AI và báo chí: 3.000 tòa soạn, một bài học -

Phỏng vấn: GRETEL KAHN
Giới thiệu và chuyển ngữ: PHAN THỊ SÓNG BIỂN

Một nhà báo Ukraine theo dõi hàng ngàn trường hợp báo chí dùng ứng dụng trí tuệ nhân tạo ở 142 quốc gia. Điều bà thấy: tờ báo lớn hay nhỏ không quan trọng bằng việc người đứng đầu có đầu óc tò mò hay không.

Trên màn hình ở nhiều nước, có những cô xướng ngôn viên trẻ trung, mảnh mai, giọng nói nhỏ nhẹ đang đọc bản tin. Nhưng các cô ấy không có thật. Đó là những nhân vật do AI tạo ra, và cứ mười xướng ngôn viên AI thì gần chín mang hình dáng phụ nữ.

Con số ấy nằm trong J·Index, một kho dữ liệu trên mạng do nhà báo Ukraine Katya Gorchinskaya lập ra. Ở đó, bà ghi lại từng trường hợp tòa soạn dùng AI mà bà tìm ra được. Tính tới cuối tháng Chín năm 2026, bà đã ghi được hơn 3.000 trường hợp ở 142 quốc gia, và đọc, đối chiếu nhiều tới mức, theo lời bà, có những ngày bà rút ra nhận định nhanh hơn mình kịp nghiền ngẫm.

Ngày 29/9/2026, Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters (Reuters Institute for the Study of Journalism) thuộc Đại học Oxford đăng bài phỏng vấn bà do Gretel Kahn, phóng viên trong ban biên tập của Viện, thực hiện.

Trong cuộc phỏng vấn này, bà Gorchinskaya vẽ nên một bức tranh toàn cảnh về việc dùng AI trong ngành báo chí. Có ba điều rất gần với chuyện của báo chí Việt ngữ chúng ta.

Thứ nhất, AI không phải là chuyện riêng của các tập đoàn lớn. Báo chí Việt ngữ hải ngoại phần lớn là những tòa soạn nhỏ, có nơi chỉ dăm ba người lo trọn một tờ báo. Vậy mà theo J·Index, gần một phần ba các trường hợp dùng AI đến từ những tòa soạn nhỏ và địa phương như thế. Theo bà Gorchinskaya, điều quyết định nhất là người đứng đầu có chịu tò mò, dám thử hay không.

Thứ hai, sự tiện lợi nào cũng có cái giá của nó. Giao việc suy nghĩ cho máy lâu ngày sẽ khiến người làm báo mất dần tay nghề. Bà Gorchinskaya đã thấy chuyện này xảy ra một lần, hồi mạng xã hội lên ngôi: nhiều người làm báo chỉ lấy bài của người khác về tóm tắt lại, lâu dần quên cách tự đi tìm nguồn tin và tìm ra khía cạnh riêng của mình. Những ai từng ngồi gõ từng dòng tin, gọi từng cú điện thoại để kiểm chứng, sẽ hiểu bà đang lo điều gì.

Thứ ba, cách đọc báo đang thay đổi. Xưa nay, người đọc mở tờ báo ra, đọc trọn một bài từ cái tựa đến chữ cuối cùng. Theo bà Gorchinskaya, thói quen ấy đang mất dần. Ngày càng nhiều người không vào trang báo nữa, muốn biết tin, họ hỏi thẳng chatbot. Máy đi đọc giùm, nhặt mỗi bài một đoạn, rồi gom lại thành câu trả lời. Bà tiên đoán rằng những “người đọc” đông nhất trên mạng sắp tới sẽ là máy móc. Nếu vậy, báo chí Việt ngữ phải tự hỏi: mai kia con cháu chúng ta hỏi máy về cộng đồng mình, về lịch sử mình, máy sẽ lấy chữ của ai để trả lời?

Tạp chí Tôi Yêu Tiếng Nước Tôi xin giới thiệu toàn văn bài viết và phỏng vấn bà Gorchinskaya của Gretel Kahn qua bản chuyển ngữ dưới đây. Các con số trong bài là số liệu tại thời điểm phỏng vấn; J·Index được cập nhật liên tục. [Những chữ trong ngoặc vuông là lời người dịch thêm vào cho rõ nghĩa.]

