Ngày 28 Tháng Tám tới, nghệ sĩ guitar cổ điển An Trần sẽ phát hành tại Mỹ album thứ ba, Ilumina: New Works for Guitar. Album gồm những tác phẩm mới viết cho guitar, trong đó có Toccata on “Lý Kéo Chài,” một sáng tác của Khiem Nguyen-Duy dựa trên điệu dân ca “Lý kéo chài” quen thuộc của miền Nam Việt Nam.
Nhưng “Lý kéo chài” không chỉ được đưa vào album như một đoạn dân ca chen giữa những tác phẩm Tây phương cho có chút hương vị Việt Nam. Nhà soạn nhạc Khiem Nguyen-Duy dùng giai điệu dân gian miền Nam này làm nền cho Toccata on “Lý Kéo Chài,” một tác phẩm viết riêng cho An Trần, với hình thức và kỹ thuật của guitar cổ điển đương đại.
Đó cũng là điều khiến album Ilumina đáng chú ý.
Sinh tại Hà Nội và sang Mỹ từ năm 15 tuổi, An Trần đã nhiều năm theo đuổi một câu hỏi không đơn giản: âm nhạc Việt Nam có thể bước vào không gian nhạc cổ điển quốc tế bằng cách nào mà vẫn giữ được tiếng nói riêng của nó?
Trong cuộc phỏng vấn với Cleveland Classical hồi Tháng Ba, An kể “Lý kéo chài” là một bài dân ca miền Nam, nói về một người đánh cá say rượu. Qua tác phẩm của Khiem Nguyen-Duy, giai điệu ấy trở thành một bản toccata nhanh, mạnh và đòi hỏi kỹ thuật cao. Cleveland Classical, khi nghe bản thu, nhận xét rằng chỉ với một cây guitar, An tạo được cảm giác về sức nặng của cả một dàn nhạc.
Như vậy, dân ca không đứng ngoài tác phẩm để làm dấu hiệu nhận diện “đây là Việt Nam.” Nó trở thành vật liệu để nhà soạn nhạc phát triển một tác phẩm mới.
Điều này quan trọng, bởi âm nhạc truyền thống khi bước ra khỏi quê hương rất dễ bị đặt vào một vai quen thuộc: một vài âm thanh lạ tai, một nhạc cụ dân tộc, một giai điệu gợi nhớ quê nhà — đủ để tạo màu sắc “Á Đông” cho khán giả phương Tây. Trong trường hợp của An Trần, hướng đi có phần ngược lại. Anh không chỉ mang một bài dân ca sang chơi bằng guitar; anh tìm cách đưa cách nghe và ký ức âm nhạc Việt Nam vào chính ngôn ngữ của cây đàn.
Đài truyền hình Việt Nam (VTV) trong chương trình Strings Across the Ocean ngày 21 Tháng Tám mô tả An là một nghệ sĩ đang kể những giai điệu Việt Nam và âm sắc của đàn bầu, đàn tranh, đàn nguyệt qua một nhạc cụ phương Tây — classical guitar.
Đó không phải là một thử nghiệm mới bắt đầu với Ilumina. Album đầu tay của An, Stay, My Beloved năm 2020, đã dành trọn chương trình cho âm nhạc Việt Nam, từ những giai điệu dân gian đến các sáng tác đương đại. Album ấy sau đó được Chicago Tribune đưa vào danh sách những bản thu đáng chú ý của năm.
Nhưng Ilumina đi thêm một bước nữa.
Album này không phải một tuyển tập “nhạc Việt cho guitar.” Các tác phẩm được viết cho An bởi những nhà soạn nhạc đến từ nhiều nền âm nhạc khác nhau. Bên cạnh Sara d’Ippolito Reichert, Paul Ibbotson, Olga Amelkina-Vera, Juan Erena và Nathan Stade là ba tác phẩm của Khiem Nguyen-Duy: Song for Soul, Toccata on “Lý Kéo Chài” và Variations and Fugue on “Ru Em” (Xê Đăng Lullaby).
Trong cấu trúc đó, “Lý kéo chài” không được đặt trong một góc dành riêng cho “world music.” Nó đứng cùng những sáng tác classical mới khác như một phần tự nhiên của repertoire guitar thế kỷ 21.
Có lẽ đây mới là sự dịch chuyển đáng chú ý.
Một giai điệu dân gian từng được hát trong đời sống của người Việt không cần phải mặc trang phục “dân tộc” mỗi khi bước ra thế giới. Nó có thể được tháo ra, biến đổi, phát triển thành counterpoint, variations hay toccata; có thể đi qua bàn tay một nhà soạn nhạc và một nghệ sĩ trình tấu để trở thành một tác phẩm khác — nhưng người nghe vẫn có thể nhận ra nơi nó bắt đầu.
Ngày 28 Tháng Tám, khi Ilumina chính thức phát hành quốc tế bởi Prima Classic, “Lý kéo chài” sẽ có thêm một đời sống như thế.
Không phải một món đồ lưu niệm từ Việt Nam. Mà là một giai điệu Việt Nam đang tiếp tục sống.
Nguồn
An Tran — Ilumina: New Works for Guitar
Vietnam Today/VTV — Strings Across the Ocean
Cleveland Classical — A Conversation with An Tran
Cleveland Classical — Review: Ilumina: New Works for Guitar
