ĐINH VĂN TUẤN
Xưa nay hễ nói về một người không nói năng chân thật, hay bịa đặt, dối trá, khoác lác hoặc người có tài lừa gạt người khác bằng những câu nói dối khôn lỏi như thật… người Việt thường hay dùng đến thành ngữ: “Nói dối như cuội.” Nhưng “Cuội” là ai? Tại sao bị liệt vào hạng nói dối? Thành ngữ này xuất xứ từ đâu? “Cuội” trong thành ngữ này với “Cuội” trên cung trăng là một hay khác nhau? Qua bài viết này chúng tôi sẽ giải đáp các vấn đề trên.
Thành ngữ “Nói dối như cuội” chắc đã xuất hiện từ xa xưa trong dân gian, dựa vào một chuyện về nhân vật nổi tiếng hay nói dối mang tên là Cuội, bằng chứng là trong tự điển Việt – Bồ – La thế kỷ XVII của Đắc Lộ (Alexandre de Rhodes) đã có mục từ Quội = Cuội như sau: “Cuội, thằng cuội: Người có nhiều chuyện biến ngôn được thuật về họ. Nói cuội: Nói dối; bởi vì người được gọi là cuội, là kẻ đặc biệt, tạo ra những sự dối trá” (1). Ta thấy rõ ràng có người tên Cuội hay nói dối và đã có thành ngữ ngắn gọn “Nói cuội” đồng nghĩa với thành ngữ “Nói dối như cuội.”
Chúng tôi đã tìm ra câu chuyện về nhân vật đặc biệt có tài nói dối nổi tiếng này trong bản chép tay viết bằng chữ Nôm đó là sách Sử Nam chí dị (Ghi chép về những truyền thuyết quái dị, thần kỳ trong sử nước Việt Nam) do Trần Gia Du ghi chép vào năm 1877 (2), trong đó có truyện: Nói về tích lời nói ví: “Nói dối như cuội,” nội dung như sau:
“Xưa có một người tên là thằng Cuội, chỉ hay nói dối. Cha mẹ nó thì mất sớm; ở với cậu mợ, cứ bắt nó đi chăn trâu. Có một hôm, cậu nó đi thăm đồng, mợ nó ở nhà dọn dẹp. Nó ở ngoài chạy về bảo mợ rằng: “Cậu tôi trâu húc xổ cả ruột, chết ở ngoài đồng.” Mợ nó khóc từ nhà ra. Nó lại chạy ra trước, bảo cậu rằng: “Mợ tôi trèo lên gác, ngã vỡ đầu, chết ở nhà.” Cậu nó khóc từ ngoài đồng về. Đến nửa đường hai vợ chồng gặp nhau, mới biết là nó nói dối, giận lắm; về chặt tre, đan một cái rọ, bắt nó bỏ vào, vác ra đến bờ sông, toan ném xuống, thì nó lại nói rằng: “Lạy cậu, cháu có quyển sách nói dối, chất lên gác bếp, cậu về lấy cho cháu. Cháu chết xuống Âm phủ, xem sách ấy để kiếm ăn.” Cậu nó thấy nói thảm thiết, nghĩ thương, tưởng thật, để nó bên bờ sông, chạy về lấy. Được một chốc, có người xẩm đi qua; nó gọi xẩm rằng: “Xẩm ơi! xưa kia tao cũng như mày, chui vào rọ này, được sáng mắt ra!” Xẩm ta tưởng thật, mừng lắm, mới dò cởi rọ cho nó. Nó ra rồi, nó để xẩm chui vào, buộc lại như trước, chạy đi ẩn. Cậu nó về nhà tìm không thấy sách, giận lắm, hằm hằm chạy ra, bảo rằng: “Sắp chết, lại còn nói dối.” Xẩm ta nằm ở trong rọ, nghe tiếng sợ lắm, gào lên: “Lạy ông, tôi là xẩm đây!” Cậu nó tưởng nó lại nói dối, gắt bảo rằng: “Xẩm! ông cũng chẳng tha!” Miệng nói, tay cầm, vất tỏng xuống sông, trở về.