______________

Từ khi ChatGPT ra đời, các cơ quan truyền thông đã đem AI ra thử ở gần như mọi khâu trong công việc của mình. Viện chúng tôi đã theo dõi và tường thuật một số trường hợp: dùng AI để kiểm chứng tin tức, làm phóng sự điều tra, phân tích số liệu, vẽ hình minh họa, trò chuyện với độc giả, và làm giùm những việc lặt vặt trong tòa soạn. Nhưng mỗi nơi thử một kiểu, và các cuộc thử nghiệm vẫn đang tiếp diễn, nên rất khó nhìn ra bức tranh chung: AI thật sự đang được dùng ở đâu, các tờ báo dùng nó ra sao, và có những xu hướng chung nào đang thành hình?

Trang Jindex.ai đang theo dõi xem các tờ báo, đài phát thanh, đài truyền hình khắp thế giới đang dùng AI ra sao. Với mỗi trường hợp, trang ghi lại chừng 20 điều khác nhau, như tờ báo nào, ở nước nào, dùng AI vào việc gì. Nhờ vậy, người xem có thể so sánh, để thấy tờ báo nào giống nhau, nước nào khác nhau. Thông tin được gom từ khắp nơi trên mạng: có phần do người tự tay tìm, có phần nhờ máy tìm giùm, kể cả nhờ AI. Cách làm cũng được thay đổi dần mỗi khi có công cụ mới. Dưới đây là vài điều J·Index cho thấy:

– Gần một phần ba các trường hợp dùng AI mà J·Index ghi lại là của những tòa soạn nhỏ, những tờ báo địa phương, có khi chỉ đưa tin cho một thành phố hay một khu phố.

– Trong những xướng ngôn viên AI mà J·Index ghi lại, cứ mười người thì gần chín mang hình dáng phụ nữ.

-Việc dùng AI trong báo chí có trước ChatGPT ít nhất một thập niên. Cơ sở dữ liệu ghi nhận 76 tòa soạn đã sử dụng AI trước năm 2019, sớm nhất là vào năm 2012.

[Ghi chú của người dịch: AI thời đó khác xa những chatbot biết trò chuyện ngày nay. Đó chỉ là những chương trình tự viết bản tin ngắn theo một khuôn có sẵn, dựa trên những con số có sẵn. Chẳng hạn, năm 2014, nhật báo Los Angeles Times dùng một chương trình tên Quakebot. Hễ Sở Địa chất Hoa Kỳ báo có động đất đủ mạnh, máy tự viết ngay một bản tin ngắn, rồi báo cho biên tập viên vào đọc lại. Cũng năm đó, hãng thông tấn AP bắt đầu cho máy viết những bản tin ngắn về lời lỗ hằng quý của các công ty. Nhờ vậy, AP hy vọng tăng từ 300 bài viết tay lên tới 4.400 bài mỗi quý. Năm 2016, nhật báo Washington Post dùng chương trình Heliograph để đưa tin ai đoạt huy chương, nước nào dẫn đầu bảng tổng sắp, và lịch thi đấu hằng ngày ở Thế vận hội Rio.]

– Đã bắt đầu có những tòa soạn lấy AI làm nền tảng ngay từ khi thành lập. Các tòa soạn này khác với những tòa soạn cũ, vốn chỉ đem AI vào phụ thêm cho cách làm việc sẵn có.

Người đứng sau Jindex.ai, và đứng sau những nhận định trên, là nhà báo người Ukraine tên là Katya Gorchinskaya. Bà đã làm báo ba mươi năm, từ phóng viên, biên tập viên lên tới giám đốc điều hành. Hiện nay bà làm cố vấn cho các cơ quan truyền thông về việc dùng AI.

Mới đây tôi có dịp trò chuyện với bà về J·Index. Chúng tôi bàn về những gì J·Index cho thấy về cách các tờ báo dùng AI, và điều đó báo trước gì cho tương lai của nghề báo. Bà Gorchinskaya nói rõ rằng J·Index chưa ghi nhận được hết mọi trường hợp, vì bà chỉ dựa vào những gì đã được công bố công khai. Cuộc trò chuyện dưới đây đã được biên tập lại cho gọn và rõ.

Gretel Kahn: J·Index đã ghi lại hơn 3.000 trường hợp các tờ báo dùng AI. Làm công việc này, bà đã học được điều gì mà trước đây bà chưa biết?

