VATICAN CITY — Vào thứ Hai, ngày 25 tháng 5 năm 2026, Giáo hoàng Leo XIV đã đưa ra một lời xin lỗi mang tính lịch sử về vai trò của Tòa Thánh trong việc hợp pháp hóa chế độ nô lệ và việc không lên án hành vi này trong nhiều thế kỷ. Ngài gọi hồ sơ quá khứ của Vatican là một “vết thương trong ký ức Kitô giáo”.
Mặc dù các Giáo hoàng trước đây từng xin lỗi về việc các tín hữu Kitô giáo tham gia vào nạn buôn bán nô lệ, nhưng chưa từng có vị Giáo hoàng nào công khai thừa nhận và xin lỗi về việc các Giáo hoàng trong quá khứ đã ban quyền hạn rõ ràng cho châu Âu để dễ khuất phục và nô dịch những người bị coi là “ngoại đạo”.
Bối cảnh và thông điệp thời đại mới
Giáo hoàng Leo XIV là vị Giáo hoàng đầu tiên trong lịch sử sinh ra tại Hoa Kỳ. Điều đáng nói là gia phả của ngài bao gồm cả những người từng bị nô dịch lẫn những chủ nô. Ngài đã gửi lời xin lỗi này trong Thông điệp đầu tiên của mình mang tên “Magnifica Humanitas” (Nhân loại Tuyệt vời), được công bố vào thứ Hai.
Bản tuyên ngôn sâu rộng này chủ yếu thảo luận về việc bảo vệ nhân loại trong kỷ nguyên phụ thuộc ngày càng nhiều vào trí tuệ nhân tạo (AI). Giáo hoàng Leo XIV đã kết nối nạn buôn bán nô lệ lịch sử với những gì ngài gọi là các hình thức nô lệ và chủ nghĩa thực dân mới mà cuộc cách mạng kỹ thuật số đang thúc đẩy. Ngài nhấn mạnh rằng Giáo hội phải lên án mạnh mẽ tất cả các hình thức buôn người liên quan đến cuộc cách mạng công nghệ kỹ thuật số để tránh việc phải xin lỗi một lần nữa trong tương lai.
“Không thể không cảm thấy đau buồn sâu sắc khi chiêm ngưỡng sự đau khổ và sỉ nhục to lớn mà bấy nhiêu người đã phải chịu đựng, hoàn toàn trái ngược với phẩm giá vô bờ bến của họ với tư cách là những con người được Thiên Chúa yêu thương vô cùng,” Giáo hoàng Leo XIV viết. “Vì điều này, nhân danh Giáo hội, tôi chân thành xin lỗi”.
Quá khứ hợp pháp hóa chế độ nô lệ và sự chậm trễ của Tòa Thánh
Vatican lâu nay vẫn khẳng định họ luôn tôn trọng phẩm giá của mọi con người. Thế nhưng, một chuỗi các chỉ thị từ Vatican vào thế kỷ 15 đã cho phép các quân chủ Bồ Đào Nha chinh phục châu Phi cùng châu Mỹ và nô dịch những người không theo Kitô giáo.
- Năm 1452: Giáo hoàng Nicholas V ban hành sắc chiếu pháp vương Dum Diversas, cấp cho vua Bồ Đào Nha quyền “xâm lược, chinh phục, chiến đấu và khuất phục” cũng như đưa những người bị gọi là “ngoại đạo” vào vòng “nô lệ vĩnh viễn”.
- Học thuyết Khám phá: Sắc chiếu trên cùng với một sắc chiếu khác ba năm sau đó (Romanus Pontifex) đã hình thành nên nền tảng của Học thuyết Khám phá, lý thuyết hợp pháp hóa việc chiếm đoạt đất đai thời thực dân tại châu Phi và châu Mỹ. Các quyền này tiếp tục được xác nhận hoặc gia hạn bởi các Giáo hoàng kế nhiệm như Callixtus III, Sixtus IV và Leo X. Dù vào năm 2023, Vatican đã chính thức bác bỏ Học thuyết Khám phá, họ chưa từng chính thức hủy bỏ hay phủ nhận hoàn toàn các sắc chiếu này.
Trong Thông điệp của mình, Giáo hoàng Leo XIV nhắc lại rằng vị tiền nhiệm trùng tên với ngài, Giáo hoàng Leo XIII, là người đầu tiên công khai lên án chế độ nô lệ vào năm 1888. Thời điểm đó diễn ra rất lâu sau khi nhiều quốc gia đã bãi bỏ chế độ này. Ngài khẳng định Giáo hội luôn coi phẩm giá con người là căn bản trong giáo lý, nhưng phải mất đến 18 thế kỷ thì sự không tương thích giữa giáo lý và chế độ nô lệ mới được công nhận một cách rõ ràng.
Phản ứng từ các học giả và nhà hoạt động
Bà Shannen Dee Williams, nhà sử học tại Đại học Dayton, đánh giá lời xin lỗi này là một bước tiến to lớn hướng tới việc nói lên sự thật căn bản và đền bù tổn thất mà nhiều người Công giáo đã cầu nguyện và nỗ lực để được chứng kiến. Bà nhận định rằng Giáo hội Công giáo chưa từng là một bên đứng ngoài vô tội trong lịch sử của chủ nghĩa da trắng thượng đẳng.
Linh mục Christopher J. Kellerman thuộc dòng Tên cũng hoan nghênh hành động này vì nó củng cố uy tín đạo đức của Giáo hội, dù ông kỳ vọng một văn bản tương lai sẽ giải thích chi tiết hơn nữa về việc nắm giữ nô lệ của Giáo hội trong quá khứ.
Tham khảo: Reuters
