Hơn 60 năm lạc mẹ, một câu hỏi với ChatGPT đưa người đàn ông về với gia đình -

VŨ THỊ DĨ NHIÊN

LTS: Tạp chí Tôi Yêu Tiếng Nước Tôi trân trọng giới thiệu một mục mới mang tên AI & CON NGƯỜI. Qua những câu chuyện có thật, chúng ta sẽ cùng theo dõi xem AI (trí tuệ nhân tạo) đang đi vào cuộc sống con người như thế nào. Có những câu chuyện khiến ta ngạc nhiên, có chuyện làm ta ấm lòng, và cũng có những chuyện khiến ta phải dừng lại suy nghĩ. Mời quý độc giả cùng theo dõi và chia sẻ cảm nghĩ với chúng tôi! Bài mở đầu mục này là câu chuyện đi tìm mẹ của Avtar Singh, người đã lạc mẹ trong suốt thời gian 60 năm.

Avtar Singh tìm được em gái cùng mẹ khác cha chỉ vài giờ sau khi nhập những manh mối ít ỏi vào ChatGPT. Nhưng người mẹ mà ông mong gặp đã qua đời trước đó gần một năm rưỡi.

Sáng 08/05/2026, trong kỳ nghỉ ở miền Nam nước Pháp, Avtar Singh, một người Canada 66 tuổi, mở ChatGPT và gõ câu hỏi mà ông đã tìm lời giải suốt nhiều thập niên: Có thể tìm thông tin về một phụ nữ tên Savinder Kaur, khoảng 87 đến 97 tuổi, từng sống ở Ấn Độ, châu Phi và có thể cả Anh Quốc, hay không?

Rất nhanh, một cái tên hiện ra trên màn hình: Savinder Kaur Nagi, sinh năm 1936 tại Kisumu, Kenya. Kèm theo đó là đường dẫn đến bài viết của Nicci Dhamu, một nhà thiết kế nữ trang ở London, tưởng nhớ người mẹ quá cố. Avtar chưa biết người viết bài ấy là ai. Đến 8 giờ 36 phút cùng ngày, ông gửi cho bà một email. Chưa đầy hai giờ kể từ lúc đặt câu hỏi cho ChatGPT, hai người đã nói chuyện qua điện thoại.

Nicci hỏi ông về một cái tên rất cũ: “Titu, có phải anh không?” Avtar bật khóc. Titu là tên gọi thuở bé mà bà nội từng dùng để gọi ông ở Ấn Độ. Người phụ nữ bên kia đầu dây là em gái cùng mẹ khác cha của ông. Câu chuyện được ký giả Jenny Kleeman của báo The Guardian thuật lại trong bài phỏng vấn công bố ngày 25/07/2026.

Đứa trẻ ở Amritsar

Avtar lớn lên tại thành phố Amritsar, bang Punjab, miền Bắc Ấn Độ, trong gia đình ông bà nội. Người phụ nữ ông gọi là mẹ thực ra là bà nội. Ông nội làm cảnh sát, nghiêm khắc; bà nội ân cần nuôi ông và gọi cháu bằng cái tên Titu. Hàng xóm đôi khi xì xào rằng mẹ ruột ông sống ở nước ngoài, nhưng đứa trẻ không tin những lời ấy.

Đêm Giáng Sinh 24/12/1968, mới chín tuổi, Avtar đáp xuống Halifax, Canada. Cậu bé mặc bộ đồ vest ba mảnh, thắt cà vạt, đi máy bay một mình và không biết tiếng Anh. Người ra đón là cha ruột, Mohan Singh, người phụ nữ mà cậu được bảo là mẹ, cùng một em trai. Avtar phải tập quen với trường học, ngôn ngữ và cả gia đình mới. Khi lớn hơn, ông cảm nhận người phụ nữ ấy đối xử với mình khác với con ruột của bà.

Mãi sau này, khi ông kết hôn với Rosey, bà nội mới rỉ tai người vợ trẻ của cháu rằng Avtar là con của cuộc hôn nhân đầu tiên của cha mình. Người mẹ ruột của Avtar có gia đình ở châu Phi và đã trở lại đó. Không ai nói rõ vì sao hai người chia tay, hoặc bà sống ở đâu. Khi con trai của Avtar được giao bài tập vẽ gia phả, ông gặng hỏi cha. Cuối cùng, ông chỉ nhận được một cái tên: Savinder.

Một lần khác, lúc Rosey mang thai con gái và phải tham vấn bác sĩ chuyên khoa di truyền, Avtar không thể trả lời câu hỏi về bệnh sử của gia đình mẹ ruột mình. Khoảng trống trong gia phả khi ấy không còn là một thắc mắc riêng của ông: nó đã đi dần đến thế hệ con cháu.