Katya Gorchinskaya: Có những ngày tôi nhận ra điều mới nhanh tới mức không kịp ngẫm nghĩ, và có khi là những điều tôi hoàn toàn không ngờ tới.

Chẳng hạn, tôi thấy tòa soạn nào cũng đang làm cho mình một “trợ lý AI,” tức là một phần mềm chạy bằng AI để phụ giúp phóng viên và biên tập viên trong công việc hằng ngày. Dù mỗi tòa soạn tự làm riêng, các trợ lý AI ấy lại được dựng theo cùng một khung sườn.

Khung sườn ấy gồm bốn phần. Phần thứ nhất là “vốn liếng” riêng của tờ báo, như kho bài cũ hay những quy định về cách viết của tòa soạn, để trợ lý AI tra cứu và làm theo. Phần thứ hai là “bộ óc” AI chạy bên dưới, giống như bộ óc đứng sau ChatGPT; có nơi dùng một, có nơi dùng nhiều bộ óc cùng một lúc. Phần thứ ba là những việc trợ lý AI làm giùm, từ viết bản nháp, lục tìm bài cũ, chép lại băng phỏng vấn cho tới soát lỗi chính tả. Phần cuối cùng là chỗ để nhà báo ra lệnh cho trợ lý AI: có nơi làm thành một ứng dụng riêng, có nơi gắn thẳng vào phần mềm mà tòa soạn vẫn dùng để soạn và đăng bài.

Những tòa soạn tân tiến nhất còn đi xa hơn. Họ cho nhiều trợ lý AI cùng chạy, mỗi trợ lý chuyên một việc, rồi thêm một trợ lý nữa đứng ra chia việc và điều phối tất cả, giống như một thư ký tòa soạn. Nhưng dù đơn giản hay phức tạp, bốn phần căn bản kể trên cứ lặp lại ở trợ lý AI của hết tòa soạn này tới tòa soạn khác trong J·Index.

Cứ đào sâu vào dữ liệu là sẽ gặp những điều thú vị như thế. Gần đây tôi thêm vào trang J·Index một mục mới, sau khi đọc thấy nhiều tờ báo đang trông mong được các công ty AI ký hợp đồng trả tiền để dùng bài vở của mình. Theo tôi, họ đừng trông mong nữa. Các công ty AI đã ký xong với những tờ báo họ cần ký rồi. Cánh cửa đã đóng, và dữ liệu cho thấy rõ điều đó.

Gretel Kahn: Nhìn vào cách các tòa soạn đưa AI vào công việc, bà thấy có những xu hướng chung nào?

Katya Gorchinskaya: Phần lớn các tờ báo bắt đầu dùng AI ngay trong khâu làm tin, viết bài, nhưng chưa đụng tới những khâu khác như quảng cáo hay phát hành. Lý do là dân làm báo chúng tôi rành nhất về nội dung. Mình hiểu rõ nhất cái mình làm ra hằng ngày, nên bắt đầu nhờ máy phụ một tay từ chỗ đó. Thêm nữa, loại AI đang được dùng nhiều nhất hiện nay, như ChatGPT, vốn giỏi nhất về chữ nghĩa, nên rất hợp với nghề viết.

Khoảng 60% các trường hợp dùng AI là trong việc làm tin, viết bài. Ở mảng kinh doanh, tức những việc giúp tờ báo có tiền nuôi mình như quảng cáo hay bán báo, AI còn ít được dùng tới, nên cơ hội ở đó còn rất lớn. Nhìn vào dữ liệu, tôi đoán chắc rằng bước kế tiếp của các tờ báo sẽ là đưa AI sang mảng kinh doanh.

Tờ báo lắm tiền và tờ báo ít tiền cũng dùng AI rất khác nhau. Tờ báo lắm tiền thường bắt đầu sớm, và có sẵn cả một nhóm người chuyên lo chuyện AI, nên làm việc gì cũng có kế hoạch hẳn hoi. Tờ báo ít tiền, thường sống nhờ tiền tài trợ, thì làm lẻ tẻ hơn, gặp đâu thử đó.

Gretel Kahn: Bà vừa nhắc tới chuyện tờ báo lắm tiền và tờ báo ít tiền. Bà có thể nói rõ hơn, tờ báo lớn và tờ báo nhỏ dùng AI khác nhau ra sao?

