Rau lang là một trong những loại rau dễ trồng nhất trong vườn nhà, nhất là vào mùa nắng ấm. Chỉ cần vài đoạn dây lang khỏe, một luống đất tơi hoặc một chậu đủ rộng, cây có thể bén rễ rất nhanh, bò lan mạnh và cho đọt non để hái nhiều lần.
Tên tiếng Anh của rau lang là sweet potato leaves hoặc sweet potato greens. Tên khoa học là Ipomoea batatas. Đây cũng là loài cây cho củ khoai lang, nhưng khi trồng để ăn lá, người làm vườn thường chú ý nhiều hơn đến phần dây, đọt non và lá non.
Rau lang hợp với người mới bắt đầu làm vườn vì cây ít đòi hỏi, chịu nóng tốt, có thể trồng trong chậu, bồn, luống nhỏ hoặc một góc sân sau. Với khí hậu Nam California, rau lang thường phát triển mạnh khi thời tiết đã ấm, ban đêm không còn lạnh. Theo UC Master Gardeners Santa Clara County, khoai lang nên được trồng khi đất ấm, khoảng 70°F trở lên, và nhiệt độ ban đêm hiếm khi xuống dưới 50°F.
Thời gian thích hợp để trồng
Rau lang là cây mùa nóng. Càng có nắng, đất ấm và nước tưới đều, cây càng mau ra dây. Trong vườn nhà, rau lang có thể vừa là rau ăn lá, vừa là cây phủ đất tạm thời để giữ ẩm, giảm cỏ dại và làm mềm một khoảng đất trống.
Nếu trồng để lấy củ, cây cần nhiều tháng mới thu hoạch. Nhưng nếu trồng để lấy rau, người làm vườn có thể hái đọt non sớm hơn nhiều, thường sau khi cây đã bén rễ, ra dây mới và phát triển ổn định. Vì vậy, rau lang rất hợp cho những gia đình muốn có rau xanh nhanh, ít tốn công, nhất là trong mùa Hè.
Các loại rau lang thường thấy
Ở chợ Việt, rau lang thường được bán theo bó, có loại lá xanh, dây xanh, đọt non mềm. Khi mua rau lang về ăn, nếu bó rau còn tươi, phần dây chưa bị dập, có nhiều mắt lá, có thể giữ lại vài đoạn dây để giâm.
Ngoài loại rau lang ăn lá, ngoài thị trường còn có nhiều giống sweet potato vine trồng làm cảnh, lá màu tím, vàng chanh hoặc xanh đậm. Những giống làm cảnh cũng thuộc Ipomoea batatas, nhưng không phải giống nào cũng ngon hoặc thích hợp để ăn. NC State Extension ghi nhận Ipomoea batatas có thể được trồng vừa vì lá trang trí vừa vì củ ăn được, nhưng trong vườn nhà, nếu mục đích là ăn rau, nên dùng dây từ loại rau lang ăn lá quen thuộc.
Trồng trong chậu
Rau lang trồng chậu rất dễ, miễn là chậu đủ rộng và thoát nước tốt.
Chậu nên sâu ít nhất 10–12 inch, rộng càng tốt vì dây lang bò lan nhanh. Nếu chỉ muốn hái rau, có thể dùng chậu tròn lớn, thùng nhựa có lỗ thoát nước, bồn dài hoặc grow bag. Nếu muốn cây có thêm chỗ phát triển củ, nên chọn chậu sâu hơn.
Đất trồng nên tơi, thoát nước, có trộn compost hoặc phân hữu cơ đã được ủ mục hoàn toàn. Không nên dùng đất quá nặng, bí nước, vì rễ dễ bị úng. University of Maryland Extension khuyên khoai lang hợp với đất nhẹ, đất cát pha, nhưng vẫn có thể trồng trong đất nặng hơn nếu được cải tạo bằng chất hữu cơ.
Cách trồng trong chậu:
- Cắt dây lang dài khoảng 8–12 inch, chọn đoạn có vài mắt lá.
- Ngắt bớt lá già phía dưới, chỉ chừa vài lá non phía trên.
- Cắm phần thân có mắt lá xuống đất, sâu khoảng 3–4 inch.
- Tưới đẫm lần đầu.
- Đặt chậu nơi có nắng sáng hoặc nắng ít nhất 5–6 tiếng mỗi ngày.
Trong vài ngày đầu, dây có thể hơi héo. Nếu đất vẫn ẩm nhẹ, không cần hoảng. Khi rễ mới mọc ra từ các mắt thân, cây sẽ đứng lại và bắt đầu ra đọt.