Ông lục tìm trên Internet, hỏi han người quen, rồi năm 2009 sang tận Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Anh tại Kew để tra hồ sơ. Một đài phát thanh dành cho cộng đồng gốc Nam Á ở Anh không nhận lời phát thông báo tìm người vì lý do riêng tư. Avtar cũng từng nghĩ, nếu mẹ đã có gia đình mới, liệu việc ông xuất hiện có làm xáo trộn đời sống của bà? Dù vậy, ông không quên việc tìm kiếm. Ông tránh thử DNA qua các dịch vụ thương mại vì lo dữ liệu di truyền của mình và các con có thể bị lạm dụng ngoài ý muốn.

Người mẹ và đứa con chỉ còn trong ký ức

Ở London, Nicci Dhamu lại lần theo một câu chuyện khác. Mẹ bà, Savinder Kaur Dhamu, tên thời con gái là Nagi, sinh năm 1936 tại Kisumu, Kenya, trong một gia đình người Sikh gốc Ấn. Cha mẹ Savinder có tổ tiên ở vùng gần Jammu và Kashmir. Khi còn trẻ, bà thích học, đọc và viết tiếng Anh, nhưng cha đưa bà cùng các chị em gái trở về Punjab, cắt ngang việc học tại Kenya.

Tại Ấn Độ, Savinder kết hôn với Mohan Singh, một thầy giáo ở Amritsar, và sinh một con trai. Cuộc hôn nhân tan vỡ. Theo những gì Nicci nghe được từ họ hàng, Savinder đã nuôi con trai đến khoảng ba tuổi, rồi phải xa con vì sau khi cuộc hôn nhân tan vỡ, cậu bé được đưa về sống với ông bà nội ở Amritsar, còn bà trở lại Kenya một mình. Những chi tiết về cuộc chia ly phần lớn được gìn giữ qua lời kể trong nhà, không phải một hồ sơ pháp lý mà hai anh em đã tìm thấy.

Trở về Kenya, Savinder đến ở với người anh cả. Theo lời những người cháu trong gia đình kể lại, bà vẫn giữ những bộ quần áo của đứa con trai phải chia cách. Thỉnh thoảng, bà lấy chúng ra ngắm rồi khóc. Về sau, bà tái hôn, sinh thêm ba người con, chuyển sang Anh cùng gia đình năm 1973. Trong căn nhà mới, quá khứ ở Ấn Độ gần như không được nhắc tới. Các con biết mẹ từng có một cuộc hôn nhân trước, nhưng phải nhiều năm sau Nicci mới nghe một người họ hàng nói rằng mình có một người anh cùng mẹ khác cha.

Savinder làm nhiều công việc tỉ mỉ bằng đôi tay: may áo quần, thêu, móc len, vẽ trên vải. Nicci lớn lên bên bàn may của mẹ, rồi trở thành nhà thiết kế nữ trang. Bài tưởng niệm bà đăng trên trang Sohavi Jewellery ngày 14/08/2025 có những ký ức ấy, kèm hình ảnh giấy chứng nhận học may mà Savinder nhận được năm 1962 tại Dhariwal, gần Amritsar.

Những năm cuối đời, Savinder mắc chứng sa sút trí tuệ. Nicci chăm sóc mẹ tại London. Có khi bà ngồi lặng, có khi bật khóc, gọi bằng tiếng Punjabi: “Mera bacha” — “Con tôi.” Nicci hiểu bà đang nhớ đứa con trai bà phải xa khi nó còn nhỏ. Nhưng hỏi han mẹ lúc ấy quá khó, còn những người họ hàng chỉ nhớ tên gọi ở nhà của đứa trẻ đó là Titu.

Nicci đã tìm người anh theo cách của mình: hỏi người cậu ở Birmingham từng bế Titu khi còn nhỏ, dò tên người chồng đầu của mẹ và ngôi trường ông dạy, thử truy tìm trên mạng, đưa mẫu DNA của mẹ vào cơ sở dữ liệu gia phả. Tháng 04/2025, khi mang tro cốt mẹ về Ấn Độ, bà còn thuê xe đến ngôi trường ở Amritsar, hỏi giáo viên và nhân viên bảo vệ, nhưng không ai còn biết Mohan Singh hay cậu con trai của ông. Khi đó, Savinder đã qua đời trong giấc ngủ ngày 20/12/2024, hưởng thọ 88 tuổi.