Katya Gorchinskaya: Khác nhau nhiều lắm. Chẳng hạn, trên J·Index có một mục dành cho những công cụ AI mà tòa soạn làm ra rồi đem chia sẻ miễn phí, ai cũng được dùng và sửa lại, gọi là công cụ “mã nguồn mở.” Tất cả những công cụ ghi trong mục này đều do những tờ báo sống nhờ tiền tài trợ làm ra. Những nơi nhận tiền của các quỹ hỗ trợ báo chí sẵn lòng chia sẻ công cụ của mình hơn nhiều. Các tờ báo kinh doanh thì khác: họ có thể giữ công cụ lại để bán cho tòa soạn khác.

Còn các tập đoàn báo chí lớn thì có đủ người, đủ tiền để hiểu rõ AI mở ra những cơ hội gì, và biết chỗ yếu của chính mình. Từ đó, họ vạch ra kế hoạch, rồi đưa AI vào từng khâu trong tờ báo, khâu nào trước khâu nào sau đều có tính toán. Họ cũng không chỉ lo chuyện hôm nay mà còn nhìn xa. Họ biết rằng rồi đây AI sẽ mở ra một cách kiếm tiền mới cho ngành báo, dù hiện chưa ai biết cách đó sẽ ra sao.

Họ bỏ nhiều thì giờ suy tính xem khi cách kiếm tiền mới ấy thành hình, tờ báo của họ sẽ đứng ở đâu và thu tiền từ chỗ nào. Trong lúc chờ đợi, họ vẫn giữ nguồn thu hiện có, đồng thời nhờ AI làm giùm một số việc để tòa soạn chạy nhanh hơn, gọn hơn, theo kịp cách đọc tin đang thay đổi của độc giả. Các tờ báo nhỏ thì thường chưa thấy hết AI có thể làm thay đổi ngành báo tận gốc tới mức nào, nên chỉ thử từng công cụ một, từng việc một.

Gretel Kahn: J·Index ghi nhận là có tòa soạn tự làm lấy chương trình AI cho mình, có tòa soạn đi mua hay thuê của các công ty công nghệ. Khi so sánh hai cách làm đó, bà rút ra được điều gì?

Katya Gorchinskaya: Ngành báo bắt đầu bị lung lay từ 15, 20 năm trước, [khi độc giả và tiền quảng cáo dần chạy sang internet, sang Google và Facebook]. Từ dạo đó, chúng ta đều biết quyền lực nằm trong tay ai: [các công ty công nghệ lớn]. Với AI, chuyện cũng y như vậy. Dùng công cụ của người khác thì mình phải lệ thuộc vào những hệ thống mình không làm chủ được, và đó là điều rất đáng quan tâm.

Có những tờ báo đã tính trước để khỏi bị lệ thuộc. Một số nơi tự tay “dạy” lấy AI riêng cho mình. Một số nơi khác tự làm một phần mềm riêng cho tòa soạn, và nhân viên làm mọi việc với AI qua phần mềm đó. Bên trong, phần mềm ấy có thể chạy bằng AI của công ty này hay công ty khác, việc nào hãng nào làm tốt hơn hay rẻ hơn thì dùng hãng đó. Nhờ vậy, tờ báo muốn đổi sang công ty AI khác lúc nào cũng được, mà nhân viên không phải thay đổi gì.

Những nơi làm theo cách này có đài truyền hình công của Pháp (France Télévisions) và tập đoàn báo chí News Corp ở Úc. Nhưng phần đông các tờ báo thì làm theo cách đơn giản hơn: việc nào dùng công cụ nấy, mỗi công cụ của một hãng khác nhau. Chẳng hạn, dùng công cụ của hãng này để chép băng ghi âm thành chữ, công cụ của hãng khác để làm chatbot, rồi lại một công cụ khác nữa để vẽ hình.

Lệ thuộc vào công cụ của người khác là một chuyện. Còn một kiểu lệ thuộc khác mà người ta chưa để ý đúng mức, có lẽ vì nó khó thấy hơn: đầu óc mình ỷ lại vào máy. Giao phần lớn việc suy nghĩ cho máy, lâu ngày mình sẽ mất dần tay nghề.

