Ngày 17 Tháng Sáu, 2026, Tối Cao Pháp Viện California ra lệnh yêu cầu State Bar of California thu nhận ý kiến công chúng về đề nghị lập một chương trình mới: community justice worker — “nhân viên công lý cộng đồng.” Nếu được thông qua, California có thể trở thành tiểu bang lớn nhất nước Mỹ cho phép những người không phải luật sư tham gia cung cấp một số dịch vụ pháp lý giới hạn, miễn phí, cho người nghèo.
Điểm đáng chú ý là nếu chương trình được chấp thuận, những người không phải là luật sư, có thể được huấn luyện để giúp cư dân có thu nhập thấp trong một số vấn đề pháp lý dân sự giới hạn, dưới sự giám sát của các luật sư thuộc những tổ chức trợ giúp pháp lý.
Vì sao California cần một mô hình mới?
Lý do rất đơn giản nhưng cũng rất nhức nhối: quá nhiều người dân có vấn đề pháp lý, nhưng không có luật sư.
Đối với người khá giả, một lá thư đòi nợ, giấy báo trục xuất khỏi nhà thuê, hồ sơ xin trợ cấp bị bác, hay tranh chấp tiền lương có thể chỉ là chuyện phiền phức. Đối với người nghèo, đó có thể là ranh giới giữa còn nhà hay mất nhà, còn tiền ăn hay bị xiết nợ, còn việc làm hay rơi vào một hoàn cảnh khó khăn khác.
Một nghiên cứu của State Bar năm 2019 cho thấy 55% người dân California gặp ít nhất một rắc rối pháp lý — kiện tụng, tranh chấp, nợ nần, nhà thuê — trong năm, nhưng 85% trong số đó nhận được rất ít hoặc không nhận được trợ giúp pháp lý đầy đủ.
Nói cách khác, cửa tòa án vẫn mở, nhưng với rất nhiều người, con đường đi tới cánh cửa ấy gần như bị chặn bởi chi phí, ngôn ngữ, thời gian, sợ hãi, và sự phức tạp của thủ tục.
“Community justice worker” là ai?
Một community justice worker không phải là luật sư “rút gọn,” cũng không phải người tự ý hành nghề luật. Theo đề nghị hiện nay, đây là những người được huấn luyện, được chứng nhận, và làm việc dưới sự giám sát của các tổ chức trợ giúp pháp lý được chấp thuận.
Họ có thể là nhân viên tại phòng khám, trung tâm cộng đồng, food bank, nơi tạm trú cho nạn nhân bạo hành gia đình, hoặc một tổ chức xã hội đã tiếp xúc trực tiếp với người dân nghèo. Đây là điểm quan trọng: nhiều người nghèo không tìm đến văn phòng luật sư trước. Họ tìm đến nơi phát thực phẩm, phòng khám, nhà thờ, hội đoàn, hoặc trung tâm giúp đỡ cộng đồng. Nếu ở đó có người được huấn luyện để nhận ra vấn đề pháp lý và hướng dẫn bước đầu, cơ hội được giúp đỡ sẽ đến sớm hơn.
Salena Copeland, giám đốc điều hành Legal Aid Association of California, giải thích với Reuters: “Dù họ đến trại tạm trú cho nạn nhân bạo hành, food bank, hay phòng khám — nếu chúng tôi có thể huấn luyện các community justice worker để nhận diện vấn đề và đưa tư vấn ngắn dưới sự giám sát của luật sư, chúng tôi cho rằng điều đó có thể mang lại nhiều lợi ích.”
Nói nôm na, đây không phải là mở cửa cho ai cũng được làm luật sư. Đây là cách tạo thêm một tầng trợ giúp ở tuyến đầu, để người dân không bị bỏ mặc trước những giấy tờ và thủ tục mà họ không hiểu.
Các tiểu bang khác đã đi trước
California không phải là nơi đầu tiên thử nghiệm mô hình này. Theo thông cáo của Tối Cao Pháp Viện California, các chương trình tương tự đang hoạt động tại tám tiểu bang và Đặc Khu Columbia: Alaska, Arizona, Delaware, Hawaii, Illinois, South Carolina, Texas, và Washington D.C.
