Ngải cứu, tiếng Anh thường gọi là mugwort hoặc common mugwort, tên khoa học là Artemisia vulgaris, là cây rau – dược thảo quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam.
Cây có mùi thơm mạnh, lá xanh mặt trên, mặt dưới hơi trắng bạc, thường được dùng trong món trứng chiên ngải cứu, gà hầm, cháo, hoặc các cách dùng dân gian. Khi trồng ở vườn nhà, nên ưu tiên trồng trong chậu để dễ kiểm soát, vì ngải cứu là cây sống lâu năm, lan mạnh bằng thân rễ dưới đất và có thể lấn qua các luống khác nếu trồng thẳng xuống vườn.
Thời gian thích hợp để trồng
Ngải cứu thích thời tiết mát đến ấm, có thể trồng vào mùa Xuân hoặc đầu mùa Thu, khi cây không bị sốc vì quá lạnh hoặc quá nóng. Nếu trồng từ cây con, cây tách bụi, hoặc cành giâm đã ra rễ, nên trồng lúc trời dịu, tránh những ngày nắng gắt.
Cây thích nắng đầy đủ đến nửa bóng râm, đất thoát nước tốt, hơi khô đến ẩm vừa. UConn Extension ghi rằng common mugwort phát triển tốt ở nơi có nắng một phần đến nắng đầy đủ, đất từ hơi khô đến ẩm vừa, nhưng không chịu đất quá ướt vì dễ bị thối rễ.
Nếu trồng trong chậu, có thể bắt đầu gần như quanh năm ở nơi khí hậu ấm, miễn là tránh lúc cây mới trồng gặp nắng nóng quá mạnh. Khi cây đã bén rễ, ngải cứu khá dễ chịu, không cần chăm quá kỹ. Chăm quá tay đôi khi lại làm cây vươn mạnh quá mức.
Những loại ngải cứu
Trong tiếng Việt, “ngải cứu” thường chỉ cây Artemisia vulgaris, tức mugwort hoặc common mugwort. Đây là loại quen thuộc nhất với người Việt khi nói tới rau ngải cứu dùng trong bếp.
Tuy nhiên, trong nhóm Artemisia còn có nhiều cây khác dễ bị gọi lẫn là ngải, ngải đắng, wormwood, sagebrush hoặc mugwort. Một vài cây cùng chi có dáng lá bạc, mùi thơm mạnh, dùng làm cây cảnh hoặc cây thảo mộc, nhưng không nhất thiết là ngải cứu dùng trong bếp Việt.
Khi mua cây giống, nên hỏi rõ tên hoặc xem nhãn cây. Nếu mục đích là trồng để dùng như ngải cứu trong món Việt, nên chọn cây có tên mugwort / common mugwort / Artemisia vulgaris, không nên mua nhầm các loại wormwood kiểng chỉ vì lá nhìn giống.
Cách trồng từ hột
Ngải cứu có thể trồng từ hột, nhưng cách này thường chậm hơn so với trồng từ cây con, tách bụi hoặc giâm cành. Nếu có hột giống, nên gieo trong khay trước để dễ kiểm soát độ ẩm.
Chuẩn bị khay ươm với đất nhẹ, tơi, thoát nước tốt. Làm ẩm đất trước khi gieo. Rải hột lên mặt đất, phủ một lớp đất thật mỏng, hoặc chỉ ấn nhẹ để hột tiếp xúc với đất. Vì hột nhỏ, không nên chôn sâu.
Sau khi gieo, dùng bình phun sương tưới nhẹ. Giữ khay ở nơi sáng, ấm, tránh nắng gắt trực tiếp trong lúc hột chưa nẩy. Đất cần ẩm đều nhưng không được sũng nước. Khi cây con đã có vài lá thật và đủ cứng cáp, có thể sang chậu riêng.
Khi sang chậu, nên trồng mỗi cây vào một chậu nhỏ trước. Đừng gieo quá dày rồi để cây chen nhau lâu, vì cây con sẽ yếu, thân vươn cao, rễ rối vào nhau. Khi cây cao khoảng 10–15cm, có thể chuyển sang chậu lớn hơn.
Cách trồng từ cành
Trồng từ cành là cách tiện hơn nếu có sẵn một cây ngải cứu khỏe. Chọn cành non vừa, không quá già, không bị sâu bệnh. Cắt đoạn cành dài khoảng 10–15cm. Bỏ bớt lá phía dưới, chỉ giữ vài lá phía trên để giảm mất nước.