Các công ty làm AI nói rằng AI của họ giờ đã biết tự học, tự làm cho mình giỏi hơn mỗi ngày. Tôi nghĩ nhà báo cũng cần như vậy, cần không ngừng tự rèn luyện. Muốn giữ được tay nghề và óc phán đoán, người làm báo phải có kinh nghiệm thực tế và được dạy kỹ những kỹ năng căn bản. Thiếu những thứ đó thì tay nghề mai một rất nhanh. Tôi đã tận mắt thấy chuyện này xảy ra một lần rồi, khi mạng xã hội lên ngôi.

Hồi đó, nhiều người làm báo không còn chịu khó đọc kỹ, tự đi tìm hiểu nữa. Họ chỉ lấy bài của người khác về tóm tắt lại cho nhanh. Đó là một thay đổi rất lớn trong nghề. Đúng là họ học thêm được cách đưa tin lên mạng xã hội. Nhưng nhiều người cũng mất dần những điều căn bản của nghề báo: gọi điện thoại, gặp gỡ, hỏi han để có nguồn tin riêng; tìm ra một khía cạnh mà người khác chưa thấy; và tự sắp xếp câu chuyện theo cách mình thấy cần kể. Thay vào đó, họ làm bài theo kiểu mà YouTube ưa chuộng để được đẩy lên cho nhiều người xem. Bây giờ, với AI, nguy cơ đó đang lặp lại.

Gretel Kahn: Có những tòa soạn đã dùng AI thành thạo, AI có mặt trong mọi khâu làm báo, nhưng có những tòa soạn vẫn còn dò dẫm, thử chỗ này chỗ kia. Theo bà, điều gì làm nên sự khác biệt đó?

Katya Gorchinskaya: Trước hết và quan trọng nhất là người lãnh đạo. Tờ báo lớn hay nhỏ cũng vậy, chỉ cần trong ban lãnh đạo có một người tò mò, dám thử cái mới. Người đó cũng phải hiểu rằng AI vừa mở ra cơ hội lớn, vừa có thể làm thay đổi tận gốc cách làm báo. Có được một người như vậy, tờ báo sẽ đưa AI vào công việc có kế hoạch hơn, nhìn xa hơn, và dám dùng AI cho cả những việc khó.

Thật ra nhiều tờ báo nhỏ còn đi trước cả các tập đoàn lớn, ít nhất là trong những trường hợp mà chúng tôi biết được. Chẳng hạn trang texty.org.ua ở Ukraine, một tổ chức bất vụ lợi chuyên làm phóng sự điều tra dựa trên số liệu. Họ nhỏ, vậy mà đứng trong mười nơi ứng dụng AI hàng đầu của J·Index. Họ không chỉ tự làm lấy công cụ AI cho mình, mà còn đem nhiều công cụ ra chia sẻ miễn phí cho các tòa soạn khác dùng.

Yếu tố thứ hai là tờ báo ấy thuộc loại nào: báo kinh doanh để kiếm lời, hay báo phục vụ công chúng. Điều này thường quyết định cách họ dùng AI.

Thú vị nhất là trường hợp các đài, các báo công, tức những nơi hoạt động nhờ tiền của công chúng, qua thuế hay lệ phí, như đài BBC của Anh. Những nơi này lấy việc phục vụ người dân làm mục đích, nên họ dùng AI theo cách rất khác. So với các báo kinh doanh, họ thường tự tay “dạy” cho AI học từ dữ liệu của chính mình, thay vì chỉ dùng loại AI có sẵn. Họ cũng hay dùng AI để phục vụ những nhóm người dễ bị bỏ quên, như người nói tiếng của các sắc tộc thiểu số. Họ còn dùng AI để lo những chuyện mà các báo kinh doanh chẳng bao giờ bỏ công ra làm vì không có lời, như giúp người lãng tai theo dõi được tin tức.

Yếu tố thứ ba là tiền bạc và nhân sự. Tờ báo nào có tiền thì thuê được chuyên viên giỏi, tự làm được công cụ cho mình, nên đưa AI vào dễ hơn nhiều. Dĩ nhiên cũng có nhiều ngoại lệ: có nơi ít tiền nhưng khéo xoay xở, biết tìm tới những công cụ miễn phí, nên vẫn làm được nhiều việc.

