Một nhà nghiên cứu AI tuyên bố đã dùng các tác tử AI tìm ra một di tích Maya chưa từng được biết đến tại Mexico chỉ trong 72 giờ. Tuy nhiên, giới khảo cổ học nhanh chóng chứng minh địa điểm này đã được lập bản đồ từ trước, châm ngòi cho cuộc tranh luận sâu sắc về giới hạn của công nghệ trong nghiên cứu khoa học.
Vào ngày 10 tháng 11 năm 2026, Pietro Miotti, một nhà nghiên cứu AI sống tại Zurich và làm việc cho Google, đã đăng tải trên mạng xã hội X thông tin về việc ông tìm thấy dấu vết của một trung tâm đô thị cổ đại của người Maya tại một địa điểm không được tiết lộ ở Mexico. Điều khiến câu chuyện lập tức lan truyền mạnh mẽ là cách thức tìm kiếm: Miotti cho biết ông đã thực hiện việc này hoàn toàn bằng AI trong lúc đang đi nghỉ mát tại Peru.
Bài đăng của ông nhanh chóng thu hút sự chú ý lớn, được nhiều tài khoản có sức ảnh hưởng như nền tảng dự đoán Polymarket cùng một số cơ quan truyền thông chia sẻ lại. Nhiều người dùng mạng xã hội đã ca ngợi đây là thành tựu của “khảo cổ học theo cảm hứng” (vibe archaeology) — một nhóm chữ dùng để chỉ việc ứng dụng AI một cách nhanh chóng để đạt được đột phá mà không cần đào tạo chuyên sâu.
Hành trình 72 giờ của các tác tử AI
Để hiểu rõ chuyện gì đã xảy ra, hãy nhìn vào tiến trình mà Miotti đã thực hiện và chia sẻ trên trang blog cá nhân:
- Khởi nguồn ý tưởng: Trong chuyến du lịch tại Peru, khi tìm hiểu về nhà thám hiểm Hiram Bingham — người đã đưa khu di tích Machu Picchu ra ánh sáng vào năm 1911 — Miotti đặt câu hỏi: Nếu có công cụ tối tân ngày nay, các nhà thám hiểm sẽ làm gì?
- Sàng lọc dữ liệu: Sau khi tham khảo các mô hình AI như Gemini, ChatGPT, Claude và Grok, ông chọn sử dụng dữ liệu công khai từ công nghệ lidar (cảm biến ánh sáng và đo khoảng cách bằng tia laser) của cơ quan hàng không vũ trụ Hoa Kỳ (NASA). Công nghệ này cho phép tia laser xuyên qua tán rừng rậm để vẽ lại địa hình ẩn giấu bên dưới.
- Phát hiện và xác minh bước đầu: Miotti giao cho hàng chục tác tử (agent) AI quét qua dữ liệu lidar tại khu vực từng thuộc Đế chế Maya. Hệ thống phát hiện một khu vực có hình dạng giống kiến trúc cổ và không tìm thấy tài liệu học thuật nào nhắc đến nó trên mạng.
- Liên lạc với cơ quan chức năng: Theo gợi ý của AI, Miotti để hệ thống soạn thảo bản tường trình, dịch sang tiếng Tây Ban Nha và gửi tới Viện Nhân học và Lịch sử Quốc gia Mexico (INAH). Phía INAH hồi âm rằng địa điểm này chưa được ghi tên trong danh mục chính thức của viện. Dựa trên thông tin đó, Miotti đã công bố phát hiện của mình lên mạng xã hội.
Sự thật phía sau: Tại sao AI lại bỏ sót thông tin?
Niềm vui về một khám phá mới chỉ kéo dài chưa đầy một ngày. Giáo sư Sarah Parcak tại Đại học Alabama ở Birmingham (Hoa Kỳ) đã lên tiếng trên mạng xã hội, chỉ ra rằng địa điểm này thực chất đã được các nhà khoa học ghi nhận từ trước.
Cụ thể, Giáo sư Francisco Estrada-Belli tại Đại học Tulane cùng các đồng nghiệp đã công bố mô tả về địa điểm này trên tạp chí Journal of Archaeological Science: Reports vào tháng 10 năm 2025. Thậm chí, Giáo sư Marcello Canuto (đồng tác giả nghiên cứu năm 2025) cho biết dữ liệu lidar của khu vực này đã được phân tích từ tận năm 2016, và đây chỉ là một trong hàng chục địa điểm tương tự. Nhà khảo cổ Ivan Šprajc từ Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Slovenia cũng xác nhận ông đã trực tiếp đến khảo sát thực địa tại khu vực này vào tháng 5 và xác định đây là một nhóm kiến trúc ngoại vi của một trung tâm lớn hơn.