Thằng Cuội mới ra đi được một quãng, gặp bà lão gánh đồ hàng tấm. Nó nói với bà ấy rằng: “Bà thì già, gánh thì nặng; bà đưa tôi gánh đỡ; đến chợ bà cho tôi bữa cơm.” Bà ấy hỏi nó rằng: “Chú ở đâu? Tên chú là gì?” Nó nói rằng: “Tôi ở Bông Lông huyện, Bang Lang xã, tên là thằng Cha căng chú Kiết.” Bà ấy ngỡ thật, đưa cho gánh; nó cun cút chạy mãi, bà ấy đi theo không kịp, cứ gọi: “Ới! thằng Cha căng chú kiết! thong thả đợi lão với!” Ai đi đường cũng cười rằng: “Thôi, bà mắc lừa nó rồi!” Nó chạy biệt lên rừng, rồi nó thấm nước ướt gánh hàng, đem về nhà phơi. Cậu nó thấy nó phơi vóc, nhiễu, lụa, là nhiều lắm, mới hỏi: “Tao đã vứt mày xuống sông, của đâu mày lấy được nhiều thế?” Nó nói rằng: “Cậu vứt cháu xuống đấy, cháu thấy ở dưới ấy nhiều lắm, mới lấy về đây một ít.” Cậu mợ nó thấy nói, ngất của, cùng hỏi: “Tao xuống có được không?” Nó nói rằng: “Cậu mợ có muốn được thì phải làm y như trước.” Cậu mợ vội vàng đi đan hai chiếc rọ, đem ra bờ sông; cậu nó chui vào một chiếc, bảo nó buộc lại như trước. Thấy tăm nước nổi lên sùng sục, nó mới vỗ tay reo: “Kha kha! cậu ta đương lấy!” Mợ nó vội vàng giục nó rằng: “Mày vứt tao xuống, để tao lấy với!” Nó lại bỏ mợ nó vào rọ, vứt xuống nốt; thế là chết cả hai vợ chồng!
Từ đấy mới có lời nói ví rằng: “Nói dối như Cuội.”
Qua truyện Nói về tích lời nói ví: “Nói dối như cuội,” ta thấy rõ nhân vật tên Cuội có biệt tài nói dối, lừa người và kết thúc bằng thành ngữ “Nói dối như Cuội.” Nguyên văn truyện này sau cũng được Edmond Nordemann đưa vào Quảng tập viêm văn năm 1898 với tựa là Tích lời ví:“Nói dối như Cuội”(3). Rồi đến Nguyễn Đổng Chi với truyện Nói dối như Cuội trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, tuy nhiên soạn giả đã đã ghi chép lại theo lời kể thêm thắt, hoang đường của người Hà tĩnh, Quảng bình nên đã khác nhiều so với truyện gốc trong Nam sử chí dị, chẳng hạn như chuyện thằng Cuội nói dối để lừa ông trọc phú; lừa chú thím mất con lợn béo; lừa chú tin bãi cứt trâu là con chim; lừa thằng hủi (thay cho người xẩm); lừa ông quan (thay cho bà hàng tấm); làm ra voi biết bay để lừa cả vua chết chìm để lên làm vua!