Có thể cắm cành vào ly nước sạch cho ra rễ, đặt nơi sáng nhưng tránh nắng gắt. Thay nước thường xuyên để gốc cành không bị thối. Khi rễ đã ra rõ, đem trồng vào chậu đất tơi.
Cũng có thể cắm thẳng cành vào đất ẩm. Dùng chậu nhỏ có đất thoát nước tốt, cắm phần thân đã bỏ lá xuống đất, nén nhẹ cho cành đứng vững. Trong tuần đầu, để chậu nơi sáng mát, giữ đất ẩm vừa. Khi thấy cành đứng lại, lá không héo và bắt đầu ra đọt mới, có thể đưa dần ra nơi có nắng nhiều hơn.
Ngoài cành, ngải cứu còn rất dễ nhân giống bằng cách tách bụi hoặc tách đoạn rễ. Vì cây lan bằng thân rễ dưới đất, chỉ cần một phần rễ còn khỏe cũng có thể mọc thành cây mới. North Carolina Extension lưu ý rằng mỗi mảnh rễ có thể tạo cây mới nếu bị xới hoặc cắt ra, vì vậy khi nhân giống phải làm có chủ ý, còn khi dọn vườn thì phải rất cẩn thận.
Cách trồng trong chậu
Với ngải cứu, trồng trong chậu là lựa chọn an toàn và gọn nhất cho vườn nhà. Chậu nên có đường kính ít nhất 25–30cm, sâu vừa đủ cho rễ phát triển. Nếu muốn cây lớn mạnh hơn, dùng chậu rộng hơn, nhưng vẫn nên giữ trong phạm vi dễ di chuyển và dễ cắt tỉa.
Chậu bắt buộc phải có lỗ thoát nước. Đất nên là đất trồng rau hoặc potting mix trộn thêm compost vừa phải, perlite, pumice, vỏ trấu hoặc cát thô để tăng độ thoát nước. Ngải cứu không thích đất ướt lâu. Nếu đất nặng, bí, giữ nước nhiều, rễ dễ bị yếu hoặc thối.
Đặt chậu nơi có nắng buổi sáng hoặc nắng khoảng 4–6 giờ mỗi ngày. Cây chịu được nửa bóng râm, nhưng nếu thiếu sáng quá, cây sẽ vươn dài, lá thưa và mùi thơm yếu hơn. Nếu mùa Hè quá nóng, có thể cho cây hưởng nắng sáng và bóng râm nhẹ buổi chiều.
Tưới khi mặt đất bắt đầu khô. Không cần tưới mỗi ngày nếu đất vẫn còn ẩm. Ngải cứu chịu khô khá hơn chịu úng. UConn Extension ghi rõ cây không tồn tại tốt trong đất ướt vì dễ bị thối rễ, do đó nguyên tắc quan trọng là tưới vừa đủ, không để chậu bị ngâm nước.
Cách trồng xuống đất
Có thể trồng ngải cứu xuống đất, nhưng chỉ nên làm nếu có chỗ riêng và chấp nhận kiểm soát cây thường xuyên. Ngải cứu lan bằng thân rễ, có thể bò dưới đất rồi mọc lên ở chỗ khác. Nếu trồng chung trong luống rau nhỏ, cây dễ lấn sang rau khác.
Chọn nơi có nắng, đất thoát nước tốt, không bị đọng nước sau mưa hoặc sau khi tưới. Trước khi trồng, xới đất, nhổ sạch cỏ, trộn thêm ít compost nếu đất quá nghèo. Không cần bón quá nhiều phân vì đất quá giàu dinh dưỡng có thể làm cây phát triển mạnh và lan nhanh hơn.
Nên trồng trong một khu vực có ranh giới rõ, hoặc chôn chậu lớn không đáy / vật chắn rễ xuống đất để hạn chế thân rễ lan ra ngoài. Khoảng cách giữa các cây nên từ 30–45cm, vì cây trưởng thành có thể cao 2–4 feet và lan rộng đáng kể. Missouri Botanical Garden ghi rằng Artemisia vulgaris thường cao 2–4 feet, đôi khi hơn, và có thể lan rộng nhờ rhizomes.
