ĐINH VĂN TUẤN
V. Thời kỳ từ thế kỷ XX đến nay
Sau đây là những từ kép Hán Việt – Việt đồng nghĩa đã có mặt trong Tam thiên tự, Ngũ thiên tự, Thiên tự văn nhưng sau khi khảo sát các văn bản chữ Nôm, Quốc ngữ từ cuối thế kỷ XIX trở về trước, lại không hề thấy hiện diện, ngược lại chúng đã xuất hiện từ đầu thế kỷ XX cho đến nay.
1. Trong Tam thiên tự
Nịnh hót (Việt Nam phong tục 1913-1914) [6] (VNPT 1913-1914)
Vị ngôi = ngôi vị (Thần Chung 1929) [7]
Bồi đắp (Tự điển Việt – Hoa – Pháp 1937) [8] (TĐVHP 1937)
Băng giá = giá băng (TĐVHP 1937)
Cứu xét (cứu sát) (TĐVHP 1937)
Mộ mến = mến mộ (TĐVHP 1937)
Bái lạy (Việt Nam Văn Hoá Sử Cương 1938)[9] (VNVHSC1938)
Ám mờ = mờ ám (VNVHSC 1938)
Vị mùi = mùi vị (Chí Phèo 1941) [10]
Cấp bực (bậc) Tự điển Việt – Pháp 1950 (TĐVP 1950) [11]
Phòng ngừa (phòng ngự) (TĐVP 1950)
Thâm sâu (Từ điển Việt Nam 1958 [12] (TĐVN 1958)
Tuyển chọn (TĐVN 1958)
Chiếu soi = soi chiếu (Tăng Triệu và tánh không học Đông phương 1973)[13]
Khởi dậy (Phép lạ của sự tỉnh thức 1975) [14]
Tu sửa (Từ điển tiếng Việt 1977) [15] (TĐTV 1977)
Đạc đo = đo đạc (TĐTV 1977)
Nghinh (nghênh) rước (Tây Dương Gia Tô bí lục 1981) [16]
Cổ xưa (Cổ sơ) (Từ điển tiếng Việt 1990) [17] (TĐTV 1990)
Ẩn giấu (TĐTV 1990)
Ký gửi (TĐTV 1990)
Khi dễ (TĐTV 1990)
Hùng mạnh (TĐTV 1990)
Huyết máu = máu huyết (TĐTV 1990)
Tẩy rửa (Đại Việt sử ký toàn thư 1985-1993) [18]
Song đôi (Núi Đôi 1990) [19]
Tĩnh lặng (Nhà tỷ phú bất hạnh 1996) [20]
Di dời (Báo Sài Gòn Giải Phóng 1996)
Hoán đổi (Thời báo Kinh Tế Việt Nam 1997)
Triệu vời (Lược khảo Huỳnh Đình kinh 2001) [21]
Cương cứng (Tự điển Việt Anh 2003) [22] (TĐVA 2003)
Ấn in = in ấn (Báo Tuổi Trẻ 2003)
Khai mở (Lưới trời ai dệt? 2004) [23]
Manh mống (Diễn đàn Lịch sử VN 2009) [24]
2. Trong Ngũ thiên tự
Sự việc (VNPT 1913-1914)
Thấu rõ (Vietnamese-English dictionary 1966) (V-E D 1966) [25]
Vụ việc (Công an Nhân dân 1992)
Húy kiêng = kiêng húy (Nghiên cứu chữ húy Việt Nam qua các triều đại 1996) [26]
Não óc = óc não (Vạn Vật Đồng Nhất Thể 2002) [27]
Hiến dâng = dâng hiến (TĐVA 2003)
3.Trong thiên tự văn giải âm (Nhất thiên tự):
Văn vẻ (Việt Nam tự điển 1931) [28]
Nghinh (nghênh) đón (V-E D 1966)
Chỉnh sửa (Báo Giáo dục Thời đại 1996)
Tống theo (Ba người khác 2006) [29]
VI. Nhận định chung về từ kép Hán Việt – Việt đồng nghĩa
