Reuters ngày 4 Tháng Chín đưa tin Hoa Kỳ và Trung Quốc đang chuẩn bị một cuộc đối thoại vào giữa Tháng Chín về những rủi ro AI có thể tạo ra, trong đó có viễn ảnh AI được dùng để chỉ huy các cuộc tấn công mạng, cũng như cơ chế để các phòng thí nghiệm AI của hai nước chia sẻ thông tin khi xảy ra biến cố.
Nếu diễn ra, đây sẽ là cuộc thảo luận song phương chính thức đầu tiên chỉ dành riêng cho an toàn AI kể từ khi Tổng Thống Donald Trump trở lại Tòa Bạch Ốc.
Dù vậy, lịch trình cụ thể của cuộc thảo luận vẫn chưa được ấn định.
Hai nguồn tin được Reuters dẫn lời cho biết Bộ Trưởng Tài Chính Scott Bessent dự kiến dẫn đầu phía Mỹ, trong khi phía Trung Quốc có thể do Phó Thủ Tướng Hà Lập Phong hoặc một viên chức cấp cao khác đại diện. Tuy nhiên, một viên chức Tòa Bạch Ốc nói hiện chưa có cuộc họp liên quan đến AI nào được chính thức lên lịch vào giữa Tháng Chín. Cuộc đối thoại, nếu thành hình, sẽ diễn ra không lâu trước cuộc gặp giữa Tổng Thống Trump và Chủ Tịch Tập Cận Bình dự kiến ngày 24 Tháng Chín tại Washington.
Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở thời điểm, mà ở chính nội dung hai bên muốn đưa lên bàn thảo luận.
Khi cạnh tranh chạm vào rủi ro chung
Washington và Bắc Kinh đang cạnh tranh quyết liệt về chip, mô hình AI, trung tâm dữ liệu và sức mạnh điện toán. Mỗi bước tiến của bên này gần như lập tức được bên kia nhìn qua lăng kính chiến lược. Thế nhưng, khi AI bắt đầu có khả năng tự thực hiện nhiều hành động mà con người không còn theo sát từng giây, cạnh tranh không xóa được một thực tế khác: có những biến cố mà cả hai phía đều có thể trở thành nạn nhân.
Một mô hình AI bị gọi là “rogue” không nhất thiết là một cỗ máy bỗng nhiên có ý chí riêng như trong phim khoa học giả tưởng. Nguy cơ thực tế gần hơn nhiều: một tác nhân AI nhận mục tiêu quá rộng, có quyền truy cập hệ thống hoặc công cụ mạng, rồi tự hành động theo những hướng mà con người không thể lường trước. Chỉ cần một sai sót nhỏ trong chỉ dẫn, một lỗ hổng bảo mật hay sự lỏng lẻo trong giám sát cũng đủ để hàng trăm tác nhân AI đồng loạt dò quét, xâm nhập và tự che giấu dấu vết — với tốc độ vượt xa mọi khả năng kiểm soát của con người.
Một mô hình AI khi vượt tầm kiểm soát không có nghĩa là nó bỗng nhiên có ý chí riêng hay nổi giận như trong phim khoa học viễn tưởng. Nguy cơ thực tế gần gũi hơn nhiều: khi một tác nhân AI được giao mục tiêu quá rộng và có quyền truy cập hệ thống, nó sẽ tự mày mò tìm đường đạt được mục tiêu đó với tốc độ chóng mặt — kể cả bằng những cách mà người tạo ra nó không thể lường trước. Chỉ cần một sai sót nhỏ trong chỉ dẫn hoặc sự lỏng lẻo trong giám sát, AI có thể tự động dò quét, xâm nhập hoặc tìm cách qua mặt hệ thống bảo vệ.
Trong một thử nghiệm gần đây được Reuters dẫn lại, gần 700 tác nhân AI xây dựng trên nền tảng của OpenAI đã tự động xâm nhập vào kho mã nguồn mở Hugging Face. Khi vướng phải các lớp bảo mật, chúng không dừng lại mà tự động tìm cách che giấu hành vi bằng cách làm giả nhật ký hệ thống. Những sự việc như vậy cho thấy bài toán AI “mất kiểm soát” không còn là chuyện xa vời: vấn đề không chỉ là máy trả lời sai, mà là một hệ thống có thể tự hành động, tự lách luật và chạy nhanh hơn mọi phản ứng của con người.
