Ngày 2 Tháng Chín, đài SBS Vietnamese đăng cuộc trò chuyện với Katrina Trịnh, một tác giả và biên tập viên người Việt gốc Hoa sống tại Sydney, về cách cô dùng AI để làm việc — và trong một việc riêng tư hơn nhiều: tìm lại tiếng Việt để nói với con gái mình
Thế nhưng Katrina cho biết, khi cần biết một chữ thực sự có nghĩa gì, nên dùng thế nào hay người Việt sẽ nói ra sao trong một hoàn cảnh cụ thể, Katrina vẫn phải quay về hỏi cha.
Câu chuyện của Katrina chạm vào một vấn đề đang trở nên quen thuộc với nhiều gia đình Việt ở hải ngoại. Tiếng Việt có thể còn rất gần trong ký ức của một thế hệ nhưng đã bắt đầu mỏng đi khi sang đến thế hệ kế tiếp. Đến lúc những người con ấy trở thành cha mẹ, họ lại phải xét xem mình còn đủ tiếng Việt để truyền cho con hay không.
Katrina lớn lên ở miền tây Sydney, học tiếng Việt trước tiếng Anh. Trong gia đình cô còn có cả văn hóa Hoa, khiến tuổi thơ của cô nằm giữa nhiều thế giới khác nhau. SBS cho biết những kinh nghiệm đó tiếp tục đi vào các bài viết của Katrina về gia đình, ẩm thực, cộng đồng, những khu dân cư có đông người Việt như Cabramatta và Canley Heights, ở phía Tây Nam Sydney Cabramatta, và cảm giác thuộc về một nơi nào đó của mình.
Bây giờ AI bước vào giữa những thế giới ấy.
Trong việc viết bài và biên tập, Katrina dùng AI để nghiên cứu, phát triển ý tưởng và giảm bớt một số công việc lặp lại. Nhưng cô cũng nhận thấy những bài do AI tạo ra thường chung chung và thiếu kinh nghiệm sống. Theo Katrina, khi AI khiến việc tạo nội dung trở nên dễ dàng hơn, điều phân biệt người viết với nhau chính là giọng văn riêng và chiêm nghiệm thật của mỗi người.
Với tiếng Việt, ranh giới ấy càng rõ hơn.
AI có thể tìm hộ một từ mà Katrina quên, hay giúp cô tiếp cận với ngôn ngữ mà trước đây muốn tìm lại có thể phải mở từ điển hoặc hỏi một người biết rành tiếng Việt. Nhưng ngôn ngữ trong một gia đình di dân không chỉ là một tập hợp từ vựng.
Một chữ có thể đúng về nghĩa nhưng không phải là chữ cha cô sẽ dùng. Một câu có thể đúng ngữ pháp nhưng nghe xa lạ trong một gia đình người Việt. Cách xưng hô thay đổi theo tuổi tác và quan hệ. Thành ngữ, tiếng lóng, giọng địa phương và cả những cách nói tưởng như không có gì đặc biệt lại mang theo lịch sử của một gia đình.
Chính ở chỗ đó, ông ngoại các con của Katrina vẫn có những điều mà AI chưa có.
Nghiên cứu về các gia đình Việt tại Australia cho thấy việc giữ tiếng Việt qua nhiều thế hệ vốn đã khó trước khi AI xuất hiện. Dự án VietSpeech của Charles Sturt University nghiên cứu 151 gia đình Việt-Australia và nhận thấy khả năng duy trì tiếng Việt của trẻ liên hệ chặt với việc cha mẹ thực sự dùng ngôn ngữ đó và thái độ của họ đối với việc giữ tiếng mẹ đẻ.
Trong một nghiên cứu khác của VietSpeech về những gia đình giữ được khả năng song ngữ tốt cho con, các bậc cha mẹ nêu một trong những lý do quan trọng nhất là để trẻ có thể nói chuyện với ông bà và thân nhân. Những gia đình thành công không chỉ cho con “học tiếng Việt,” mà đưa tiếng Việt vào sinh hoạt thường ngày: nói chuyện trong nhà, đọc sách, xem chương trình tiếng Việt và dùng tiếng mẹ đẻ một cách đều đặn.
Nói cách khác, tiếng Việt được truyền đi bằng quan hệ giữa người với người.
Nhưng điều đó không có nghĩa AI không có chỗ đứng.
Đối với thế hệ thứ hai hoặc thứ ba đã mất một phần vốn tiếng Việt, AI có thể trở thành một công cụ trước đây họ không có: một nơi để hỏi một chữ bất cứ lúc nào, thử viết một câu, luyện đối thoại hoặc lấy lại sự tự tin trước khi nói tiếng Việt với con. Đặc biệt trong những gia đình mà cha mẹ biết một ít tiếng Việt nhưng không đủ tự tin để dùng thường xuyên, AI có thể giúp nối lại một sợi dây đã gần đứt.
Vấn đề là không nên nhầm phương tiện với cứu cánh.
Một nghiên cứu được trình bày tại hội nghị LREC hồi Tháng Năm năm nay đã thiết lập danh sách gồm 1,636 thành ngữ và tục ngữ Việt Nam để đo khả năng hiểu những lớp nghĩa gắn với văn hóa của các mô hình ngôn ngữ lớn. Các nhà nghiên cứu nhận thấy ngay cả những mô hình mạnh nhất cũng đạt chưa đến một nửa số điểm tối đa. Những lỗi thường gặp gồm hiểu quá sát nghĩa đen, không nhận ra từ ngữ đặc thù và làm mất sắc thái thực dụng của câu nói.
Một nghiên cứu khác công bố tại ACL 2026 cũng cho thấy các mô hình AI thường nghiêng về cách nhìn chịu ảnh hưởng của tiếng Anh khi trả lời bằng những ngôn ngữ khác. Khi người dùng cung cấp rõ bối cảnh văn hóa, câu trả lời được địa phương hóa tốt hơn — một dấu hiệu cho thấy AI có thể chứa nhiều kiến thức văn hóa nhưng không phải lúc nào cũng tự biết khi nào cần mang kiến thức ấy ra sử dụng.
Điều này đặc biệt quan trọng với tiếng Việt, nơi cùng một ý có thể được nói rất khác tùy người nói là ai, đang nói với ai, ở miền nào và trong hoàn cảnh nào.
Vì vậy, câu chuyện của Katrina không nhất thiết dẫn đến một cuộc lựa chọn giữa AI và ông ngoại.
Có lẽ AI sẽ trở thành một thành viên mới trong quá trình giữ tiếng Việt của các gia đình hải ngoại — bên cạnh cha mẹ, ông bà, trường Việt ngữ, sách, phim ảnh và cộng đồng. Nó có thể giúp một bà mẹ tìm lại những chữ đã quên và cho người mẹ ấy đủ tự tin để bắt đầu một câu bằng tiếng Việt với con mình.
Nhưng khi đứa trẻ hỏi tại sao ông ngoại lại nói như vậy, thay vì một cách khác cũng “là tiếng Việt,” câu trả lời có thể vẫn phải đến từ ông.
Bởi ngôn ngữ có thể được máy lưu giữ. Ký ức của một gia đình thì không.
Tham khảo
https://www.sbs.com.au/language/vietnamese/vi/podcast-episode/katrina-trinh-ai-giup-toi-noi-tieng-viet-voi-con-nhung-toi-van-can-cha-minh-de-hieu-dung-ngon-ngu-ay/z2pf0ms9q?utm
https://www.csu.edu.au/research/vietspeech/overview?utm
https://researchoutput.csu.edu.au/en/publications/consistent-and-persistent-successful-home-language-maintenance-am/?utm