Trồng xuống đất
Nếu có một góc vườn trống, rau lang trồng xuống đất sẽ bò rất mạnh. Cây thích nắng, đất ấm, đất tơi. Nên xới đất trước khi trồng, trộn thêm compost, rồi lên luống thấp hoặc tạo mô nhẹ để nước không đọng quanh gốc.
Khoảng cách giữa các dây nên để 12–18 inch nếu muốn cây có chỗ lan. UC Master Gardeners Santa Clara County cũng khuyên trồng các slips cách nhau 12–18 inch trong tháng Năm đến tháng Sáu, khi đất đã đủ ấm.
Nếu chỉ trồng để ăn lá, có thể trồng gần hơn một chút, nhưng không nên quá dày. Cây quá chen chúc sẽ bí gió, dễ vàng lá, sâu rầy và nấm bệnh.
Sau khi trồng xuống đất, cần tưới đều trong tuần đầu để cây bén rễ. Khi cây đã bò mạnh, có thể giảm tưới, nhưng vẫn không nên để đất khô nứt trong thời gian dài.
Trồng từ dây, cành
Đây là cách dễ nhất với rau lang.
Chọn dây lang tươi, không dập, không héo, có nhiều mắt lá. Cắt thành từng đoạn dài khoảng 8–12 inch. Mỗi đoạn nên có ít nhất 3–4 mắt. Phần mắt là nơi rễ mới có thể mọc ra.
Có hai cách giâm:
Giâm trực tiếp xuống đất:
Cắm đoạn dây nghiêng xuống đất, chôn khoảng một nửa thân, chừa phần ngọn phía trên. Tưới ẩm mỗi ngày trong vài ngày đầu.
Giâm trong nước trước:
Cắm phần gốc dây vào ly nước sạch, để nơi sáng nhưng tránh nắng gắt. Khi thấy rễ trắng mọc ra, đem trồng vào chậu hoặc xuống đất. Cách này giúp người mới trồng dễ quan sát rễ hơn.
Khi mới giâm, nên che nắng gắt buổi trưa trong vài ngày đầu. Sau khi cây đứng lại, có thể đưa ra nắng nhiều hơn.
Trồng từ củ
Rau lang cũng có thể trồng từ củ. Cách này thường dùng để tạo “slips,” tức mầm non mọc từ củ. Khi mầm đủ dài, tách ra đem trồng.
Có thể đặt củ khoai lang trong khay nước cạn hoặc vùi một phần trong đất ẩm. Sau vài tuần, củ sẽ mọc mầm. Khi mầm dài khoảng 6–8 inch, có thể tách nhẹ, cho ra rễ rồi trồng. Theo University of Georgia Extension, có thể tạo slips bằng cách đặt nửa củ khoai lang trong nước cạn để mầm phát triển.
Tuy nhiên, với người chỉ muốn trồng rau ăn lá, trồng từ dây mua ở chợ thường nhanh hơn, tiện hơn và ít phải chờ hơn trồng từ củ.
Ánh sáng
Rau lang thích nắng. Tốt nhất là nắng trực tiếp ít nhất 6 tiếng mỗi ngày. University of Maryland Extension ghi rằng khoai lang cần full sun, tức ít nhất 6 tiếng nắng trực tiếp mỗi ngày, và tốt hơn nếu được 8–10 tiếng.
Tuy vậy, ở những nơi nắng quá gắt, nhất là chậu đặt trên nền xi măng nóng, rau lang vẫn có thể cần chút bóng nhẹ vào buổi chiều. Nếu thấy lá héo rũ vào giữa trưa nhưng chiều mát đứng lại, đó thường là phản ứng với nóng. Nếu lá héo cả ngày, đất khô trắng, cây cần nước.
Tưới nước
Rau lang cần ẩm đều khi mới trồng. Sau khi bén rễ, cây chịu khô khá hơn nhiều loại rau ăn lá khác, nhưng nếu muốn hái đọt non mềm, không nên để cây khát nước lâu.
Cách tưới tốt nhất là tưới sâu, rồi để mặt đất hơi se lại mới tưới tiếp. Chậu nhỏ sẽ khô nhanh hơn trồng dưới đất, nên cần kiểm tra thường xuyên. Vào ngày nóng, chậu rau lang có thể cần tưới mỗi ngày.
Không nên tưới lắt nhắt nhiều lần làm mặt đất lúc nào cũng ướt. Đất bí nước dễ làm vàng lá, thối rễ, cây chậm lớn.