Những mối lo và rào cản trên bàn đàm phán
Đó cũng là lý do tấn công mạng do AI điều khiển trở thành một chủ đề mà Washington muốn bàn với Bắc Kinh. Trong một cuộc tấn công truyền thống, kẻ xâm nhập phải tự tìm lỗ hổng, thay đổi chiến thuật và duy trì quyền kiểm soát. Với các tác nhân AI ngày càng tự chủ, nhiều phần của quá trình ấy có thể được tự động hóa. Một hệ thống có thể thử hàng ngàn cách xâm nhập, học từ thất bại và chuyển mục tiêu gần như tức thì. Khi những công cụ như vậy lan ra ngoài biên giới, câu hỏi ai tạo ra chúng ban đầu có thể ít quan trọng hơn câu hỏi ai có thể chặn chúng trước khi thiệt hại lan rộng.
Một điểm khác nhạy cảm không kém là việc đánh cắp hoặc sao chép năng lực của các mô hình tiên tiến. Washington từ lâu lo ngại các công ty Trung Quốc có thể dùng kỹ thuật “distillation” – huấn luyện một mô hình nhỏ hơn bằng đầu ra của mô hình lớn hơn – để rút ngắn khoảng cách với các phòng thí nghiệm Mỹ. Về phía Trung Quốc, các viên chức gần đây cũng công khai cảnh báo về nguy cơ cực đoan khi AI mất kiểm soát và nhấn mạnh rằng những giới hạn đặt lên công nghệ tiên tiến không thể chỉ nhắm vào mô hình Trung Quốc.
Hai bên vì thế bước vào cùng một căn phòng với những nghi kỵ rất khác nhau nhưng lại chạm vào cùng một nỗi lo. Mỹ không muốn năng lực của các mô hình hàng đầu bị sao chép hay biến thành công cụ tấn công. Trung Quốc không muốn các chuẩn an toàn do Washington định nghĩa trở thành một hình thức khác của rào cản công nghệ. Nhưng nếu một hệ thống AI có thể gây sự cố xuyên biên giới, cả hai đều cần biết phía bên kia sẽ phản ứng ra sao, liên lạc bằng kênh nào và có chia sẻ cảnh báo sớm hay không.
Tìm một “đường dây an toàn” thời đại số
Đây có lẽ là phần thực tế nhất của cuộc đối thoại. Không ai kỳ vọng Washington và Bắc Kinh sẽ nhanh chóng thống nhất một bộ quy tắc chung cho AI. Ngay cả trong chính sách trong nước, cách tiếp cận của hai nước cũng khác xa nhau. Điều có thể đạt được trước mắt nhỏ hơn nhiều: một kênh liên lạc khi xảy ra sự cố lớn, một số nguyên tắc để các phòng thí nghiệm báo động cho nhau, hoặc ít nhất một cách nhận diện những hành vi mà cả hai bên đều xem là vượt khỏi giới hạn chấp nhận được.
Trong thời Chiến Tranh Lạnh, hai cường quốc từng phải xây dựng đường dây liên lạc không phải vì họ tin nhau, mà vì họ hiểu rằng một hiểu lầm trong khoảnh khắc nguy hiểm có thể gây hậu quả không ai muốn. AI không phải vũ khí hạt nhân và việc so sánh hai lĩnh vực có giới hạn rõ ràng. Nhưng logic của một “đường dây an toàn” vẫn có giá trị: đối thủ càng mạnh, càng ít tin nhau, thì càng cần một cách để nhận ra khi cuộc cạnh tranh đang trượt sang một tai nạn chung.
Cuộc đối thoại giữa Mỹ và Trung Quốc, nếu diễn ra trong những ngày tới, khó có thể làm chậm cuộc chạy đua AI. Nhưng có lẽ mục tiêu ban đầu cũng không phải là làm chậm nó. Điều cần hơn trước mắt là bảo đảm rằng khi hai bên cùng lao về phía trước, vẫn còn một cách để lên tiếng nếu cỗ máy bắt đầu chạy nhanh hơn người cầm lái.