Đáng chú ý là thành ngữ “Cha căng chú kiết” vẫn thường dùng để chỉ trích hoặc bày tỏ sự nghi ngờ, không đáng tin về một người không rõ nguồn gốc hóa ra cũng có xuất xứ từ trong truyện về thằng Cuội nói dối tên mình là “Cha căng chú kiết” ở trên. Thơ Nôm của Hồ Xuân Hương đã từng có câu: “Cha căng mất vía bôn lên trước. Chú kiết kinh hồn lẩn lại sau.” (4)
Đặc biệt là là cái tên “Cuội” nổi tiếng nói dối lừa gạt người lại trùng với tên của nhân vật Cuội trong truyện Cây thuốc cải tử hoàn sinh hay là sự tích thằng cuội cung trăng ở sách Kho tàng truyện cổ tích Việt nam (Nguyễn Đổng Chi), truyện kể về người đốn củi nghèo tên là Cuội do gặp may, phát hiện cây đa có phép thần “cải tử hoàn sinh” và do tốt bụng Cuội đã dùng cây đa để cứu người và vật sống lại. Sau khi cứu một cô gái chết đi sống lại, cô nhận Cuội làm chồng. Nhưng do bọn con trai ghen tuông âm mưu giết và mổ bỏ ruột vợ Cuội để phi tang. Dù có cây đa thần nhưng vì không có ruột, Cuội không thể cứu sống vợ, cuối cùng con chó mà Cuội đã cứu sống trước đây nguyện hiến ruột để cứu vợ của Cuội sống lại. Nhưng không ngờ tính nết của vợ Cuội thay đổi hay lú lấp ruột gan. Dù Cuội nhiều lần dặn vợ: “Có đái thì đái bên Tây, chớ đái bên Đông, cây giông lên trời.” Một hôm vợ Cuội đang hái rau ở vườn phía Đông bỗng thấy mót, bèn chạy vội lại gốc cây quý của chồng, cứ thế vén váy đái nào ngờ cây đa long gốc bật rễ rồi bay lên trời. Khi Cuội về đến cổng thấy cây quý sắp bay mất, nhảy đến níu cây lại nhưng cây đã bay lên quá cao, Cuội chỉ còn kịp móc rìu vào rễ cây để kéo cây xuống, nhưng cây thần vẫn bốc lên và kéo Cuội bay lên đến tận cung trăng. Từ đấy Cuội ở luôn tại cung trăng với cây đa của mình.
Hai câu chuyện về hai nhân vật cùng tên là Cuội nhưng thật khác nhau. Thằng Cuội nói dối hại người và thằng Cuội cung trăng chất phác, tốt bụng không thể là một người. Nhạc sĩ Lê Thương từng có bài hát Trung thu rất dễ thương là Thằng Cuội với những câu như:
“Bóng trăng trắng ngà
Có cây đa to
Có thằng Cuội già ôm một mối mơ
Lặng yên ta nói Cuội nghe:
“Ở cung trăng mãi làm chi”
Bóng trăng trắng ngà
Có cây đa to
Có thằng Cuội già ôm một mối mơ”
Tuy vậy người đời vẫn ngộ nhận đánh đồng là một. Chẳng hạn như ca dao có câu: “Cuội nghe thấy nói Cuội cười. Bởi hay nói dối, phải ngồi ấp cây.”(5).
Chú thích:
1. Alexandre de Rhodes. Từ điển An Nam – Lusitan – La tinh , Thường gọi là Từ điển Việt – Bồ – La, (Phiên dịch: Thanh Lãng, Hoàng Xuân Việt, Đỗ Quang Chính), Viện Khoa học Xã hội, Thành phố Hồ Chí Minh. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội. Năm 1991.
2. Trần Gia Du, Sử Nam chí dị, thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm (ký hiệu AB.385). Bìa sách ghi “Tự Đức tam thập niên, thập nhị nguyệt, sơ thập nhật,” tức ngày 10 tháng 12 năm thứ 30 niên hiệu Tự Đức (1877).
3.Edmond Nordemann, 廣集炎文 Quảng tập viêm văn, Chrestomathie annamite (Contenant 180 textes en dialecte tonkinois suivie d’un lexique encyclopédique annamite-français illustré de 62 fac-simile; et d’un index français concernant ce lexique, Hà Nội 1898),
4. Xuân Hương di cảo – Quốc âm thi tuyển 春香遺稿, 國音詩選. Sưu tập thơ Nôm của Hồ Xuân Hương 胡春香. Bản in theo ván khắc năm Giáp Dần (1914), có khắc kèm chữ Quốc ngữ. Kho sách Viện NC Hán Nôm, kí hiệu: VNb.77.
5. Nam Giao cổ kim Lý hạng ca dao chú giải 南交古金里巷歌謠註解. Sách chép tay. Kho sách Viện NC Hán Nôm, kí hiệu: AB.194.