Khi thấy cây mọc ra ngoài khu vực mong muốn, cần nhổ sớm cả phần rễ. Nếu chỉ cắt phần trên mặt đất, cây sẽ mọc lại từ rễ. Đây là lý do ngải cứu trồng chậu vẫn là cách dễ giữ trật tự nhất cho vườn nhà.
Cách chăm sóc
Ngải cứu không cần chăm cầu kỳ. Cây cần nắng, đất thoát nước tốt, tưới vừa phải và cắt tỉa thường xuyên. Khi cây cao khoảng 20–30cm, có thể bấm ngọn để cây ra nhánh, lá non nhiều hơn.
Muốn dùng lá trong bếp, nên hái lá non và đọt non. Lá già thường dai hơn, mùi mạnh hơn và có thể hơi đắng. Khi cắt, nên dùng kéo sạch, cắt từng cành nhỏ, chừa lại phần gốc và một số lá để cây tiếp tục phát triển.
Không nên để cây quá rậm. Nếu bụi ngải cứu dày đặc, bên trong thiếu gió, lá dễ già và sâu bệnh có thể trú ẩn. Mỗi vài tuần, nên tỉa bớt cành già, cành khô, cành mọc quá sát nhau.
Bón phân nhẹ là đủ. Có thể thêm compost mỏng trên mặt chậu hoặc bón phân hữu cơ pha loãng thỉnh thoảng trong mùa cây phát triển. Không nên bón phân đạm mạnh liên tục. Cây có thể mọc nhanh nhưng thân mềm, dễ đổ và khó kiểm soát.
Khi cây bắt đầu ra hoa, nếu trồng để lấy lá, nên cắt bớt ngọn hoa để cây tiếp tục ra lá non. Nếu muốn giữ hột giống, chỉ nên để một phần nhỏ ra hoa, không nên để cả bụi già đồng loạt.
Vì ngải cứu là cây có liên hệ tới dược thảo dân gian, khi dùng trong ăn uống hoặc dùng ngoài da, nên dùng chừng mực. Người đang mang thai, đang uống thuốc, có bệnh nền, hoặc có cơ địa dị ứng với họ Cúc nên hỏi ý kiến chuyên viên y tế trước khi dùng như một vị thuốc. Bài này chỉ hướng dẫn trồng cây trong vườn nhà, không phải hướng dẫn chữa bệnh.
Những lỗi thường gặp
Trồng thẳng xuống đất rồi để cây lan tự do: đây là lỗi lớn nhất. Ngải cứu có thể lan bằng rễ và rất khó dọn sạch nếu đã ăn sâu trong luống. Nên trồng chậu hoặc có rào chắn rễ.
Tưới quá nhiều: lá vàng, gốc yếu, đất có mùi ẩm nặng. Cần giảm tưới, kiểm tra lỗ thoát nước và thay đất nếu đất bị bí.
Đất quá nặng, thoát nước kém: cây không thích bị ngâm rễ. Nên trộn thêm vật liệu giúp đất thoáng như perlite, pumice, vỏ trấu hoặc cát thô.
Thiếu nắng: cây vươn dài, lá thưa, mùi yếu. Nên chuyển chậu ra nơi sáng hơn, có nắng buổi sáng hoặc nắng nhẹ nhiều giờ.
Không cắt tỉa: cây nhanh già, bụi rậm, lá nhỏ và kém đẹp. Nên hái lá, bấm ngọn và cắt cành già thường xuyên.
Bón phân quá mạnh: cây mọc nhanh nhưng mềm, dễ lấn chậu và khó kiểm soát. Chỉ cần bón nhẹ, nhất là khi trồng trong đất đã có compost.
Nhổ không hết rễ khi muốn dọn cây: nếu trồng xuống đất, chỉ cần sót lại vài đoạn rễ, cây có thể mọc lại. North Carolina Extension lưu ý rằng các mảnh rễ của mugwort có khả năng tạo cây mới, nên khi loại bỏ phải lấy càng sạch rễ càng tốt.
Tham khảo
[1] Missouri Botanical Garden – Artemisia vulgaris / Mugwort.
[2] North Carolina Extension Gardener Plant Toolbox – Artemisia vulgaris.
[3] UConn Extension – Common Mugwort Invasive Plant Factsheet.
[4] West Virginia University Extension – Mugwort.