Alaska, tiên phong từ năm 2018, cho phép những người không phải luật sư được huấn luyện giúp thân chủ xin trợ cấp công cộng, xin lệnh bảo vệ trong các vụ bạo hành gia đình, và chống lại các vụ đòi nợ. Ở Utah, community justice worker hỗ trợ vấn đề nợ y tế và lệnh bảo vệ; ở Delaware, họ tập trung vào tư vấn và hỗ trợ người thuê nhà.
Hành trình đến với đề nghị này
Đề nghị đến từ một liên minh các tổ chức legal aid tại California. Tháng Giêng, 2026, Legal Aid Association of California, Legal Link, và OneJustice — với sự cố vấn của Stanford Law School’s Deborah L. Rhode Center on the Legal Profession và Frontline Justice — công bố đề nghị khung chương trình CJW cho California. Ngày 11 Tháng Mười Hai, 2025, họ chính thức nộp kiến nghị lên Tối Cao Pháp Viện California, yêu cầu xem xét Proposed California Rule of Court 9.45.1.
Sau khi Tối Cao Pháp Viện California ra lệnh ngày 17 Tháng Sáu, 2026, State Bar of California sẽ mở thời gian lấy ý kiến công chúng 45 ngày. Sau đó State Bar xem xét và quyết định có khuyến nghị tòa thông qua quy định hay không.
Tòa và lập pháp đi hai đường song song
Song song với tiến trình tại tòa, Quốc Hội California cũng đang xét SB 1129 của Thượng Nghị Sĩ Anna Caballero. Dự luật này yêu cầu State Bar lập một nhóm làm việc để nghiên cứu kết quả của các mô hình community justice worker ở các tiểu bang và khu vực pháp lý khác, sau đó nộp báo cáo với khuyến nghị cho lập pháp trước ngày 1 Tháng Giêng, 2029. Tính đến ngày 23 Tháng Sáu, 2026, dự luật đã được sửa đổi và tái chuyển về Ủy Ban Tư Pháp Hạ Viện California.
Điều này cho thấy California chưa quyết định ngay lập tức mở chương trình trên toàn tiểu bang. Nhưng cả nhánh tư pháp lẫn lập pháp đều đang xét cùng một câu hỏi: liệu có nên thêm một loại “người giúp pháp lý tuyến đầu” cho những người mà hệ thống hiện nay không với tới?
Đề nghị “Paraprofessional” từng bị bác — lần này có gì khác?
California từng có một đề nghị khác, rộng hơn, cho phép một số paraprofessional được huấn luyện để cung cấp dịch vụ pháp lý giới hạn trong những lĩnh vực như lao động và nợ tiêu dùng. Đề nghị đó bị các nhà lập pháp bác bỏ năm 2022, sau khi gặp phản đối từ giới luật sư vì lo ngại ảnh hưởng đến sự tin cậy của công chúng và rủi ro người dân nhận trợ giúp từ người không đủ chuyên môn.
Mô hình community justice worker được trình bày khác hơn: các CJW sẽ làm việc pro bono, không cạnh tranh trực tiếp với luật sư tư, và được đặt trong hệ thống legal aid với sự giám sát của luật sư. Bà Copeland lưu ý rằng trong khi một số văn phòng legal aid có thể tuyển dụng CJW, nhiều người trong số họ đã sẵn có trong cộng đồng qua các tổ chức dịch vụ xã hội khác.
Đây chính là lằn ranh mà chương trình phải giữ thật rõ: mở rộng trợ giúp, nhưng không làm yếu đi tiêu chuẩn bảo vệ người dân.
Ý nghĩa với cộng đồng di dân
Với cộng đồng di dân, nhất là những người không rành tiếng Anh, không quen hệ thống tòa án, hoặc ngại tiếp xúc với cơ quan công quyền, mô hình này có thể tạo ra một cánh cửa gần gũi hơn.