Khởi đầu từ lịch sử dân tộc Việt Nam cổ đại với triều đại nhà Đinh đã thống nhất đất nước, giành lại độc lập sau 1000 năm lệ thuộc Trung Hoa về mọi mặt và dẫn đến sự hưng thịnh của triều đại Lý – Trần cũng chính là thời điểm của sự hình thành và ổn định âm đọc Hán Việt của chữ Hán (khoảng Đường – Tống) và sự truyền dạy chữ Hán như một tử ngữ – không còn nói và đọc chữ Hán theo âm Trường An (Bắc Kinh) của Trung Hoa nữa – các nhà Nho, thầy đồ Việt xưa đã giảng dạy chữ Hán với âm đọc Hán Việt và giải thích chữ Hán bằng Quốc âm (tiếng Việt) cho người học chữ Hán thông qua truyền miệng những tự vựng kiểu Hán – Việt, có thể lúc đầu để giúp học trò dễ nhớ dễ học, các thầy đồ đã sử dụng văn vần như kiểu đồng dao phổ biến ở lớp học và trong dân gian rồi từ khi chữ Nôm xuất hiện và phát triển mới bắt đầu xuất hiện những sách học song ngữ Hán – Nôm như Tam thiên tự giải âm, Ngũ Thiên tự, Thiên tự văn giải âm…Sau khi người học chữ Hán đã học thuộc lòng, qua giao tiếp khi nói hay viết đã tự nhiên một cách vô thức du nhập nguyên mẫu song ngữ Hán – Việt hay Hán – Nôm từ các bài học tự vựng, đồng dao, sách học chữ Hán giải âm bằng văn vần vào trong tiếng Việt theo từng thời kỳ lịch sử.
Mục đích chính là nhằm xác định, bổ sung thêm ý nghĩa cho người nghe, đọc dễ hiểu (với người biết và không biết chữ Hán) cộng hưởng với quy luật phát triển ngữ âm ngày càng hướng về song tiết, đa âm tiết và nhu cầu nội tại thuộc tâm lý: thuận tai, dễ nhớ và kể cả thói quen khoe chữ, sính dùng chữ Hán.
Ngay ở thời nay, có khá nhiều các dạng song ngữ Hán – Nôm giống với những từ kép đồng nghĩa Hán Việt – Việt có mặt trong các sách Tam thiên tự, Ngũ thiên tự, Thiên tự văn đã không hề xuất hiện trước khi chúng ra đời và cả trong thế kỷ XVIII đến thế kỷ XIX nhưng lại hiện diện trong thế kỷ XX và hiện nay, chẳng hạn như những từ kép: duyệt xem, ẩn giấu, di dời, vụ việc, in ấn, kiêng húy, óc não…
Thực trạng này gắn liền với sự tái bản nhiều lần các sách trên bằng chữ Quốc ngữ, qua nhiều lần hiệu chỉnh, thay đổi, bổ sung: Tam thiên tự những năm 1915 – 2008…;Ngũ thiên tự những năm 1909- 2007…; Thiên tự văn (Nhất thiên tự) những năm 1909 – 2002…
Đối với các thành kiến khinh chê, giễu cợt kiểu từ loại này, theo chúng tôi như vậy là cực đoan, hẹp hòi bởi vì nếu tìm hiểu sâu rộng hơn về từ Hán Việt, thực ra những từ Hán Việt trong phạm vi đang khảo sát, tuy có gốc tiếng Hán nhưng chỉ khi nào chúng được sử dụng trong viết văn, làm thơ bằng chữ Hán theo ngữ pháp Hán mới được gọi là chữ Hán thuần túy còn khi ở trong tiếng Việt, những từ Hán Việt này đã được Việt hóa cả về âm đọc (âm Hán Việt và âm Hán Việt bị biến âm), ý nghĩa và chức năng ngữ pháp. Cho nên ở góc độ này, chúng ta vẫn có thể gọi những từ Hán Việt tuy có gốc Hán cũng là những từ ngữ nằm trong hệ thống từ vựng tiếng Việt. Do đó, kiểu từ kép Hán Việt – Việt đồng nghĩa xét đến cùng cũng có vai trò tương đương với loại từ ghép Việt – Việt đồng nghĩa.