Bón phân
Rau lang không cần bón quá nhiều. Nếu đất đã có compost, cây thường đủ sức phát triển. Có thể bón thêm phân hữu cơ nhẹ, phân cá pha loãng, hoặc phân tan chậm với lượng vừa phải.
Cần tránh bón quá nhiều phân đạm nếu muốn cây cân bằng. Với khoai lang trồng lấy củ, UC Master Gardeners Santa Clara County khuyến cáo không bón quá nhiều nitrogen vì sẽ làm cây ra lá nhiều nhưng ảnh hưởng đến củ. Với rau lang trồng để ăn lá, cây ra lá là điều mình muốn, nhưng bón quá tay vẫn có thể làm dây quá mềm, dễ sâu rầy và mất vị ngon.
Hái rau lang thế nào để cây ra tiếp
Khi cây đã bò mạnh, có thể bắt đầu hái đọt. Nên hái phần ngọn non dài khoảng 6–8 inch, gồm đọt và vài lá non. Không nên cắt sát gốc. Hãy chừa lại nhiều mắt lá để cây tiếp tục ra nhánh mới.
Hái thường xuyên giúp cây phân nhánh và ra đọt non nhiều hơn. Nếu để dây quá già, lá sẽ cứng, thân xơ, ăn không ngon. Một vườn rau lang nhỏ nhưng được hái đều có thể cho rau liên tục trong nhiều tuần.
Nếu trồng trong chậu, nên xoay chậu hoặc kéo dây gọn lại để cây không bò lấn sang các chậu khác. Rau lang hiền, nhưng khi vui quá thì bò như thể cả khu vườn là của mình.
Lỗi thường gặp
Trồng khi trời còn lạnh:
Rau lang là cây mùa nóng. Trồng quá sớm, khi đất lạnh, cây chậm ra rễ, dễ héo và thối gốc.
Chậu quá nhỏ:
Dây lang bò nhanh, rễ phát triển mạnh. Chậu nhỏ làm đất mau khô, cây còi và lá nhỏ.
Đất bị úng:
Rau lang thích ẩm nhưng không thích ngập. Chậu phải có lỗ thoát nước. Đất phải tơi.
Để cây quá rậm:
Khi dây chồng lên nhau quá dày, phần trong thiếu nắng và bí gió. Nên tỉa bớt dây già, hái đọt thường xuyên.
Hái quá sát gốc:
Nếu cắt trụi, cây mất sức. Nên hái đọt non nhưng chừa lại thân và mắt lá.
Nhầm rau lang ăn lá với dây lang cảnh:
Một số giống sweet potato vine bán ở nursery chủ yếu để làm cảnh. Nếu trồng để ăn, nên dùng giống rau lang ăn lá rõ nguồn gốc.
Sâu bệnh thường gặp
Rau lang tương đối dễ trồng, nhưng vẫn có thể gặp rệp, bọ phấn trắng, sâu ăn lá hoặc lá bị đốm khi quá ẩm. Nếu thấy lá bị xoăn, mặt dưới lá có côn trùng nhỏ, có thể xịt nước mạnh để rửa bớt, tỉa lá bị nặng, và giữ vườn thông thoáng.
Không nên dùng thuốc hóa học mạnh trên rau ăn lá, nhất là rau sẽ hái thường xuyên. Nếu cần dùng sản phẩm kiểm soát sâu rầy, phải đọc kỹ nhãn và thời gian cách ly trước khi ăn.
Cần lưu ý
Lá rau lang là rau ăn được và được dùng phổ biến trong nhiều món Á Châu, từ luộc, xào tỏi đến nấu canh. NC State Extension ghi nhận Ipomoea batatas có lá ăn được, sống hoặc nấu chín.
Tuy nhiên, với người có bệnh đặc biệt, đang ăn kiêng theo chỉ định bác sĩ, hoặc có vấn đề về thận, tiêu hóa, thuốc men, nên hỏi ý kiến chuyên môn nếu định ăn một loại rau nào đó với lượng nhiều và thường xuyên. Rau trong vườn nhà rất quý, nhưng không thay thế lời khuyên y khoa.
Tham khảo
- UC Master Gardeners Santa Clara County, “Sweet Potatoes.”
- University of Maryland Extension, “Growing Sweet Potatoes in a Home Garden.”
- NC State Extension, “Ipomoea batatas – Plant Toolbox.”
- University of Georgia Extension, “Growing Guide: Sweet Potatoes.”