Tóm lại, theo tôi có ba điều quyết định một tờ báo dùng AI ra sao: người lãnh đạo có chịu tìm tòi hay không, tờ báo ấy kinh doanh hay phục vụ công chúng, và trong tay có bao nhiêu tiền bạc, nhân sự.

Gretel Kahn: Báo chí ở mỗi nơi trên thế giới có dùng AI khác nhau không?

Katya Gorchinskaya: Có, và rõ nhất là Trung Quốc. Ở đó, mọi chuyện đều theo lệnh từ trên xuống, nên khi đã dùng AI thì dùng ở khắp nơi, và dùng rất sâu. Hễ có loại AI mới hơn là họ thay ngay, rồi cài vào mọi khâu của guồng máy. Họ dùng AI do chính Trung Quốc làm ra, và thường xuyên “dạy” lại cho AI học thêm. Ở Trung Quốc, người ta còn làm ra cả những loạt tin tức, tài liệu và chương trình giải trí hoàn toàn do máy làm, từ đầu đến cuối.

Ở châu Mỹ La-tinh, theo những gì J·Index ghi nhận được, nhiều tòa soạn tự tay “dạy” lại AI. Lý do là những loại AI có sẵn chứa đầy định kiến, nhìn thế giới một cách lệch lạc, nên họ muốn sửa cho đúng. Chuyện dùng xướng ngôn viên AI cũng khác nhau tùy nơi. Ở những nước ngoài phương Tây, cảnh xướng ngôn viên AI lên hình đọc tin đã khá phổ biến. Còn ở phương Tây, việc này bị nhìn với con mắt không mấy thiện cảm, nên rất hiếm, mà nếu có thì cũng chỉ lác đác ở những chương trình phụ.

Gretel Kahn: Theo những gì bà thấy, AI thật sự đem lại lợi ích gì cho các tờ báo?

Katya Gorchinskaya: Tôi xin trả lời làm hai phần. Phần thứ nhất: gần như chẳng tờ báo nào đo đếm xem AI thật sự giúp được gì cho mình. Với mỗi trường hợp ghi trên J·Index, tôi đều dành một chỗ để ghi kết quả. Nhưng chỗ đó thường bỏ trống, vì tờ báo không công bố con số nào, hoặc họ chỉ nói chung chung kiểu “hy vọng giúp tòa soạn làm việc hiệu quả hơn.” Đọc xong cũng chẳng biết thêm được gì.

Phần thứ hai: vì AI hiện thường được dùng cho việc làm tin, viết bài, nên tòa soạn sẽ thấy kết quả sớm hơn nhiều so với bộ phận kinh doanh. Mảng kinh doanh chậm chân vì nhiều lẽ. Một trong những lý do là các tờ báo thường không thu thập đủ thông tin về độc giả và khách hàng quảng cáo để AI có cái mà làm việc. Nhưng rõ ràng, sớm muộn gì người ta cũng sẽ đưa AI sang mảng kinh doanh.

Gretel Kahn: Trong những gì J·Index ghi nhận, có điều gì khiến bà lo ngại về cách các tờ báo đang dùng AI không?

Katya Gorchinskaya: Có. Mới đây tôi có viết một bài về các xướng ngôn viên AI, và chuyện họ bị dựng lên theo những định kiến cũ về nam và nữ. Những gì số liệu cho thấy rất đáng buồn. Phần lớn các xướng ngôn viên này mang hình dáng phụ nữ, trẻ, mảnh mai, đúng kiểu người đẹp mà xã hội ở nơi họ xuất hiện ưa chuộng. Họ thường có dáng vẻ ngoan ngoãn, dễ bảo, đúng với đủ mọi định kiến cũ về người phụ nữ. Lạ một điều là ở đâu cũng vậy. Từ Trung Đông, Bắc Phi đến châu Mỹ La-tinh, nhìn chỗ nào cũng thấy các tờ báo mắc cùng một lỗi, và cùng truyền đi những định kiến ấy.

Sự phân biệt nam nữ còn lộ rõ hơn nữa khi các tờ báo dùng AI dựng lại hình ảnh của một người có thật. Nếu là đàn ông, người được dựng lại thường là một nhân vật lịch sử đáng kính, để tờ báo mượn uy tín của người đó. Còn nếu là phụ nữ, người được dựng lại thường là một nữ xướng ngôn viên đang làm việc cho đài. Mục đích là để bản sao AI của cô xuất hiện trên màn hình lâu năm hơn, đọc tin nhiều giờ hơn chính cô. Nói trắng ra, đó là một cách bắt cô làm thêm giờ.