Những từ kép Hán Việt – Việt đồng nghĩa này đã được “nhập thể” vào tiếng nói hằng ngày lẫn trong ca dao và thơ văn chữ Nôm, chữ Quốc ngữ, làm phong phú thêm tiếng Việt và tạo nên một bản sắc, một nét riêng của ngôn ngữ dân tộc Việt Nam.
Chú thích
6. Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục [trích trong Đông Dương tạp chí từ số 24 đến 49 (1913-1914)] Phong Trào Văn Hoá xuất bản. Saigon 1972
7. Phan Khôi, Thần Chung 1929
8. Gustave Hue, Tự điển Việt – Hoa – Pháp 1937 (Tái bản theo bản in Imprimerie Trung Hòa 1937), Nhà sách Khai Trí , Sài Gòn 1971
9. Đào Duy Anh, Việt Nam Văn Hoá Sử Cương, Quan Hải tùng thư xuất bản, Huế, 1938, Xuất bản Bốn phương, Viện giáo khoa – Hiên Tân Biên tái bản, Sài Gòn 1951.
10. Nam Cao, Chí Phèo (1941), Tuyển tập Nam Cao, tập 1. Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1997
11. Đào Văn Tập, Tự điển Việt – Pháp, Nhà Sách Vĩnh Hảo, Sài Gòn, 1950
12. Thanh Nghị, Từ điển Việt Nam, Nxb Thời thế, 1958
13. Tuệ Hạnh (dịch), Tăng Triệu và tánh không học Đông phương, 1973
14. Nhất Hạnh, Phép lạ của sự tỉnh thức, Nxb An Tiêm 1976
15. Văn Tân (chủ biên), Từ điển tiếng Việt, Nxb Khoa Học Xã Hội (in lần thứ 2), HN 1977
16. Ngô Đức Thọ, Tây Dương Gia Tô bí lục (Ghi chép những chuyện kín của đạo Gia Tô Tây Dương), Nxb Khoa học Xã hội, 1981
17. Hoàng Phê (chủ biên), Từ điển tiếng Việt, Nxb Khoa Học Xã Hội, 1990
18. Viện KHXH 1985-1993 (dịch), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội, H., 1993.
19. Vũ Cao, Núi Đôi, Nxb Hà nội, 1990.
20. Hoàng Hữu Các, Nhà tỉ phú bất hạnh, Nxb Lao động, 1996.
21. Lê Anh Minh, Lược khảo Huỳnh Đình Kinh, Nxb Văn hóa – Thông tin, 2003.
22. Bùi Phụng, Từ điển Việt – Anh, Nxb Thế giới, 2003.
23. Nguyễn Tường Bách, Lưới trời ai dệt? Tiểu luận về khoa học và triết học, Nxb Trẻ Tp. HCM, 2004.
24. Nhức nhối về vấn đề chủ nghĩa xét lại giáo điều, Diễn đàn lịch sử, nguồn: http://lichsuvn.info /forum/showthread.php?t=8376
25. Nguyễn Đình Hòa, Vietnamese-English dictionary. Charles E. Tuttle Co.: Pusblishers. Rutland, Vermont & Tokyo, Japan, 1966
26. Ngô Đức Thọ, Nghiên cứu chữ húy Việt Nam qua các triều đại, Viện nghiên cứu Hán Nôm và EFEO, Nxb Văn Hóa, 1997.
27. Nguyễn Văn Thọ, Vạn Vật Đồng Nhất Thể, Nxb Nhân Tử Văn, 2002
28. Hội Khai Trí Tiến Đức, Việt Nam tự điển, Hà Nội, 1931, Mặc Lâm tái bản, 1968.
29. Tô Hoài, Ba người khác, Nxb Đà Nẵng, 2006.