Vậy câu hỏi đặt ra là: Nếu địa điểm đã có trong nghiên cứu khoa học, tại sao các tác tử AI lại không tìm thấy?
Câu trả lời nằm ở giới hạn căn bản của AI hiện nay. Như Giáo sư Parcak giải thích, AI chỉ có thể tìm kiếm trong những nguồn dữ liệu có sẵn và công khai trên internet. Trong khi đó, hàng triệu bài viết, sách chuyên khảo, sổ tay ghi chép thực địa và các bộ dữ liệu khảo cổ học không hề nằm trên các kho lưu trữ mở. Hơn nữa, việc một địa điểm chưa có trong danh mục của INAH không đồng nghĩa với việc giới khoa học chưa từng biết đến nó.
Sự việc này đã tạo ra hai luồng ý kiến rõ rệt trên các diễn đàn khoa học và mạng xã hội.
Nhiều nhà khoa học và người dùng mạng xã hội cho rằng sự nhầm lẫn này phơi bày sự thiếu chặt chẽ của “khoa học theo cảm hứng”. Một người dùng gọi đây là “sự tầm thường nhân tạo” (artificial mediocrity). Nhà sử học Anise Strong cũng nhận xét trên trang Futurism rằng những tuyên bố phóng đại như vậy dễ làm lu mờ thành quả của các chuyên gia — những người vốn đã sử dụng máy học và công cụ kỹ thuật số trong khảo cổ học suốt nhiều thập kỷ qua. Trang tin công nghệ VGS.zone cũng đăng tải bài viết phân tích sự việc, nhấn mạnh rằng các tác tử AI chưa thể thay thế được quy chuẩn kiểm chứng của giới khảo cổ chuyên nghiệp.
Ở chiều ngược lại, nhiều người trên diễn đàn Reddit và chính cộng đồng AI cho rằng việc một người không chuyên có thể dùng AI quét qua 1.200 km² dữ liệu lidar và tìm ra đúng địa điểm mà các chuyên gia từng phát hiện là một dấu hiệu đáng kể về sức mạnh của công nghệ. Giáo sư Estrada-Belli cũng bày tỏ thái độ ôn hòa khi cho rằng việc công chúng thử nghiệm làm “nhà khoa học công dân” với AI là điều tốt, miễn là họ thực hiện kiểm tra kỹ lưỡng trước khi công bố rộng rãi.
Công chúng nói chung luôn dành sự chú ý đặc biệt cho các bí ẩn về thành phố cổ Maya bị lãng quên trong rừng rậm, những câu chuyện về công nghệ tìm ra di tích mới rất dễ gây bão mạng nếu thiếu đi sự kiểm chứng kịp thời.
Bài học về sự kết hợp giữa con người và máy móc
Sau khi cộng đồng trên X gắn ghi chú đính chính (Community Note) dẫn link đến nghiên cứu năm 2025, Pietro Miotti đã nhanh chóng cập nhật bài blog và đăng lời đính chính trên X để ghi nhận công sức của nhóm tác giả Estrada-Belli. Ông thừa nhận rằng trải nghiệm này cho thấy rõ ranh giới trong nghiên cứu khoa học: AI có thể sàng lọc lượng dữ liệu khổng lồ qua đêm để tìm ra các mục tiêu tiềm năng, nhưng giá trị cốt lõi vẫn thuộc về con người — từ việc rà soát tài liệu chuyên sâu, thẩm định ngang hàng cho đến việc trực tiếp đặt chân đến thực địa để xác minh.
Nguồn tham khảo:
- Scientific American: https://www.scientificamerican.com/article/ancient-maya-site-uncovered-with-vibe-archaeology-ignites-firestorm-over-ai-in-science/
- Blog cá nhân của Pietro Miotti: https://pietromiotti.com/latest/maya-site/
- Bài đăng gốc trên mạng xã hội X của Pietro Miotti: https://x.com/PietroMiotti/status/2120219901814043087
- Futurism: https://futurism.com/artificial-intelligence/ai-found-ancient-maya-site-not
- TechRadar: https://www.techradar.com/ai-platforms-assistants/google-researcher-discovers-unmapped-maya-site-in-mexico-using-48-ai-agents-project-takes-less-than-72-hours-after-agents-scour-nasa-lidar-data
- VGS.zone (Việt Nam): https://vgs.zone/news/3b869b1138e3