Một người cao niên nhận thư đòi nợ mà không hiểu nội dung. Một gia đình thuê nhà nhận giấy báo trục xuất. Một công nhân bị chủ nợ lương nhưng không dám kiện. Một phụ nữ bị bạo hành không biết cách xin lệnh bảo vệ. Trong rất nhiều trường hợp, họ không bắt đầu bằng câu “tôi cần luật sư.” Họ chỉ biết mình đang sợ.
Nếu community justice worker được đặt trong những nơi người dân đã tin — trung tâm cộng đồng, hội đoàn, tổ chức phục vụ người nghèo, phòng khám, food bank — thì pháp lý không còn là một cánh cửa xa lạ sau những bức tường cao. Nó có thể bắt đầu bằng một cuộc trò chuyện bằng ngôn ngữ của người dân, trong một nơi họ không thấy mình bị phán xét.
Tuy nhiên, lợi ích này chỉ có thật nếu chương trình được thiết lập cẩn thận: huấn luyện đủ sâu, phạm vi công việc rõ ràng, giám sát luật sư nghiêm túc, và đặc biệt là năng lực thông dịch, hỗ trợ đa ngôn ngữ cho các cộng đồng không nói tiếng Anh.
Cơ hội và rủi ro
Những người ủng hộ nói đây là một giải pháp thực tế cho tình trạng legal aid quá tải. California có rất nhiều luật sư, nhưng không đủ luật sư phục vụ người nghèo, nhất là trong các vụ dân sự mà quyền lợi rất lớn nhưng giá trị tiền bạc không đủ để thuê luật sư tư.
Những người lo ngại có lý do của họ. Pháp lý không phải chuyện đơn giản. Một lời khuyên sai có thể khiến người thuê nhà mất hạn nộp hồ sơ, người bị đòi nợ mất quyền phản đối, hay nạn nhân bạo hành không được bảo vệ đúng lúc. Nếu chương trình mở rộng mà thiếu kiểm soát, người nghèo có thể trở thành nơi thử nghiệm cho một hệ thống “luật sư hạng hai.”
Vì vậy, câu hỏi không nên là “có cho người không phải luật sư giúp hay không,” mà là “giúp đến đâu, trong điều kiện nào, ai chịu trách nhiệm, và người dân được bảo vệ ra sao.”
California đang đứng trước một bài toán quen thuộc: không làm gì thì khoảng trống công lý vẫn còn đó; làm quá nhanh thì có thể tạo thêm rủi ro. Nhưng giữa hai cực ấy có một lối đi đáng xem xét: cho phép những người đã ở gần cộng đồng được huấn luyện để mở thêm một cánh cửa, trong khi luật sư vẫn giữ vai trò giám sát và chịu trách nhiệm chuyên môn.
Trong một tiểu bang nơi một giấy báo trục xuất có thể làm sụp cả một gia đình, một lá thư đòi nợ có thể bóp nghẹt người già, và một vụ bị quỵt lương có thể đẩy người lao động vào khủng hoảng, “tiếp cận công lý” không còn là khẩu hiệu đẹp. Nó là chuyện cơm áo, nhà cửa, an toàn, và phẩm giá.
Nếu mô hình community justice worker được thông qua và làm đúng, California có thể không chỉ thêm một chương trình pháp lý. Tiểu bang có thể thêm một cây cầu — nhỏ thôi, nhưng đặt đúng nơi người nghèo đang đứng chờ.
Tham khảo
California Courts Newsroom: California Supreme Court Directs State Bar to Collect Public Comment on a Proposed Community Justice Worker Program (18 Tháng Sáu, 2026). newsroom.courts.ca.gov
Reuters / Karen Sloan: California eyes nonlawyers to bolster legal aid (22 Tháng Sáu, 2026). reuters.com
CalMatters Digital Democracy: SB 1129 — State Bar of California: community justice worker program. calmatters.digitaldemocracy.org
Senator Anna Caballero: Senator Caballero Unveils 2026 Agenda to Support Workers, Defend Communities and Advance Justice (12 Tháng Ba, 2026). sd14.senate.ca.gov
Legal Link / OneJustice / Legal Aid Association of California: Increasing Access to Justice through Community Justice Workers: A Proposal (Tháng Giêng, 2026). legallink.org / onejustice.orgCommunity Justice Workers for Californians: cj