Một bài tưởng niệm, một địa danh, một cuộc điện thoại

Bài viết trên Sohavi không nhắc đến cuộc hôn nhân đầu của Savinder, cũng không có tên Titu. Vì thế, khi ChatGPT đề xuất đó có thể là người mình tìm, Avtar chưa vội tin. Vợ ông, Rosey, càng dè dặt: bà đã chứng kiến chồng trải qua quá nhiều hy vọng rồi thất vọng. Nhưng trong bài có ảnh tấm chứng nhận học may năm 1962 ở Dhariwal — đúng vùng quê nơi Avtar ra đời. Ông đọc lại, cân nhắc, rồi viết email cho Nicci.

Lá thư được viết một cách rất thận trọng. Ông nói những chi tiết về quãng đời ở Ấn Độ của mẹ Nicci gợi ra một khả năng liên hệ gia đình hoặc cộng đồng, đồng thời nói rõ ông không tìm đến vì tiền bạc hay công việc. Ông chưa dám nêu ngay điều mình nghi ngờ.

Ngày Nicci nhận thư là 08/05/2026, đúng dịp mẹ bà lẽ ra tròn 90 tuổi. Nicci hồi âm và để lại số điện thoại. Trong ảnh đại diện WhatsApp, bà nhìn thấy chiếc mũi có nét giống người thân bên ngoại. Họ gọi nhau khi Avtar đang cùng Rosey lái xe đi mua bánh sừng bò; ông dừng xe để nói chuyện.

Nicci xác nhận mẹ từng kết hôn rồi ly dị ở Ấn Độ và đã có một con trai. Khi bà gọi “Titu,” Avtar nhận ra cách phát âm mà ông tưởng đã không còn ai nhớ. Ông và Rosey òa khóc. Cuộc gọi điện đầu tiên kéo dài khoảng hai giờ, cho đến khi điện thoại của Avtar gần hết pin. Tối đó, họ tiếp tục nói chuyện qua video, xem những tấm ảnh gia đình treo trong ngôi nhà từng có mẹ sống.

Ít ngày sau, Avtar và Rosey bay từ Pháp sang London. Ông ôm Nicci lần đầu ở một khách sạn gần sân bay Heathrow. Hai người đem những mẩu chuyện từng nghe trong gia đình ra đối chiếu: tên người cha, nghề nghiệp, địa danh, tuổi thơ ở Punjab. Hôm sau, Nicci đưa anh trai đến Birmingham gặp người cậu nay đã lớn tuổi. Người cậu nhận ra đứa cháu từng được mình bế trên tay hơn sáu mươi năm trước. Avtar còn gặp người em trai cùng mẹ khác cha và được đưa vào nhóm WhatsApp của họ hàng ở nhiều nước.

Điều ChatGPT tìm thấy — và điều nó không thể trả lại

Trong câu chuyện này, ChatGPT không tra được một hồ sơ thất lạc hay xác nhận huyết thống. Nó ghép những manh mối Avtar cung cấp với một bài viết đã có sẵn trên Internet, do Nicci viết để giữ lại ký ức về mẹ. Manh mối khiến Avtar quyết định liên lạc lại là tấm giấy chứng nhận có địa danh Dhariwal; còn điều khiến hai người tin vào mối quan hệ ruột thịt là tên Titu, các ký ức trùng khớp và lời chứng của người thân.

Hai anh em nói với tờ The Guardian rằng họ không định thử DNA để xác nhận quan hệ. Avtar, một kế toán viên đã nghỉ hưu, vẫn giữ thái độ thận trọng với công nghệ và việc chia sẻ dữ liệu cá nhân. Sau cuộc đoàn tụ, ông thử đưa chính câu hỏi ấy vào một chatbot khác; theo lời kể của ông, câu trả lời không dẫn đến một người cụ thể vì lo ngại quyền riêng tư. Ngay cả khi vui mừng vì gợi ý của ChatGPT, ông vẫn xem nó là một công cụ tìm kiếm dựa trên khả năng nhận ra những mẫu thông tin phù hợp.

Niềm vui gặp anh trai đi cùng một điều không thể sửa lại. Nicci từng sống cùng mẹ suốt những năm cuối, từng nghe bà khóc gọi đứa con trai thất lạc, nhưng không biết tìm người ấy ở đâu. Avtar từng nghĩ có thể mẹ đã muốn rời bỏ mình. Giờ đây, qua câu chuyện của em gái và họ hàng, ông mới biết bà đã rất nhớ ông trong những năm dài xa cách.

Savinder không kịp chứng kiến cuộc đoàn tụ. Nhưng người con trai của bà, sau hơn sáu mươi năm, cuối cùng đã được nghe ai đó bên ngoại gọi mình bằng cái tên Titu.