm các tính năng bí mật.
Dù ngành công nghiệp AI cần sự đồng thuận lớn từ xã hội để mở rộng các trung tâm dữ liệu, sâu sắc hóa tự động hóa nơi làm việc và đưa AI vào trường học, niềm tin của công chúng lại đang sụt giảm. Theo dữ liệu từ Pew Research, có đến 63% người Mỹ lo ngại AI đang tiến triển quá nhanh, và chỉ 16% kỳ vọng nó mang lại lợi ích cho xã hội trong 20 năm tới. Những lợi ích kinh tế rõ ràng nhất hiện đang thuộc về các nhà đầu tư, các công ty công nghệ lớn và những người dùng chuyên nghiệp, trong khi người dân bình thường phải gánh chịu những xáo trộn trực tiếp về việc làm, năng lượng và dòng thông tin.
Để hỗ trợ người lao động, Bộ Lao động thuộc chính quyền Tổng thống Trump đã công bố một khung hiểu biết căn bản về AI vào tháng 2, nhằm giúp người lao động chia sẻ sự thịnh vượng mà AI tạo ra. Ngoài ra, các công ty lớn như OpenAI, Anthropic, Microsoft và Amazon cũng đã đóng góp 500 triệu đô la vào tháng 6 cho RAISE US, một sáng kiến đào tạo lại lực lượng lao động do cựu Bộ trưởng Thương mại Gina Raimondo và cựu Thống đốc Tiểu bang Indiana Eric Holcomb dẫn dắt. Dù vậy, các nỗ lực xóa mù công nghệ căn bản rất khó khỏa lấp khoảng cách, khi những người dùng tiên phong luôn sở hữu công cụ tốt hơn, được dùng thử sớm hơn và tích lũy hàng trăm giờ thử nghiệm thực tế với các hệ thống thay đổi liên tục.
Nhìn lại lịch sử một thế kỷ trước, mạng lưới điện cũng từng phơi bày một sự phân chia tương tự giữa những người sống trong kỷ nguyên tối tân và những người đứng trong bóng tối. Đến năm 1930, gần 90% ngôi nhà ở thành thị đã có điện, so với chỉ khoảng 10% các trang trại. Các công ty tiện ích tư nhân khi đó có rất ít động lực để kéo đường dây đến những vùng nông thôn thưa thớt dân cư vì không mang lại lợi tức kinh tế. Phải nhờ đến Cục Điện khí hóa Nông thôn của chính sách New Deal và nhiều năm vay vốn liên bang, khoảng cách do thị trường để lại mới được thu hẹp. Đối với AI, khoảng cách giai cấp này có thể còn khó đóng lại hơn thế, bởi quyền sử dụng các mô hình tiên phong rất khan hiếm, đắt đỏ, và ngay cả khi được cung cấp miễn phí, hầu hết mọi người cũng không biết phải làm gì với nó.
Ngành công nghiệp AI đang đặt cược vào tính tất yếu của công nghệ. Nhưng lịch sử đã chứng minh rằng các cuộc cách mạng công nghệ luôn cần có được tính hợp pháp và sự ủng hộ rộng rãi từ cộng đồng để thực sự thành công.
Nguồn tham khảo:
- Báo cáo phân tích của Pew Research: https://www.pewresearch.org