Như vậy, những định kiến ngoài đời đang được AI lặp lại y nguyên, và điều đó khiến tôi rất lo. Cách đây một năm, người ta bàn nhiều về chuyện AI được “dạy” từ những dữ liệu đầy định kiến, nên chính AI cũng mang định kiến, kéo theo mọi thứ làm ra từ AI. Nhưng giờ đây còn đáng sợ hơn: chính ngành báo lại đang tự tay làm cho những bất công sẵn có trong xã hội càng thêm nặng nề.

Gretel Kahn: Có lẽ bà là người biết nhiều trường hợp báo chí dùng AI hơn ai hết. Theo bà, về chuyện AI trong báo chí, người ta đang hiểu lầm điều gì nhiều nhất?

Katya Gorchinskaya: Tôi nghĩ điều người ta hiểu lầm nhiều nhất là xem nhẹ AI. Nhiều người trong ngành có nghĩ tới AI, nhưng chưa thật sự hình dung được AI sẽ làm thay đổi nghề báo tận gốc rễ tới mức nào. Họ cũng không để ý rằng lần này mọi chuyện diễn ra nhanh hơn nhiều so với hồi internet và mạng xã hội làm lung lay ngành báo. Giới nghiên cứu bây giờ nói tới bốn thay đổi lớn đang xảy ra cùng một lúc.

[Ghi chú của người dịch: Bốn thay đổi này do Shuwei Fang, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Shorenstein của Đại học Harvard, nêu ra trong một bài viết đăng trên trang của Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters hồi tháng Ba năm 2026. Thứ nhất, thông tin xưa kia hiếm hoi, khó làm ra, nay thì thừa thãi. Thứ hai, độc giả không chỉ có con người, mà còn có máy móc đứng giữa, đọc giùm con người. Thứ ba, tin tức không còn gói gọn trong từng bài báo, mà trở thành dòng thông tin chảy đi khắp nơi. Thứ tư, cách đo thành công của một tờ báo cũng thay đổi: đếm số lượt bấm vào xem chưa bao giờ cho biết bài báo có đáp ứng đúng điều người đọc muốn biết hay không, và nay điều đó mới là quan trọng]

Xưa nay, người làm báo chúng ta soạn ra từng bài báo, từng đoạn video, từng bài đăng trên Facebook, và người đọc đón nhận trọn vẹn từng thứ đó. Giờ thì khác. Khi người ta hỏi chatbot hay hỏi những thiết bị chạy bằng AI, máy sẽ cắt mỗi bài một mẩu rồi gom lại thành câu trả lời. Người đọc chỉ thấy những mẩu ấy, ít khi đọc tới bài báo gốc.

Con người cũng sẽ ít tự đi tìm đọc tin hơn, vì giờ đã có máy đứng ở giữa, đọc giùm rồi kể lại. Sắp tới, lớp “người đọc” đông nhất trên mạng sẽ là máy móc, có thể lên tới cả ngàn tỷ. Vì vậy, tờ báo nào muốn có người biết tới thì phải biết cách làm việc với loại “người đọc” mới này.

Đã có vài tòa soạn bắt đầu tính tới chuyện này, nhưng còn quá ít. Muốn làm được, tòa soạn phải thay đổi cả cách làm việc lẫn những gì mình coi là quan trọng. Những thay đổi lớn như vậy vừa khó hiểu thấu, vừa khó theo kịp. Cho tới nay, ngành báo nói chung vẫn chưa thật sự bắt tay vào giải quyết.

Gretel Kahn là phóng viên kỹ thuật số trong ban biên tập của Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters, Đại học Oxford, chuyên tường thuật và viết về hiện trạng ngành báo chí ngày nay, đồng thời phụ trách các kênh kỹ thuật số của Viện. Bài gốc tiếng Anh đăng ngày 29/9/2026 với tựa “This journalist built a database tracking thousands of cases of AI adoption in news organisations. Here’s what she’s learnt.”

Cùng một tác giả: https://www.toiyeutiengnuoctoi.com/category/tac-gia/a-to-h/phan-thi-song-bien/